ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२६४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
वलम्भ्यारोहन्नवपद्यते तद्वत् । अतस्तदवलम्बनस्य क उपाय ? इत्यु-
च्यते। इयं पृथिव्येव हि देवरथः। इयं वै लोको रथन्तर'मित्युक्तत्वात्त-
स्मादिमामालभ्योद्गेयम् ॥ १४ ॥
पुनस्तत्रैव कांचिन्नियममाह—
ईश्वरं वै रथन्तरमुद्गातृश्चक्षुः प्रमथितोः प्रस्तूयमाने
सम्मीलेत्स्वर्दृशं प्रतिवीक्षेत नैनञ्चक्षुर्जहाति ॥ १५ ॥
रथन्तरं साम स्तूयमानमुद्गातृश्चक्षुः प्रमथितोः प्रमाथितुमीश्वरं वै
समर्थं खलु । अतस्तस्मिन् प्रस्तूयमाने चक्षुः सम्मीलेन्मुकुलितं कु-
र्यात् । पुनः स्वर्दृशं स्वर्दृशमिति पदं गीयमानं प्रतिवीक्षेतावलोकयेत् ।
एवं सत्येनमुद्गातारं चक्षुर्न जहाति नान्धो भवति ॥ १५ ॥
रथन्तराश्रयभूतायामृच्यध्ययनप्राप्तं 'तस्थुष' इति पदं निन्दित्वा
प्रकारान्तरेण पठितव्यमित्याह—
प्र॒जन॑नं॒ वै र॑थन्त॒रं यत्त॑स्थुष इत्या॒हास्था॑युकोद्गातु-
र्वाग्भ॑वत्यपि प्र॒जन॑नं॒ हन्त्यस्थुष इति॑ व॒क्तव्य॑ꣳ॒ सु॒स्थु-
ष इति॑ वा स्था॒युकोद्गातु॒र्वाग्भ॑वति॒ न प्र॒जन॑मपि
हन्ति ॥ १६ ॥
रथन्तरं साम प्रजननस्यापत्योत्पादनस्य हेतुत्वात् स्वयमपि प्र-
जननमेव । तथा च यद्यदि तस्थुष इत्याहोद्गाता न हि तस्य वाग्रथ-
न्तरात्मिका स्थायुका स्थितिस्वभावा भवति न प्रसृता । अत एव प्रज-
ननमुद्गातुः प्रजोत्पादनसामर्थ्यमपिहन्ति । कथं तस्य परिहार ? इति
तत्राह । अस्थुष इति वक्तव्यन्तथोक्ते वाचामस्थायुकदोषः परिहृतो भ-
वति । अथवा सुस्थुष इति वक्तव्यं तेनास्य रथन्तररूपाया वाचः शो-
भनस्थायुकत्वं भवति प्रजननमपि नपिहन्ति । अयमभिप्रायः अस्थुष
इत्युक्तेरुद्गातु रथन्तररूपा वाक् प्रसृता भवति । रथन्तरगानस्य फल-
रूपं प्रजननमपि न हन्ति । सुस्थुष इत्युक्तौ सुशब्दश्रवणात् प्रजननक्ष-
याभावेन सुप्रजननं भवति ॥ १६ ॥
अथ रथन्तरगानात्पूर्वं 'व्यस्ते गोषु' इत्ययं मन्त्रो जप्तव्य इति वि-
धित्सुराह—
पृ॒ष्ठानि॒ वा अ॑सृज्यन्त॒ तैर्दे॒वाः स्व॒र्गं लो॒कमाय॑ꣳ॒स्ते-
षाꣳ॒ रथ॑न्तरम्महि॒म्ना नाश॑क्नोदुत्प॑तत् ॥ १७ ॥
पूर्वे देवा रथन्तरादीनि षट् पृष्ठानि सृष्ट्वा रथन्तरव्यतिरिक्तै-

[header]
सप्तमाध्याये अष्टमः खण्डः । २५५

रितरैः प्रयुक्तैः सह स्वर्गं लोकमायन् । तेषां मध्ये रथन्तरपृष्ठं महिम्ना
प्रवृद्धेन माहात्म्येन निमित्तेन तत्र तत्र विप्रकीर्णत्वेनेत्यर्थः। तेनोत्पतद्-
पि रथन्तरं स्वर्गं गन्तुं नाशक्नोत् ॥ १७ ॥
इदानीं स्वर्गसाधनत्वेन विदधाति—
तस्य॒ व्वशि॑ष्ठो महि॒म्नो वि॑नि॒धाय॒ तेन॑ स्तु॒त्वा स्वर्गँ॑
लो॒कमै॑त्तान् सं॒भृत्योद्गा॑येत ॥ ॥ १८ ॥
तस्य रथन्तरस्य महिम्नो माहात्म्यानि विप्रकीर्णानि विनिधाय
विशेषेणैकत्र स्थाप्य तेन स्तुत्वा वशिष्ठः स्वर्गं लोकमैदगच्छत् । तस्मा-
त्तन्महिम्नः संभृत्योद्गेयमितरैरपि ॥ १८ ॥
अथ गातव्यं संभृतमहिमानमन्त्रन्दर्शयति ।
यस्ते॑ गो॒षु म॑हि॒मा यस्ते॑ अ॒प्सु रथे॑ वा ते स्त॒न-
यि॒त्नौ य उ॑ ते॒ यस्ते॑ अ॒ग्नौ महि॑मा॒ तेन॑ सम्भव रथन्तर
द्रवि॑णवन्न एधि॑ ॥ १९ ॥
अस्यायमर्थः' हे रथन्तर यो यो महिमा ते तव सम्बन्धी गवादिषु
अग्न्यन्तेषु विप्रकीर्णो वर्त्तते तेन सर्वेण सम्भव समर्चितं प्रवृद्धं
भव । तथा भूतं सत् द्रविणवत् बहुद्रविणोपेतं सन्नोऽस्मदर्थमेधि
भव समागच्छ वा ॥ १९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।

अथाष्टमः खण्डः ।
अथाष्टमनवमयोर्वामदेव्यं स्तूयते तत्रादौ निर्वचनद्वारा तत्प्र-
शंसति—
अपो॒ वा ऋ॒त्व्य॒माच्छ॑त्तासां॒ व्वा॑युः पृ॒ष्ठे व्य॑वर्त्तत॒
ततो॒ व्वसु॑ व्वा॒मँ॑समभवत्तस्मि॒न् मित्रावरु॑णौ पर्य्य॑प-
श्यतां ताव॑ब्रूतां॒ व्वामं॒ मर्य्या॑ इ॒दं दे॒वेष्वाजा॑नीति॒ तस्मा॑-
द्वामदे॒व्यम् ॥ १ ॥
ऋत्व्यमृतुसंबन्धि प्रजननसामर्थ्यमप उदकानि खल्वाच्छद्-
गच्छत् । तासां प्राप्तर्त्वियानामपां वायुः पृष्ठे देशे व्यवर्त्तत-अनुप्रवृत्तोऽ-
भूत् । ततोऽद्भ्यः सकाशात् वामं वननीयं वसु धनं समभवत् । तत्सम्मू-
तं धनं मित्रावरुणौ पर्य्यपश्यतां दृष्टवन्तौ दृष्ट्वा च तावब्रूताम्। किमिति ?

उच्यते। हे मर्य्या वाममिदं धनं सामलक्षणं देवेष्वाजनि उदभूदिति
तस्मादेवं ताभ्यामुक्तत्वाद्व्रामदेव्यमिति तन्नाम सम्पन्नम् ॥ १ ॥
अथोत्पन्नं वामदेव्यं सर्वदेवतासम्बन्धद्वारेण प्रशंसति—
तत्परिगृह्नन्तावब्रूतामिदमविदावेदन्नौमाभ्यर्त्तिदूव-
मिति तत्प्रजापतिरब्रवीन्मद्धा एतदद्ध्यजनि मम वा
एतदिति तदग्निरब्रवीन्मा वा एतदन्वमजनि मम वा
एतदिति तदिन्द्रोऽब्रवीच्छ्रेष्ठस्था वा एतदहं वः श्रेष्ठो-
ऽस्मि मम वा एतदिति तद्विश्वे देवा अब्रुवन्नस्मद्दे॒वत्यं
वा एतद्यदद्भ्योऽधि समभूदस्माकं वा एतदिति तत्प्रजा-
पतिरब्रवीत्सर्व्वेषांन्न इदमस्तु सर्व्व इदमुपजीवामेति त-
त्पृष्ठेषु न्यदधुः सर्व्वदेवत्यं वै व्यामदेव्यम् ॥२॥
तद्वसु परिगृह्णन्तौ मित्रावरुणावब्रूतामिदं वस्वविदाव । आवां
लब्धवन्तौ स्व अत इदं नौ—आवाभ्यामेव। अतो हे देवा अभ्यर्त्ति-
दूवं नो अतिबाधध्वमित्यब्रूताम्।एवमुक्ते तद्वसु प्रजापतिरब्रवीत्।एतद्व-
सु मदधि मत्तोऽजनि प्रादुरभूत् । अतो ममैव खल्वेतदिति । तदेव धनं
प्रत्यग्निरैवाब्रवीदेतद्वसु मामनु खल्वजनि । 'अग्नेराप' इति श्रुतेर-
ग्न्यनन्तरमाप उत्पन्नास्ताभ्योऽस्योत्पन्नतत्वादित्यभिप्रायः । ममैवैतदिति
तथा तद्धनमिन्द्रोऽब्रवीदेतद्धनं श्रेष्ठस्था वै श्रेष्ठे तिष्ठतीति श्रेष्ठस्थाः ।
तिष्ठतेः'सर्वधातुभ्योऽसुन्नि'त्यसुन् प्रत्ययो व्यत्येन पुल्लिङ्गता । श्रेष्ठविषयं
ह्येतद्वामदेव्यम् । अहञ्च वो युष्माकं मध्ये श्रेष्ठोऽस्मि–अतो ममैवैतदिति ।
तदेव धनं विश्वे देवा अपां सर्वदेवत्यत्वात् तत्रोत्पन्नं धनमस्मद्देवत्यम् ।
अतोऽस्माकमेवेत्युक्तवान् । एवं वसुविषयं विवदमानेषु सत्सु प्रजाप-
तिरब्रवीत् । इदं धनन्नः सर्वेषामस्तु । अतः सर्व्वमिदं धनमुपजीवा-
मेति । एवमुक्ते तद्वामदेव्यं धनं पृष्ठेषु रथन्तरादिषु न्यदधुर्देवाः । अतः
इदं वामदेव्यं सर्व्वदेवत्यं वै ॥ २ ॥
एतदेव विभज्य दर्शयितुमादौ प्रजापतेर्भागं दर्शयति ।
यत्कवतीषु तेन प्राजापत्यं को हि प्रजापतिर्यदनि-
रुक्तासु तेन प्राजापत्यमनिरुक्तो हि प्रजापतिः ॥ ३ ॥
यत् कवतीषु कशब्दोपेतासु 'कया न' इत्यादिषु तिसृषु गायति
तेन तत्साम प्राजापत्यम् । उक्तस्यैव समर्थनं कोहीति । यः प्रजापतिः स

सप्तमाध्याये अष्टमः खण्डः । २५७
को हि कशब्दवाच्यः खलु कोऽहं स्यामिति 'को हं वै नाम प्रजापति'रि-
ति तैत्तिरीयकम् । तथाऽनिरुक्तास्वस्पष्टदेवताविशेषासूक्तास्वेवर्क्षु
गीयते । अतोऽप्येतत्प्राजापत्यं तत् समर्थितम् । अनिरुक्तो हि प्रजापतिर्-
निरुक्तत्वं सर्व्वरूपत्वेनावशिष्टविशेषरूपत्वाभिप्रायम् ॥ ३ ॥
अग्नेर्भागं दर्शयति ।
यद्गायत्रीषु तेनाग्नेयं गायत्रच्छन्दा ह्यग्निः ॥ ४ ॥
यत् 'कयान' इत्यादिषु गायत्रीषु गीयते तेन तदाग्नेयं भवति॥ ४ ॥
यत् पृष्ठेषु न्यदधुस्तेनैन्द्रं सर्व्वाणि हि पृष्ठानीन्द्र-
स्य निष्केवल्यानि ॥ ५ ॥
यद्यस्माद्वामदेव्यं पृष्ठेषु न्यदधुस्तेनैतदैन्द्रं भवति । कुत ? इत्याह
सर्व्वाणि हि पृष्ठानि चत्वारीन्द्रस्य निष्केवल्यान्यसाधारणानि ॥ ५ ॥
अथास्य मित्रावरुणयोर्भागमाह ।
यन्मैत्रावरुणोऽनुशंसति तेन मैत्रावरुणम् ॥६॥
यद्यस्मान्मैत्रावरुणदैवत्यशस्त्रे वामदेव्यमनुशंसति तेन मैत्रा-
वरुणमिति 'तेन वामदेव्यमग्नेर्गायत्रमवदिति' श्रुतेः ॥ ६ ॥
अथेन्द्रस्य भागं दर्शयत्यथैतस्य वैश्वदेवत्वमाह—
यद्बहुदैवत्यमुत्तमं पदं तेन वैश्वदेवं सर्व्वेष्वेव
रूपेषु प्रतितिष्ठति ॥ ७ ॥
यद्यस्मादुत्तमं पदं वामदेव्यतृचस्यान्तिमं 'शतं भवा स्यूतये' इत्ये-
तत्पदं बहुदैवत्यन्तेन तद्वैश्वदेवमित्युक्तररीत्या सर्व्वेष्वेवरूपेषु
सर्व्वदेवतासम्बन्धिषु प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठितं भवति ॥ ७ ॥
अथ वामदेव्याद्रथन्तरादिसृष्टिं विवक्षुस्तत्साधनत्वेन वामदेव्य-
योनिभूतां गायत्रीमुपदिशन्नाह—
प्रजापतिर्वा एतां गायत्रीं योनिमपश्यत्स आदी-
धीतास्माद्योनेः पृष्ठानि सृजा इति ॥ ८ ॥
प्रजापतिः खल्वेतां 'कयान' इतीमां गायत्रीं योनिं वामदेव्यस्य
योनिभूतामपश्यत् । दृष्ट्वा च स प्रजापतिरादीधीताध्यायत् । किमिति?
अस्माद्गायत्रीरूपायोनेः पृष्ठानि षडपि सृजै इति सृजानीति ॥ ८ ॥
अथोक्तसाधनाद्रथन्तरसृष्टिमाह—
स रथन्तरमसृजत तद्रथस्य घोषोऽन्वसृज्यत ॥ ९ ॥

२६८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
स प्रजापतिर्गायत्रीभ्य उत्पन्नाद्वामदेव्याद्वा रथन्तरं पृष्ठं प्रथम-
मसृजत। तत् पृष्ठमनु रथस्य घोषोऽन्वसृज्यत। नचानर्थकोऽयं रथघोषः
सृष्ट्युपन्यास इति मन्तव्यं सप्रयोजनत्वात्। तथा हि रथन्तरमनुसृ-
ष्ट्योत्पन्नत्वात्पृष्ठस्य प्रथमेऽहनि रथन्तरं रथघोषेणोपाकुर्वन्ति। वाम-
देव्ययोने रथन्तरपृष्ठोत्पत्तिप्रकार इत्थं ज्ञातव्यः। रथन्तरस्य बार्हतप्र-
कार इत्थं ज्ञातव्यः। रथन्तरस्य बार्हतप्रगोथो योनिस्तत्र प्रथमायां त्रयो
गायत्र्याः पादा एकश्च जागतः। द्वितीयायां विष्टारपङ्क्तौ द्वौ गायत्रौ
पादौ द्वौ च जागतौ। अतो वामदेव्याधारायामृचि गायत्रीपादसद्भा-
वाद्गायत्र्यामुत्पन्नमित्युच्यते। साम्नः साम्नोत्पत्तिपक्षेऽपि स्तोत्रियद्वारा
पूर्वोक्त एव सम्बन्धः॥ ९॥
अथ बृहद्वैरूपयोर्गायत्रीयोनेः सकाशात् सृष्टिमाह—
स बृहदसृजत तत्स्तनयित्नोर्घोषोऽन्वसृज्यत स
वैरूपमसृजत तद्वा तस्य घोषोऽन्वसृज्यत ॥ १० ॥
बृहद्वैरूपयोरपि बार्हतप्रगाथाभ्यामेवोत्पत्तेस्तयोः पूर्ववद्गायत्रीपा-
दसद्भावाद्गायत्र्या एवोत्पत्तिस्तनयित्नुघोषेण बृहतः स्तुत्यशक्यत्वात्त-
त्समानेन दुन्दुभिघोषेणोपाकरणम्। तथा वा तद्घोषस्य रूपान्तरं
सृष्टत्वादुपवाजमाना वैरूपेण स्तुवीरन्नुपवाजमाना वा ॥ १० ॥
अथोक्तसाधनाद्वैराजसृष्टिमाह—
स वैराजमसृजत तदग्नेर्घोषोऽन्वसृज्यत ॥११॥
राजगानासम्भवादग्

सप्तमाध्याये नवमः खण्डः । २६९
अथ ततो रैवतात्पत्तिमाह ।
स रेवतीरसृजत तद्गवां घोषोऽन्वसृज्यत ॥१३॥
नन्वत्र रेवतीनामेव सृष्टिराम्नायते । उत्तरं वारवन्तीयमेव वार-
वन्तीनां स्तोत्रीयासु विधास्यति । सूत्रकारेणापि वारवन्तीयस्य स्तोत्रे 'धे-
नुः सम्वासयेयु'रित्याह ? नैष दोषः । अत्र रेवतीवारवन्तिययोर्विकल्पमेके
ब्रुवते । अन्ये तु रेवतीशब्देन स्तोत्रीया उच्यन्त इत्याहुः । निदानञ्च 'षष्ठे-
हनि रेवतीषु वारवन्तीयं पृष्ठं भवती'ति रेवतीनां गायत्रीत्वात्ततो रैव-
तसृष्टिसम्बन्धः ॥ १३ ॥
उक्तमर्थं संग्रहेण दर्शयति-
एतैर्वा एतानि सह घोषैरसृज्यन्त ॥ १४ ॥
एतैर्वा उक्तैः खलु घोषै रथादिसम्बन्धिभिः सहैतानि रथन्तरा-
दीन्यसृज्यन्तेति घोषाणां सह सृष्टिप्रयोजनं पूर्वमुक्तम् ॥ १४ ॥
उक्तार्थवेदनफलमाह-
सर्व्वेऽस्मिन् घोषाः सर्व्वाः पुण्या व्वाचो व्वदन्ति
य एवँ वेद ॥ १५ ॥
अस्मिन् वेदितरि-एनं विषयीकृत्येत्यर्थः । सर्व्वाः पुण्या इत्युक्तस्य
विवरणं पुण्या वाच एनमुच्चरन्तीत्यर्थः ॥ १५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ।
अथ नवमः खण्डः ।
अथोक्तसम्बन्धमपेक्ष्य पृष्ठानां वामदेव्यत्वेन तदेव प्रशंसति-
पिता वै व्वामदेव्यं पुत्राः पृष्ठानि ॥ १ ॥
स्पष्टम् ॥ १ ॥
कुत इति तदुपपादयति-
एतस्माद्धा एतानि योनेरसृज्यन्त ॥ २ ॥
एतस्माद्वामदेव्ययोनेः सकाशाद्भवत्येवम् ॥ २ ॥
किं तत इत्याह-
तस्मात् पृष्ठानाꣳस्तोत्रं व्वामदेव्येनानुष्टुवन्ति शा-
न्त्यै ॥ ३ ॥
यस्मादेवन्तस्मात् षण्णामपि पृष्ठानां स्तोत्रं वामदेव्येन स्तुवन्ति ।
पृष्ठस्तोत्र

२६० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एवमपि शान्तिः कथमिति तत्राह—
यद्वि पुत्रोऽशान्तं चरति पिता तच्छमयति ॥ ४ ॥
एवं लोकसिद्धत्वात् स्पष्टम् ॥ ४ ॥
अथ वामदेव्यस्यान्तरिक्षस्थानीयत्वञ्चाह—
अयं वै लोको मध्यमो वामदेव्यमेतस्माद्वा इमौ लो-
कौ विष्वञ्चावसृज्येतां बृहच्च रथन्तरञ्च ॥ ५ ॥
इदं वामदेव्यमयं मध्यमो लोकोऽन्तरिक्षं खल्वेेतस्मादन्तरिक्षा-
द्विष्वञ्चावभितोऽतो विद्यमानावयं च भूर्लोकोऽसौ द्युलोकश्चासृज्येतां
यद्बृहच्च रथन्तरं चास्ति ॥ ५ ॥
अस्त्वेवं त्रयाणां लोकत्रयात्मकत्वं कथमनेन वामदेव्यस्य स्तुति-
रिति तत्राह—
यद्रथन्तरेण स्तुवन्ति ये रथन्तराः पशवोऽन्तरीक्ष-
न्त उपश्रयन्ति यद्बृहता स्तुवन्ति ये बार्हताः पशवोऽन्त-
रीक्षन्त उपश्रयन्ति ते वामदेव्यस्य स्तोत्रेणावरुद्धाः॥६॥
यदि रथन्तरेण स्तुवन्ति ये राथन्तराः पशवः सन्ति ते सर्वेऽप्य-
न्तरिक्षमुपश्रयन्ति। एवं बृहत् स्तुत्यापि बार्हताश्च पशवोऽन्तरिक्षमेवो-
पश्रयन्ति। बृहद्रथन्तरयोरपि पशुहेतुत्वात्तदुभयफलभूताः पशवोऽप्यन्त-
रिक्ष्यमेवोपश्रयन्त्येवमेकैकस्तोत्रप्रयोगे । वामदेव्यस्य स्तोत्रप्रयोगे तु
उभयेऽपि पशवोऽवरुद्धाः स्युः। यद्वा यदुभयविधपशूनामन्तरिक्षाश्रयणं
तदन्तरिक्षरूपवामदेव्यस्तुतिप्रसादाल्लभ्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥
अथ वामदेव्यगाननियममाह—
ध्रुव आसीनो वामदेव्येनोद्गायेत्पशूनामुपावृत्त्यै ॥७॥
ध्रुवो निश्चल आसीन उपविष्टः। नियमगानं पशूनां सञ्चरतां पुनरु-
पावर्त्तनाय भवति ॥ ७ ॥
अथ वेदितुः फलमाह—
उपैनं पशव आवर्त्तन्ते य एवं वेद ॥ ८ ॥
सुस्पष्टम् ॥ ८ ॥
अथ ध्रुव आसीनो गायेदित्युक्तमेव नियमं वाक्यद्वयेन प्रपञ्चयति—
अन्तरिक्षं वै वामदेव्यमधून्वतेवोद्गेयमधूतमिवा-
न्तरिक्षं पशवो वै वामदेव्यमहिंसतेवोद्गेयं पशूना-

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण है:

सप्तमाध्याये नवमः खण्डः । २६१
महिꣳसायै ॥ ९ ॥
अधून्वतेव अङ्गान्यकम्पतेव । अहिंसतेव अङ्गान्यपीडतेव । सुम्नान-
मन्यत् ॥ ४ ॥
अथ वामदेव्यगाने प्रकारविशेषविषयं ब्रह्मवादिनः प्रश्नन्तदुत्तर-
श्चावतारयति—
कथमिव वामदेव्यं गेयमित्याहुः ॥ १० ॥
वामदेव्यं कथं केन प्रकारेण गेयमित्यस्येत्याहुरित्यभिज्ञानामुत्तरम्॥१०॥
इतिशब्दोक्तेन प्रकारविशेषं दर्शयति—
यथांकुली पुत्रान् सन्दश्यासम्भिन्दती हरति यथा
व्वातोऽप्सु शनैर्व्वाति ॥ ११ ॥
यथा—अंकुली मार्जारी स्वपुत्रान्सन्दश्यासम्भेदं कुर्व्वती हरति
यथा वा वायुः पर्व्वताग्रादिवैलक्षण्येनाप्सु शनैर्व्वात्येवङ्गेयमिति ॥११॥
अथ नियमान्तर

१६२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तद्रूपत्वं स्तोतुकाम आह—
देवा वै पशून् व्यभजन्त ते रुद्रमन्तरायँस्तान्वा-
मदेव्यस्य स्तोत्र उपैक्षते ॥ १६ ॥
पूर्वं देवाः प्रजापतिना सृष्टान् पशून् व्यभजन्त परस्परं विभाग-
मकुर्वन् । ते विभजमाना विभागात् रुद्रमन्तरायन्नन्तरितवन्तः । तान्
वामदेव्यस्य स्तोत्रे क्रियमाणानुपैक्षते-उपेत्य पश्यति । पशून् घातु-
कामो रुद्रः ॥ १६ ॥
उक्तदोषपरिहाराय तस्यानिरुक्तत्वमाह—
अनिरुक्तङ्गेयम् ॥ १७ ॥
तस्मादिदानीन्तनैरप्यनिरुक्तं देवतायाः फलस्य वा कस्य चिन्नि-
र्वचनमकृत्वा वामदेव्यं गातव्यम्। अनिरुक्तकवतीव्यतिरिक्तास्वेतन्न गा-
तव्यमित्यर्थः ॥ १७ ॥
उक्तवैपरीत्ये दोषमाह—
यन्निराह रुद्राय पशूनपि दधाति रुद्रस्ताँत्समां
पशून् घातुको भवति ॥ १८ ॥
यद्यपि हि निराह निर्ब्रूते तां समान्तास्मिन् सम्वत्सरे रुद्राय पशू-
नपिदधाति स्थापितवान् भवति । स रुद्रस्तां समां पशून् घातुको
भवति । तस्मात् कवतीष्वेव गातव्यमिति तस्य स्तुतिः ॥ १८ ॥
अथ पशुकामस्य निरुक्तमपि स्तोत्रियान्तरं वामदेव्यस्य ग्राह्य-
मित्याह—
रेवतीषु व्वामदेव्येन पशुकामः स्तुवीत ॥ १९ ॥
'रेवतीर्न' इत्याद्या रेवत्यः ॥ १९ ॥
अथ तासां गोसम्बन्धमाह—
आपो वै रेवत्यः पशवो व्वामदेव्यमद्भ्य एवास्मै
पशून् प्रजनयति ॥ २० ॥
अद्भ्यो धान्यादिसमृद्धिस्तद्वारा रयिभूतं भवतीति रेवत्य आपः ।
वामदेव्यस्यान्तरिक्षरूपत्वात् पशुसम्बन्धः पूर्वमुक्तः । तथा सति
रेवतीषु वामदेव्यगानेनाद्भ्यः समुद्रात् पशूनेवास्मै यजमानाय प्रज-
नयति ॥ २० ॥
अथोक्तप्रयोगे किञ्चिद्दोषमाह—
अनर्त्तिः पशुतो भवति प्रजा त्वस्य मीलितेव

सप्तमाध्याये दशमः खण्डः । २६३
भवति ॥ २१ ॥
अवर्त्तिर्दारिद्र्यन्तद्राहित्यमनवार्त्तिः पशुतः पशुभिरनवर्त्तिरदरिद्रो
भवति । यदि तथाप्यस्य प्रजा पुत्रादिलक्षणा मीलितेव सङ्कुचितेव
भवति रेवतीनामुदकरूपत्वात् । बहूदकप्रदेशे प्रजासमृद्ध्यभावादित्य-
भिप्रायः ॥ २१ ॥
उक्तदोषपरिहाराय कवतीभ्य एव निर्वक्तव्यमित्याह—
कवतभ्यो ह्येति प्रजापतेः ॥ २२ ॥
हि यस्मात् पूर्वस्मिन् दोषोऽस्ति—अतः कशब्दवाच्यप्रजापतेः
सम्बन्धिनीभ्यः कवतीभ्य एति—एतव्यं वामदेव्यम् । यद्वा उक्तदोष-
रिहाराय कवतीभ्यो वामदेव्यमिति हीत्यनुवादः ॥ २२ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य
नवमः खण्डः ।
अथ दशमः खण्डः ।
उक्तं सर्वेषु पृष्ठेषु द्वितीयनियमेन मैत्रावरुणसामेति । अधुना रथन्त-
रपृष्ठेनौधसं कार्य्यं बृहत् पृष्ठे श्यैतमिति विवक्षुराह—
इमौ वै लोकौ सहास्तान्तौ वियन्तावब्रूतां विवाहं
विवहावहै सह नावास्त्विति ॥ १ ॥
पूर्वमिमौ भूर्लोकद्युलोकौ सहास्तां तौ पश्चाद्वियुज्यमानावित्यब्रूतां
किमिति ? विवाहं विवधं पृथग्वहनं विवहावहै करवावहै । आख्यातगतो
विवाहशब्दोऽनुवादः । परस्परोपकार्य्योपकारकभावं करवावहा इत्यर्थः ।
तदेवाह सह नावास्त्विति यदेकेन लब्धं तदुभयोरस्त्वित्युक्त्वा तथा
कुरुतामित्यर्थः ॥ १ ॥
अथ विवाहप्रकारं दर्शयति—
तयोरयममुष्मै श्यैतं प्रायच्छन्नौधसमसावस्मै ॥ २ ॥
तयोर्म्मध्येऽयं भूर्लोकोऽमुष्मै द्युलोकाय स्वस्वभूतं श्यैतं साम
प्रायच्छत्तथाऽसौ द्युलोकोऽस्मै भूर्लोकाय नौधसं प्रायच्छत् ॥ २ ॥
ततः किञ्जातमित्याह—
तत एनयोर्न्निधने विपर्य्यक्रामतां देवविवाहो वै
श्यैतनौधसे ॥ ३ ॥

ततः परस्परविवाहादेतयोः श्यैतनौधसयोर्निधने विपर्य्यक्रामतां
विपरीत्याश्रयतां व्यत्यस्ते अभूतामित्यर्थः। श्यैतनौधसे सामनीयं
परस्परं विवाहं कृतवती। असौ देवविवाहो देवेभ्यः कृतो विवाहः खलु।
अतो नातिक्रमणीय इत्यर्थः॥ ३ ॥
अथोक्तार्थवेदनफलमाह—
प्रत्रसीयाꣳसं विवाहमाप्नोति य एवँ वेद ॥ ४ ॥
प्राप्नोतीति सम्बन्धः॥ ४ ॥
अथ रथन्तरबृहतोरन्यतरस्यापि प्रयोगे लोकत्रयप्राप्तिफलं वक्तु-
मुभयोः प्रयोगेन कॢप्तिं दर्शयति ।
इतो वा इमे लोका ऊर्ध्वाः कल्पमाना यन्त्यमुतो-
ऽर्वाञ्चः कल्पमाना आयन्ति ॥ ५ ॥
रथन्तरं पृष्ठं कुर्व्वते यजमानाय इतोऽस्माल्लोकादारभ्योर्ध्वाः उप-
र्युपरि वर्त्तमाना भूरादिलोकाः कल्पमानाः स्वं स्वं भोगं प्रयच्छन्तो
यन्ति। तथा बृहत पृष्ठं कुर्वतोऽमुतः स्वर्गादारभ्य स्वं स्वं भोगं कल्प-
माना अर्वाञ्चोऽवाङ्मुखा आयन्ति त्रयोऽपि लोकाः॥ ५ ॥
तयोरन्यतरानुष्ठानेऽपि लोकत्रयात् कॢप्तिं दर्शयति ।
यद्रथन्तरेण स्तुवन्तीमँल्लोकं तेन युनक्त्यन्तरिक्षं
वामदेव्येन नौधसेनामुं यद् बृहता स्तुवन्त्यमुँल्लोकं तेन
युनक्त्यन्तरिक्षं वामदेव्येन श्यैतेनेमम् ॥६॥
यद्रथन्तरेण स्तुवन्त्युद्गातारस्तेनेमं भूर्लोकं युनक्ति भोगसा-
धनत्वेन यजमानस्तस्य तल्लोकरूपत्वात् । वामदेव्येनान्तरिक्षलोकं
युनक्ति तल्लोकभोगं प्राप्नोति तेन यजमानः। 'अयं वै लोको मध्यमो
यद्वामदेव्यमि'त्युक्तत्वात् 'नौधसेनामुं लोकं युनक्ति यजमानः' एवं बृहत
पृष्ठविषयेऽपि व्याख्येयम् ॥ ६ ॥
अथोक्तार्थवेदनफलं दर्शयति —
कॢप्तानिमाँल्लोकानुपास्ते य एवँ वेद ॥ ७ ॥
स्वस्वभोगभरितान् लोकानाप्नोतीत्यर्थः॥ ७ ॥
पूर्वत्र नौधसेनामुं श्यैतेनेममिति यदुक्तं तत् स्पष्टं दर्शयति ।
बृहद्रथन्तरे वै श्यैतनौधसे यद्रथन्तराय नौधसं
प्रति प्रयुञ्जन्ति बृहदेवास्मै तत्प्रति प्रयुञ्जन्ति बृहद्वयै-

यहाँ दिए गए पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति सटीक लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

सप्तमाध्याये दशमः खण्डः । २६५
तत्परोक्षं यन्नौधसं यद् बृहते श्यैतं प्रति प्रयुञ्जन्ति रथ-
न्तरमेवास्मै तत्प्रति प्रयुञ्जन्ति रथन्तरꣳ ह्येतत्परोक्षं
यच्छ्यैतम् ॥ ८ ॥
'अल्पाच्तरम्'इति बृहतोऽल्पत्वेन पूर्वनिपाताद्रथन्तरं वै श्यैतं वृहद्वै
नौधसमिति क्रमोऽवगन्तव्यः । अथ 'अग्निर्मूर्द्धा' 'भुवो यज्ञस्य' हविषो
याज्यानुवाक्ये इत्युक्ते 'अग्निर्मूर्द्धा' इत्येषानुवाकानुवाक्या 'भुवो यज्ञस्य'
इत्येषा याज्या तद्वदत्रापि । एवं सत्यनेन रथन्तरबृहतयोः श्यैतनौधस-
रूपत्वप्रतिपादनेन श्यैतनौधसयोर्द्युलोकभूलोकयोः सम्बन्ध उक्तो
भवति । यद्येनं रथन्तराय नौधसं साम प्रति प्रयुञ्जन्

स्पष्टम् ॥ ११ ॥
नौधसमुक्त्वा श्यैतं विधास्यामीति प्रतिजानीते—
अथैतच्छ्यैतम् ॥ १२ ॥
वक्ष्यतीति वाक्यशेषः ॥ १२ ॥
अथ नित्यमपि श्यैतमभिसन्धिभेदेन पशुकामप्रयोगार्थमपि विधि-
त्सुस्तस्य पशुसम्बन्धं दर्शयति—
प्रजापतिः पशूनसृजत तेऽस्मात्सृष्टा अपाक्रामꣳस्ता-
नेतेन साम्नाभिव्याहरत्तेऽस्मा अतिष्ठन्त ते शेत्या अभवन्
यच्छेत्या अभवंꣳस्तस्माच्छ्यैतं पशवो वै श्यैतम् ॥ १३॥
पूर्वं प्रजापतिना सृष्टाः पशवस्तस्मै भोगायानवकल्प्यमानास्त-
तोऽपाक्रामन्। तानेतेन श्यैतेन साम्नाभिव्याहरत् आभिमुख्येनाह्वयत् ।
तस्योत्तमे पादे 'हुम्' इति पशुघोषानुकरणस्य विद्यमानत्वात्त आहूता
अस्मै प्रजापतये भोगायातिष्ठन्त समजानत । अतस्ते श्यैता अभवन् ।
श्येतशब्दश्च श्वयतेर्गतिकर्मणोवाश्नातेर्व्याप्तिकर्म्मण उत्पन्नः । अतः
शेत्याः शेतव्या अभवन्नित्यर्थः। अतस्तद्धेतुत्वेन श्येतत्वं सामान्त्याक्षर-
यकारमादौ सम्बध्य श्यैतमिति प्रयुक्तं ब्राह्मणे । अतः पश्वाह्वानसाध-
नत्वात् श्यैतं पशव एव ॥ १३ ॥
अथ पशुकामाय विधत्ते—
पशुकाम एतेन स्तुवीत पशुमान् भवति ॥ १४ ॥
स्पष्टम् ॥ १४ ॥
अथ श्यैतस्यान्त्यपादे 'हुंमा' इत्येतस्य विद्यमानत्वात् प्रजानां वृ-
द्धिसाधनमेतत्सामेति प्रशंसति—
प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टा अशोचंꣳस्ताः
श्यैतेन हुंमा इत्यभ्यजिघ्रत्ततो वै ताः समैधन्त समेध-
न्ते ताꣳ समां प्रजा यत्रैवं विद्वाञ्छ्यैतेनोद्गायति ॥ १५॥
पूर्वं प्रजापतिना सृष्टाः प्रजा अनभिवृद्ध्या अशोचन् । ताः प्रजाः
श्यैतेन तत्र ह्येता 'हुंमा' इत्येनेनाभ्यजिघ्रत् शिर आघ्रातवान्। ततः खलु
ताः समैधन्त सम्यगवर्द्धन्त । अतो यत्रैवमुक्तार्थाभिज्ञः श्यैतेनोद्गायति
तां समां तस्मिन् संवत्सरे प्रजाः समेधन्ते सम्यग्वर्द्धन्ते ॥ १५ ॥
अथोद्गाता श्यैतेनोद्गायति प्रजासम्वर्द्धको भवतीति तद्दर्शयति—
एष वै यजमानस्य प्रजापतिर्यदुद्गाता यच्छ्यैतेन हि-

अष्टमाध्याये प्रथमः खण्डः । २६७
ङ्करोति प्रजापतिरेव भूत्वा प्रजा अभिजिघ्रति ॥ १६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १६ ॥
तत्रत्यवसुनिधनं प्रशंसति—
०वसुनिधनं भवति पशवो वै ०वसु पशुष्वेव प्रति-
तिष्ठति ॥ १७ ॥
पशूनां निवाससाधनत्वेन धनरूपत्वं प्रसिद्धमतस्तत्प्रयोगेण प-
शुषु प्रतिष्ठितो भवति यजमानः ।
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्द्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ १७ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपा-
लसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये
सामवेदार्थप्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य
दशमः खण्डः ।
सप्तमाध्यायः समाप्तिमगमत् ।
अष्टमोऽध्यायः ।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
उक्तो माध्यन्दिनस्तस्मिंश्च पवमानश्च सप्तमे वरुणहोत्रादीनाञ्च
पृष्ठानि त्रीण्युक्तानि यथाक्रमं तस्मिन् । ब्रह्मसामानि काम्यानि कालेयतः
आर्षभं यज्ञायज्ञीयमुक्थानि प्रवक्ष्यन्तेऽधुनाष्टमे। श्येतनौधसे उभे अपि
नित्य एवाग्निष्टोमे विकल्पेन प्रयुज्यमाने अभिसन्धिभेदात्काम्ये अपि
भवत इत्युक्तमथाभिचारप्रयोगार्थं ब्रह्मसाम विदधाति—
आष्कारणिधनं काण्वं ०वषट्कारणिधनमभिचरणी-
यस्य ब्रह्मसाम कुर्यादभिनिधनम्माध्यन्दिने पवमाने॥१॥
अभिचरणीयस्याभिचारसम्बन्धिनस्तत्प्रयोजनस्य यागस्य ब्रह्म-
साम ब्राह्मणाच्छंसिनः साम वषट्कारनिधनं कुर्यात् 'अभित्वा
पूर्व्वपीतये' इत्यत्र ब्रह्मसाम कार्ये तत्र 'उपा'निधनमस्ति तत् स्थाने

वधार्थं तेषां मध्ये रायोवाजप्रभृतयस्त्रय
(Wait, look at "प्रायच्छत् वधार्थं" or "प्रायच्छत् वधार्थं"? There is a space between प्रायच्छत् and वधार्थं.)

Line 31:
उदशिष्यन्त तेभ्यः उद्धृताः शिष्टा अभवन् । ते चासंतिका एवमब्रुवन्
(Wait, "चासंतिका" or "चासन्तिका"? Look at line 31: "ते चासंतिका" with anusvara or "चासन्तिका"? There is a dot above स: "चासंतिका".)

Line 32:
को महान्नोऽस्मान् पुत्रान् पुत्रवद्रक्षणीयान् कृत्वा भरिष्यतीति । तदि-

Everything matches the print precisely.२६८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
'वाषाड्'इति निधनं कुर्यादित्यर्थः। पवमाने तु माध्यन्दिने बृहतीषु मध्य-
मायामभिनिधनं कार्यम् 'औ हो होहा ई आ ई ही ऊ न् साः आ २३४ः
भी'इति। अत्र कल्पः 'अथातो ब्रह्मसामानावभिचरतः श्यैतस्य प्रतिपत्त-
था आज्यानि च पुनानः सोम धारयेति रौरवमे

[Header]
अष्टमाध्याये प्रथमः खण्डः । २६९

न्द्रोऽहं रक्षिष्यामीत्यब्रवीत् । तानवशिष्टांस्त्रिककुप् व्युच्छ्रितप्रदेश आ-
सीत् । त्रिककुप्सु व्यधिनिधायाचरत् । स तदेतत्साम्रापश्यत् । यन्त्रि-
ककुप् संन्नपश्यत्तस्मादेतत् संज्ञकमभवत् अस्थास्यत् ॥ ४ ॥
कथं तेषां जीवनकल्पनमिति तत्राह—
स आत्मानमेव पुनरुपाधावत्त्वमङ्ग प्रशं॑सिषो देवः
शविष्ठमर्त्य॑न्नत्वदन्योमवघन्नास्ति च मर्डितेन्द्र ब्रवीमि ते
वचच इति स एतेन च प्रगाथेनैतेन साम्ना सहस्रं पशू-
नसृजत तानेभ्यः प्रायच्छत्ते प्रत्यतिष्ठन् ॥ ५ ॥
स इन्द्रः स्वव्यतिरिक्तस्य-एतेषां प्रतिष्ठानात् बहिः कस्यचिदप्य-
भावादात्मानमेव पुनरुपाधावत् ‘त्वमङ्ग’ इति प्रगाथेन । अयमुत्तरग्रन्थ
[L

२७० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
स्पष्टोऽर्थः ॥ ८ ॥
अथ शब्दनिर्वचनद्वारेण तत्प्रशंसति--
इमे वै लोकाः सहाऽसँस्तेऽशोचँस्तेषामिन्द्र ए-
तेन साम्ना शुचमपाहन्त्रयाणाँशोचतामपाहँस्तस्मा-
त्त्रैशोकम् ॥ ९ ॥
पूर्वमिमे भूरादिलोकाः सहैकस्मिन्नवस्थाने अतिष्ठन् । ते इति हवि-
र्लाभवृष्टिप्रदानादिपरस्परोपकारादिभावेनाशोचन् । तेषां शुचं दुःखमे-
तेन त्रैशोकेन साम्ना अपाहन् । यद्यस्माच्छोचतां त्रयाणां शोकमपाहन्
तस्मात् शोकत्रयापनोदेन त्रैशोकसंज्ञामलभत ॥ ९ ॥
अथापगतानां शुचामन्यत्र प्राप्तिं दर्शयति—
यामस्मादपाहन् सा पुँश्चलीं प्राविशद्यामन्तरि-
क्षात्सा क्लीबं याममुष्मात्सैनस्विनम् ॥ १० ॥
यां शुचमिन्द्रोऽस्माद्भूलोकादपाहन् सा पुंश्चलीमन्यान् पुरुषान्
प्रति चलन्तीं व्यभिचारिणीमित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । क्लीबः
षण्ढः । एनस्वी महापातकदोषग्रस्तः ॥ १० ॥
अथैतेषु धनादीच्छामन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रसङ्गान्निन्दति—
तस्मात्तेषान्नाशैतव्या य एषामाशामेति तस्मा एव
शुचोऽपभजते ॥ ११ ॥
तस्मात्प्राप्तशोकत्वात्तेषामाशा पुंश्चल्यादीनां सम्बन्धिनी धनादी-
च्छा नैतव्या न प्राप्तव्या । यस्तु मोहादाशां प्राप्नोति तस्मा एव शुचः
तामेव शुचमपभजते कष्टं प्राप्नोति ॥ ११ ॥
अथ प्रकृतेऽसङ्गत्वं दर्शयन्नुपसंहरति—
शुचा वा एष विद्धो यस्य ज्योगामयति यत्त्रैशोकं
ब्रह्मसाम भवति शुचमेवास्मादपहन्ति ॥ १२ ॥
यस्य यजमानस्य चिरकालो रोगः प्राप्नोति एष शुचा विद्धोऽप-
हतः खलु। अनेन विध्यर्थवादगतज्योगामयशोकयोर्वैयधिकरण्यं परिहृतं
भवति। शिष्टं स्पष्टम् ॥ १२ ॥
तत्रत्यनिधनमप्युक्तविषयेऽनुकूलमित्याह—
दिवेति निधनमुपयन्ति व्युष्टिर्वै दिवा व्येवास्मै व्वा-
सयति ॥ १३ ॥

अष्टमाध्याये द्वितीयः खण्डः। २७१
यत्र साम्नि दिवेति निधनमुपयन्तीह गातारः सा दिवा व्युष्टिर्वै
'उच्छीविवासे' विवासस्तमोऽपवर्ज्जनं प्रकाश इत्यर्थः । अतस्तत्प्रयोगेना
स्मै ज्योगामयाविने आमयाख्यं तमो विवासयति परिहरत्येव ॥ १३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे अष्टमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।
अथ द्वितीयः खण्डः ।
अथ प्रतिष्ठार्थिनः प्रयोगे ब्रह्मसाम विधत्ते—
आष्‌कारनिधनं काण्वं प्रतिष्ठाकामाय ब्रह्मसाम कु-
र्यात् ॥ १ ॥
'आष्' इतिकरणमुच्चारणमाष्कारः तन्निधनोपेतं काण्वं काण्वेन दृष्टं
ब्रह्मसाम 'तञ्चोदस्ममृतीष्वह'मित्यादिषु कुर्यात् ॥ १ ॥
अथ निधनद्वारैतत्प्रशंसति—
कण्वो वा एतत्सामर्त्ते निधनमपश्यत् स न प्रत्य-
तिष्ठत्स वृषदंशस्याषिति क्षुवत उपाशृणोत्स तदेव नि-
धनमपश्यत्ततो वै स प्रत्यतिष्ठद्यदेतत्साम भवति प्रति-
ष्ठित्यै ॥ २ ॥
कण्वः पूर्वमेव तत्साम निधनरहितं केवलमपश्यत् । स निधनस्य
प्रतिष्ठारूपत्वात्तदभावेनाप्रतिष्ठितोऽभूत् । स किन्निधनं प्रतिष्ठासाधन-
त्वेन करवाणीति चिन्तयन् तदा वृषदंशस्य मार्जारस्य 'आष्' इति क्षुव-
तः शब्दमुपाशृणोत् । स एतदेवोपश्रयणन्निधनं भविष्यतीत्यवगत्य तदेव
प्रयुक्तवान् । ततश्च प्रतिष्ठितोऽभूत् । अतो यत्साम एतन्निधनकं भवेत्
तच्च प्रतिष्ठित्यै भवति ॥ २ ॥
अप्रजार्थिनः प्रयोगे ब्रह्मसाम विदधाति—
ऽवसिष्ठस्य जनित्रं प्रजाकामाय ब्रह्मसाम कुर्य्यात् ॥ ३ ॥
तञ्चोदसमित्यादि वसिष्ठस्य जनित्रम् ॥ ३ ॥
अस्य प्रजासम्बन्धमाह—
ऽवसिष्ठो वा एतत्पुत्रहतः सामापश्यत्स प्रजया प-
शुभिः प्राजायत यदेतत्साम भवति प्रजात्यै ॥ ४ ॥
पूर्वे हतपुत्रो वसिष्ठः प्रजात्यर्थमेतत्‌सामापश्यत्तदेव प्रयुज्य प्रजाप-
शुसमृद्धोऽभूत् अतः प्रजार्थिभिरेतत्कर्त्तव्यम् ॥ ४ ॥

i)

• च्य (cya)
• त (ta)
• Wait, "तत्तदस्यांन्यषिच्यत" -> yes, it is "तत्तदस्यांन्यषिच्यत".
• Then "तदश्रीणादिदं मे माऽदुषदिति तत्स-"
• Notice माऽदुषदिति: मा followed by avagraha ऽ, then दुषदिति.
• दकरोत्पशूनेव ॥ १० ॥
  • "दकरोत्पशूनेव ॥ १० ॥" -> from "तत्स- / दकरोत्" = "तत् सदकरोत्" -> "तत्सद् अकरोत्" (or "तत्सदकरोत्").
• पूर्वं प्रजापतिः स्वदुहितरमेवोषसमभ्यध्यैद्यदगच्छत्। तस्य रेतः परा-
  • Wait, is it अभ्यध्यैद्यदगच्छत् or अभ्यध्येद्यदगच्छत्?
  • Let's look at the matra above ध्य:
  • There are clearly two slant strokes ै: अभ्यध्यैद्यदगच्छत्.
  • Let's check the space before तस्य: there is । तस्य रेतः परा-.
• [L30

मादुषदिति दुष्टम्माभूदिति । तत्पक्वं रेतः सदकरोत् तदेव विवृणोति
पशूनकरोदिति । एतत् श्रायन्तीयमभवदिति शेषः ॥ १० ॥
एवं प्रशस्य प्रकृतमुपसंहरति—
यच्छ्रायन्तीयं ब्रह्मसाम भवति श्रीणाति चैवेनᳪ
सञ्च करोति ॥ ११ ॥
यद्यस्य प्रयोगे एतद्ब्रह्मसाम भवति तत एनं यज्ञविभ्रष्टं श्रीणाति
पक्वति शुद्धं करोति ततः सञ्च यज्ञसाधकञ्च करोति ॥ ११ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे अष्टमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।
अथ तृतीयः खण्डः ।
उक्ताः कामनाभेदेन ब्रह्मसामाविशेषा अथास्मिन् खण्डे कालेयं
स्तूयते तत्र तावत्कालेयन्नामनिर्वचनेन प्रशंसति—
देवाश्च वा असुराश्चैषु लोकेष्वस्पर्द्धन्त ते देवाः प्र-
जापतिमुपाधावंस्तेभ्य एतत्साम प्रायच्छदेतेनैनान्
कालयिष्यद्धमिति तेनैनानेभ्यो लोकेभ्योऽकालयन्त य-
दकालयन्त तस्मात्कालेयम् ॥ १ ॥
पूर्वं देवाश्चासुराश्चैतेषां लोकानामाधिपत्यायास्पर्द्धन्त । अ-
स्माकमेव भूयासुरस्माकमेवेति तेषु मध्ये देवाः स्वपितरं प्रजापतिम-
नुप्राप्ताः । तेभ्य एषामाधिपत्यायैतत्साम प्रायच्छत् किमिति ? एतेन
साम्नैनानसुरान् कालयिष्यद्धमपनयथेति सुज्ञानमन्यत् ॥ १ ॥
विदुषः फलमाह ।
एभ्यो वै लोकेभ्यो भ्रातृव्यं कालयते य एवं वेद ॥ २ ॥
य एवमवगच्छति सोऽपि स्ववैरिणं लोकत्रयान्निःसारयति ॥ २ ॥
अथास्य स्तोत्रियगततरोभिरिति पादद्वारेणैतत्साम प्रशंसति—
स्तोमो वै देवेषु तरो नामासीद्यज्ञोऽसुरेषु ष्विदद्वसु-
स्ते देवास्तरोभिर्व्वो षि्वदद्वसुमिति स्तोमेन यज्ञमसुरा-
णामावृञ्जन ॥ ३ ॥
पूर्वं देवेषु तरो नामा सोम आसीत् । असुरेषु विदद्वसुरिति नामा
यज्ञ आसीत् । एवं सति 'तरोभिर्व्वो षि्वदद्वसु'मिति पादेन देवाः स्तोम-