ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अष्टमाध्याये द्वितीयः खण्डः। २७१
यत्र साम्नि दिवेति निधनमुपयन्तीह गातारः सा दिवा व्युष्टिर्वै
'उच्छीविवासे' विवासस्तमोऽपवर्ज्जनं प्रकाश इत्यर्थः । अतस्तत्प्रयोगेना
स्मै ज्योगामयाविने आमयाख्यं तमो विवासयति परिहरत्येव ॥ १३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे अष्टमाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।
अथ द्वितीयः खण्डः ।
अथ प्रतिष्ठार्थिनः प्रयोगे ब्रह्मसाम विधत्ते—
आष्‌कारनिधनं काण्वं प्रतिष्ठाकामाय ब्रह्मसाम कु-
र्यात् ॥ १ ॥
'आष्' इतिकरणमुच्चारणमाष्कारः तन्निधनोपेतं काण्वं काण्वेन दृष्टं
ब्रह्मसाम 'तञ्चोदस्ममृतीष्वह'मित्यादिषु कुर्यात् ॥ १ ॥
अथ निधनद्वारैतत्प्रशंसति—
कण्वो वा एतत्सामर्त्ते निधनमपश्यत् स न प्रत्य-
तिष्ठत्स वृषदंशस्याषिति क्षुवत उपाशृणोत्स तदेव नि-
धनमपश्यत्ततो वै स प्रत्यतिष्ठद्यदेतत्साम भवति प्रति-
ष्ठित्यै ॥ २ ॥
कण्वः पूर्वमेव तत्साम निधनरहितं केवलमपश्यत् । स निधनस्य
प्रतिष्ठारूपत्वात्तदभावेनाप्रतिष्ठितोऽभूत् । स किन्निधनं प्रतिष्ठासाधन-
त्वेन करवाणीति चिन्तयन् तदा वृषदंशस्य मार्जारस्य 'आष्' इति क्षुव-
तः शब्दमुपाशृणोत् । स एतदेवोपश्रयणन्निधनं भविष्यतीत्यवगत्य तदेव
प्रयुक्तवान् । ततश्च प्रतिष्ठितोऽभूत् । अतो यत्साम एतन्निधनकं भवेत्
तच्च प्रतिष्ठित्यै भवति ॥ २ ॥
अप्रजार्थिनः प्रयोगे ब्रह्मसाम विदधाति—
ऽवसिष्ठस्य जनित्रं प्रजाकामाय ब्रह्मसाम कुर्य्यात् ॥ ३ ॥
तञ्चोदसमित्यादि वसिष्ठस्य जनित्रम् ॥ ३ ॥
अस्य प्रजासम्बन्धमाह—
ऽवसिष्ठो वा एतत्पुत्रहतः सामापश्यत्स प्रजया प-
शुभिः प्राजायत यदेतत्साम भवति प्रजात्यै ॥ ४ ॥
पूर्वे हतपुत्रो वसिष्ठः प्रजात्यर्थमेतत्‌सामापश्यत्तदेव प्रयुज्य प्रजाप-
शुसमृद्धोऽभूत् अतः प्रजार्थिभिरेतत्कर्त्तव्यम् ॥ ४ ॥