ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari, matching the original text and layout:

२३० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ कामभेदे निधनान्याह—
इडां पशुकामाय निधनं कुर्यात्स्वः स्वर्गकामाय यशो
ब्रह्मवर्चसकामायायुरामयाविने हॐसीत्यभिचरते ॥११॥
उत्तमश्चाकारो गायत्रस्य निधनन्तस्य स्थाने यत् कामयते तस्य
प्रयोगे तदानुगुण्येन तत्तन्निधनं कुर्यात् । सर्वत्र चतुर्थीश्रुतेः । यजमा-
नफलान्येतानि नित्ये क्रियमाणानि तत्तत् फलं क्रतुफलव्यतिरेकेण
साधयन्तीति केचित् । पशुकामादियज्ञेष्वपीत्यपरे ॥ ११ ॥
अथैतानि स्तौति--
एते वै गायत्रस्य दोहाः ॥ १ ॥
दुहन्त एभिरिति दोहाः । एतदपेक्षया निधनानि । एत इति पुल्लि-
ङ्गत्त्वेन निर्द्दिष्टाः ॥ १२ ॥
वेदितुरप्येतत् फलं

षष्ठाध्याये द्वितीयः खण्डः । २३१
इदानीमाज्यस्तोत्राणां देवताकल्पनमाह—
स इन्द्रोऽवेदग्निर्वा इदमग्र उज्जेष्यतीति सोऽब्रवीद्य-
तरोनाविदमग्र उज्जयत्तन्नौ सहेति सोऽग्निरग्र उदज-
यदथ मित्रावरुणावथेन्द्रोऽथैषैका होत्रानुज्जिताऽऽसीत्स इ-
न्द्रोऽग्निमब्रवीत्सहावोचावहै यन्नौ तदिति सैषेन्द्रा-
ग्न्यर्धमग्ने स्तोत्रमर्धमिन्द्रस्य ॥ २ ॥
स इन्द्र अवेत् अजानीत् । अग्नेरेवेदं धावनमग्र इतरेभ्यः पूर्वमुज्जे-
ष्यतीत्येवं विदित्वा स इन्द्रोऽग्निमब्रवीत् । नावावयोर्मध्ये यतरोऽपी-
दमग्र उज्जयात् पूर्वमुत्कृष्टं जयेत्तत्फलं नावावयोः सह भवत्विति ।
अग्निरपि तथास्त्वित्यङ्गीकृतवानिति शेषः । अथ सोऽग्निरग्र इत-
रेभ्यः पूर्वमाजिमुदजयत् । अथ पश्चान्मित्रावरुणावथेन्द्र उज्जयत्क्रमे-
णैव तेषामाज्यानि भवन्तीत्यभिप्रायः । 'अग्न आयाहि वीतये' इत्याग्नेयं
होतुराज्यम् । 'आ नो मित्रावरुणेति' मैत्रावरुणस्मित्रावरुणस्य । 'आयाहि
सुषुमाहित' इत्यैन्द्रं ब्राह्मणाच्छंसिनः। एवं चतुर्णामाज्यानां मध्ये त्रीण्युज्जि-
तानि । अथैषाच्छावाकस्यैका होत्रा केनचिदनुज्जिताऽऽसीत् । मुख्यव्य-
तिरिक्तानामृत्विजामात्विज्यं होत्रेति व्यपदिश्यते । अनुज्जितविषये स
इन्द्रोऽग्निमब्रवीत् । यद्यस्मात् सह फलं समानमित्यवोचावहि—उक्तव-
न्तावावां तत्तस्मादियं होत्रा नावावयोः स्यादित्यथैवास्त्विति सो-
ऽप्यङ्गीकृतवानिति शेषः । सैषोभयार्था होत्रेन्द्राग्नीन्द्राग्निदेवताका
'इन्द्राग्नी आगतं सुतम्' इत्यच्छावाकस्याज्यम् । तथा सत्यर्द्धमर्द्धाधि-
कमग्नेः स्तोत्रं भवति । एतत्कृत्स्नाभिप्रायम् । प्रथममेकं चतुर्थमृर्चमि-
त्यग्नेरध्यर्द्धं स्तोत्रम् । तथा इन्द्रस्याप्यध्यर्द्धं ब्रह्मसामैकं चतुर्थे द्वितीय-
मर्द्धमित्यर्द्धम् ॥ २ ॥
उक्तविभागं संगृह्यानुवदति—
चत्वारि सन्ति षड्देवत्यानि ॥ ३ ॥
पूर्वोक्तानि चत्वारि वाक्यानि षड्देवत्यानि भवन्ति । अग्निर्म्मित्रा-
वरुणाविन्द्र इति चतस्रो देवताः पुनश्च द्वाविन्द्राग्नी इति षड्देवत्य-
त्वम् । तदिदं स्तौति ॥ ३ ॥
आज्यानां षड्देवतात्वं प्रशंसति—
षड्धा विहितो यज्ञो यावान्यज्ञस्तमेवारभते ॥४॥
उक्थ्यषोडशिनोरन्यतमान्तर्भावे षट्प्रकारो विहितः खलु । अतस्त-

देवत्याज्यस्य प्रातःसवनप्रयोगेण यज्ञो ज्योतिष्टोमो यत् परिमाणो-
ऽस्ति तमेव तं सर्वमपि यज्ञमारभत आरब्धवान् भवति ॥ ४ ॥
उक्तदेवतानानात्वमाज्यस्य जामित्वासाधनेन स्तौति—
सर्वाणि स्वाराण्याज्यानि तज्जामि नानादेवतैः
स्तुवन्त्यजामितायै ॥ ५ ॥
सर्वाण्यप्याज्यानि गायत्रत्वात् स्वाराणि स्वरैरेव वक्तुं प्राप्तानि ।
अतस्तज्जामि । अतिरेकोऽयं 'जाम्यतिरेकनाम'इति निरुक्तम् । यद्वा त-
न्द्रीकरणम् । अतो नानादेवतैःस्तृचैः स्तुवन्त्युक्तदोषाभावाय ॥५॥
अथाज्यानामभ्यावृत्तगानं स्तौति—
ग्राम्येभ्यो वा एतत्पशुभ्यः स्तुवन्ति यदाज्यैः पुन-
रम्यावर्त्तँस्तुवन्ति तस्मात्पराञ्चः प्राज्यन्ते प्रत्यञ्चः
प्रजायन्ते तस्मादु प्रेत्य पुनरायन्ति ॥ ६ ॥
यदाज्यैः स्तुवन्त्येतदेतेन सवनेन ग्राम्येभ्य एव पशुभ्यस्तल्ला-
भार्थमेव स्तुवन्ति । तस्मात्पराक्तस्य प्रत्यक्तस्य च विद्यमानत्वात्पराञ्चः
प्राज्यन्ते प्रसिच्यन्ते प्रत्यञ्चः प्रतिमुखाः प्रजायन्ते । तस्मादेवाभ्यावर्त्त-
स्तवनादेव पशवः प्रातः सञ्चरन्ति प्रेत्य सायं पुनरायन्ति ॥ ६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।
अथ तृतीयः खण्डः ।
प्रातःसवनमुक्त्वा माध्यन्दिनं सवनं विवक्तुर्माध्यन्दिनम्पवमानं
स्तौति—
एतावता वाव माध्यन्दिनँ सवनं पुपुवे ॥१॥
एतावता वक्ष्यमाणानाज्यानां परिमाणेन पदार्थेनैव कृत्स्नमपि
माध्यन्दिनं पवमानं पुपुवे पूयते । एतावतेत्यनेन पावकद्रव्यपरिमाण-
न्तद्योग्यं द्रव्यञ्च सामान्येन निर्दिष्टं भवति ॥ १ ॥
एतावतेत्युक्तमेव विशदयति—
त्रिभिश्च च्छन्दोभिः पञ्चभिश्च सामभिः ॥ २ ॥
त्रिभिर्गायत्रीत्रिष्टुब्बार्हतैर्बृहतीभिश्च । सामभिर्गायत्रामहीयवरौ-
रवयौधाजयौशनसंज्ञैः पञ्चभिश्च ॥ २ ॥

किमेतावता भवतीत्याह ।
यन्माध्यन्दिनेन पवमानेन स्तुवन्ति माध्यन्दिनमेव
तत्सवनं पावयन्ति ॥ ३ ॥
यन्माध्यन्दिनं पवमानं स्तुवन्ति तत्तेन माध्यन्दिनं सवनं पावय-
न्ति । पवमानस्तवनेन स्तुवन्तमपि विष्टुवन्तीत्यर्थः । सवनेन पूतं भव-
तीत्यर्थः ॥ ३ ॥
पवमानस्तवनेन सवनं पूतं भवतीत्युक्तन्तदुभयोः पवमानसवनयोः
साम्नात्मवैषम्यमाह—
एतावन्ति वाव सर्व्वाणि सामानि यावन्ति माध्य-
न्दिने पवमाने ॥ ४ ॥
यावन्ति माध्यन्दिने पवमाने सामानि सन्त्येतावन्त्येव खलु
तत्सवनगतानि सामान्यापि ॥ ४ ॥
येषु पवमानेषु सामसु सवनान्यन्तर्भवन्ति तान्याह—
गायत्रन्निधनवदनिधनमैडम् ॥ ५ ॥
गायत्रं साम प्रसिद्धम् । निधनवदिति बहिर्निधनमृगक्षरतो बहि-
र्भूतनिधनम् । यथाऽ आमहीयवमनिधनं बहिर्भूतं निधनरहितम् । यथा
यौधाजयौशने । ऐडं इडानिधनं यथा रौरवमिति । एवं मैत्रावरुणपृष्ठं
वामदेव्यं गायत्रीच्छन्दस्कत्वात् ॥ ५ ॥
होतुः पृष्ठं रथन्तरं बहिर्निधनं नौधसं ब्रह्मसाम निधनकाले यमैड-
मच्छावाकपृष्ठमिति पुनरुपसंहरति—
यन्माध्यन्दिनेन पवमानेन स्तुवन्ति सर्व्वैरेव तत्सा-
मभिः स्तुवन्ति ॥ ६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ६ ॥
अथ गायत्र्यां गायत्रं साम प्रशंसनद्वारेण विधत्ते—
आत्मा वै यज्ञस्य पवमानो मुखं गायत्री प्राणो
गायत्रं यद्गायत्र्यां गायत्रेण स्तुवन्ति मुखत एव तत्प्रा-
णान्दधति ॥ ७ ॥
यज्ञस्याग्निष्टोमस्य पवमान एवात्मा स्वरूपं तत्स्तुतिरूपत्वात् ।
माध्यन्दिनपवमानोऽप्यात्मा तस्य मुखं गायत्री प्रथमप्रयोज्यत्वात् ।
तत्राश्रितत्वाद्गायत्रं प्राणः । एवञ्च सति गायत्रेण स्तुवन्तीति यत्त-
त्तेन मुखत एव तत्प्राणान्दधति ॥ ७ ॥

२३४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
त्रिभिश्चन्दोभिरित्युक्तन्तच्छन्दस्त्रयं प्रशंसति—
प्राणापाना वा एतानि च्छन्दाꣲसि प्राणो गायत्री
व्यानो बृहत्यपानस्त्रिष्टुब्यदेतैश्छन्दोभिः स्तुवन्ति प्राणा-
पानानामविच्छेदाय ॥ ८ ॥
तानि त्रीणि च्छन्दांसि प्राणापाना वै । अपानशब्देन व्यानापानावु-
च्येते देहान्तर्वर्त्तित्वसाम्यात् । तदपेक्षयैव प्राणापाना इति बहुवचनम्।
कः किं छन्दोरूप इति विभज्य दर्शयति प्राणइत्यादिना । एक एव मुख्यः
शरीरधारकः प्राणवायुर्बहिर्वृत्तिरुच्छासाख्यः प्राण उच्यते स गाय-
त्रीस्थानीयः । व्यानः प्राणापानयोर्विधारकः स बृहत्या । अपानो बहिर्वृ-
त्तेरन्तः प्रवेशको निःश्वासाख्यस्त्रिष्टुभः । शेषं स्पष्टम् ॥ ८ ॥
तदेतच्छन्दस्त्रयं प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
इमे वै लोका एतानि च्छन्दाꣲस्ययमेव गायत्र्यय
म्मध्यमो बृहत्यसावुत्तमस्त्रिष्टुब्यदेतैश्छन्दोभिः सꣳहि-
तैः स्तुवन्त्येषाꣲलोकानार्माविच्छेदाय ॥ ९ ॥
अयं भूर्लोक एव गायत्री लोकेषु च्छन्दःसु चानयोः प्राथम्यात् । उक्त-
रूपत्वमेवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । संहितैरिति च्छन्दोऽन्तरानन्तर्हितैरि-
त्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ९ ॥
संहितैः स्तुवन्तीत्युक्तं तद्व्यतिरेके दोषमाह—
यदन्यच्छन्दोऽन्तरा व्यवेयादिमाँल्लोकान्विच्छि-
न्द्यात् ॥ १० ॥
यद्यचान्यस्त्रिभ्य उक्तेभ्योऽन्यच्छन्दोऽन्तरा त्रयाणामुक्तानां छन्द-
सां मध्ये व्यवेयाद्व्यवहितं कुर्यात्तत्तेनेमान् भूरादिलोकान्विच्छि-
न्द्यात् । परस्परोपकार्योपकारकभावरहितान् कुर्यादित्यर्थः ॥१०॥
एवं छन्दः प्रशस्य सामानि प्रशंसति—
गायत्रेण स्तुत्वा निधनवता स्तुवन्तीयं वै गायत्र्य-
स्यामेव तदायतनं क्रियते ॥ ११ ॥
‘ उद्गात ’ इत्यादिषु गायत्रीषु गायत्रसाम्ना स्तुत्वा तास्वेव-
गायत्रीषु निधनवतामही

एतदेव व्यतिरेकनिन्दया स्तौति—
यदनिधनेनाग्रे स्तुयुरनायतनो यजमानः स्यात् ॥१२॥
अग्रे बहिष्पवमानस्यादौ यद्यदि गायत्रमन्तरेण निधनवता निधन-
वदामहीयवव्यतिरिक्तेन केनचित् साम्ना स्तुयुरनायतनो यजमानः
स्यात् । तस्मान्निधनवदामहीयवेनाग्रे स्तोतव्यम् ॥ १२ ॥
पुनस्तदेव प्रशंसति—
निधनवता स्तुवन्ति वीर्यं वै गायत्री वीर्यन्निधनं
वीर्येणैव तद्वीर्यꣳ समर्द्धयति ॥१३॥
गायत्रीषु 'उच्चात' इत्यादिषु निधनवता बहिर्निधनेनामहीयवेन स्तु-
वन्ति । गायत्रितरच्छन्दोभिरशक्यस्य सोमाहरणस्य कर्त्रीति वीर्यमे-
व निधनमपि वीर्यम् । आयतनवानिह वीर्यं करोति। तथा सति तत्तैन
गायत्रीषु निधनवत् प्रयोगेण पूर्वं विद्यमानं वीर्यं वीर्यान्तरेणैव स-
मर्द्धयति । उक्ते गायत्रीषु गायत्रमामहीयवं च सामनी ॥ १३ ॥
अथ बृहतीषु 'पुनानः सोम' इत्यादिषु रौरवं तावद्विदधाति—
ऐडेन बृहतीमारभन्ते ॥ १४ ॥
ऐडेन इडानिधनेन रौरवेण साम्ना बृहतीच्छन्द आरभन्ते गृह्णन्ति॥१४॥
अथ तत्प्रशंसति—
पशवो वा इडा पशवो बृहती पशुष्वेव तत्पशून्द-
धाति ॥ १५ ॥
'इडेरन्ते' इत्यादि गोपर्यायेष्विडायाः पशुरूपत्वात्। 'इडा वैमानवी
घृतपदी' 'इडायास्त्वोपदे' 'इडायास्पदं घृतवत्' इत्यादिषु गोरूपेण स्तुतेरि-
डेति पशवः खलु । बृहत्यपि 'अयम्मध्यमो बृहती' इत्युक्तत्वादन्तरिक्षस्था-
नीया । अन्तरिक्षे पशवः सञ्चरन्तीति पशव इत्युच्यते । शिष्टं स्पष्टम्॥१५॥
अथ बृहतीष्वेव यौधाजयं विधित्सुस्तां स्तौति—
बृहत्यां भूयिष्ठानि सामानि भवन्ति ॥ १६ ॥
एकाहीन सत्रेषु माध्यन्दिने पवमाने बृहत्यां हि भूयिष्ठानि सा-
मानि भवन्ति । अतो भूयिष्ठवीर्या बृहती ॥ १६ ॥
इदानीं बृहतीषु यौधाजयं विदधाति—
तत्रापि त्रिणिधनम्(१) ॥ १७ ॥
( १ ) त्रिनिधनमिति दन्त्यमध्यः पाठः पुस्तकान्तरे वर्त्तते ।

२३६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

तेषु भूयिष्ठवीर्येषु सामसु त्रिणिधनं निधनत्रयोपेतं यौधाजयं
ज्योतिष्टोमे द्वितीयं भवतीति तद्विधिरवगन्तव्यः। ननु पूर्वं 'गायत्रं निध-
नवदनिधनम्' इत्यत्र यौधाजयस्यानिधनशब्देन व्यवहारः। इदानीन्तु त्रि-
निधनमित्युच्यते। अतो व्याहतमिति ? नैतदस्ति । पूर्वं यौधाजयं वहि-
र्निधनाभावादनिधनमित्युक्तम्। इह तु 'बासी'त्येकं निधनं १ 'दासी'त्यपरं
२ 'प्या या' ३ इत्युत्तममिति निधनत्रयसद्भावात्त्रिणिधनमित्युक्तम्॥१७॥
अथ तत् प्रशंसति—
अबलिष्ठ इव वा अयम्मध्यमो लोकस्तस्यैव तदाय-
तनं क्रियते ॥ १८ ॥
मध्यमोऽन्तरिक्षलोकोऽबलिष्ठ इव वै । अत्यन्तमप्रबल इव प्रतिभा-
तीतरलोकद्वयवदनाश्रयत्वात् । तस्यैवाबलिष्ठस्यैवान्तरिक्षस्य तत्त-
दानीं यदा यौधाजये त्रिणिधनं प्रयुज्यते तदाऽयतनं क्रियते कृतं भवति।
कैश्चिद्दूरिष्ठ इवेत्यभिधीयते ॥ १८ ॥
तदेव पुनः प्रशंसति—
त्रिणिधनं भवति त्री

षष्ठाध्याये तृतीयः खण्डः । २३७
उक्तन्त्रिणिधनं प्रतिष्ठाहेतुरिति तद्व्यतिरेकेणाप्रतिष्ठितत्वसंकीर्त्त-
नेन प्रशंसति—
त्रिणिधनं भवत्येतेन वै माध्यन्दिनंꣳसवनं प्रति-
ष्ठितं यत्त्रिणिधनं यत्त्रिणिधनन्न स्यादप्रतिष्ठितम्मा-
ध्यन्दिनंꣳसवनंꣳस्यात् ॥ २१ ॥
त्रिणिधनं प्रतिष्ठाहेतुरिति पूर्वमुक्तम् । शिष्टं सुज्ञानम् ॥ २१ ॥
इदानीं निधनगताक्षरसंख्ययापि स्तौति—
द्व्यक्षराणि निधनानि भवन्ति द्विपाद्यजमानो यज-
मानमेव यज्ञे पशुषु प्रतिष्ठापयति ॥ २२ ॥
निधनेष्वक्षरद्वयं यजमानोऽपि द्विपात् । उभयोरपि प्रतिष्ठारूपत्वा-
न्निधनप्रयोगेण यजमानमेव यज्ञे पशुषु च प्रतिष्ठापयति ॥ २२ ॥
तदेव रौरवयोधाजये उक्त्वौशनमाह—
अनिधनमन्ततो भवति स्वर्गस्य लोकस्यानतिपा-
दाय ॥२३॥
अनिधनन्निधनहीनमौशनमन्ततो भवति । तच्च स्वर्गस्य लोकस्यान-
तिपादायानाशाय भवति । न कदाचिद्यजमानं स्वर्गाय युज्यत
इत्यर्थः ॥२३॥
व्यतिरेके बाधमाह—
यत्त्रिणिधनवत्स्याद्यजमानंꣳ स्वर्गाल्लोकान्निर्हन्यात् ॥२४॥
अन्ततो यदि निधनवत्साम भवेत् स्वर्गाल्लोकान्निर्हन्यात् । नि-
धनं हि प्रतिष्ठा प्रतिष्ठायामतीय पश्वन्नादिसमृद्धिः । अतः क्रतुफलेन
स्वर्गे प्राप्तेऽप्यन्ततो निधनप्रयोगात् प्रतिष्ठा । पश्वन्नाद्यर्थं स्वर्गादिकमेव
लोकं यजमानः पुनरागच्छेदित्यभिप्रायः ॥ २४ ॥
अनिधनमन्ततो भवतीत्युक्तमनिधनमौशनमनुवदति स्तुत्यर्थम्—
स्वारं भवति ॥ २५ ॥
अन्त्यस्वरेण स्वरितेन यत्समाप्यते तत्स्वारम् । सर्वत्र तावत् च-
त्वार एव सामान्ताः। स्वारो निधनमिडावागिति । अत्रान्त्यमक्षरं स्वर-
यित्वा समापितं ‘हाई’कारश्च । द्वयमपि रूढ्या स्वर इति व्यपदिश्यते ।
अत्र हाईकारप्रसङ्गादुक्तार्थनिश्चयः ॥ २५ ॥

प्रवर्ग्यं प्रवृञ्जन्ति यज्ञस्यैव तच्छिरः प्रतिदधति ॥ ६ ॥
पूर्वमग्न्यादयश्चत्वारो देवा यशोऽर्थं सत्रमासत तस्मिन् समये
ते देवा एवमब्रुवन् । यद्यशो नोऽस्माकम्मध्ये प्रथमं ऋच्छात् प्राप्नुया-
त्perspectiveत्तद्यशो नोऽस्माकं सह साधारणमसद्भवत्विति समयं कृत्वा सत्रमा-
सत । तेषाम्मध्ये मखो देवं यश आर्च्छत् प्राप्नोत् । स तद्यश आदाया-
पाक्रामत् । अस्यापगतस्य तद्यशः प्रासहा प्रसहेन बलात्कारेणादित्सन्त
तदर्थन्तं पर्ययतन्त परितोऽयुध्यन् । स धन्वी धनुः प्रतिष्टभ्य शिर
आततज्यं कृत्वाऽतिष्ठत् । तस्य धनुर्ज्यां वल्मीका भूमावुत्पतिता अखा-
दन्त । ततो धनुरार्तिर्धनुषः कोटिरूर्ध्वा पतित्वा तस्य मखस्य शिरो-
ऽच्छिनत् । उपदीकानां धनुर्ज्याच्छेदः शाखान्तरतोऽवगन्तव्यः । तथाहि
तैत्तिरी

षष्ठाध्याये पञ्चः खण्डः । २४५
रूरु इति शब्दायमानो दहतीति रुरोऽग्निस्तत्सम्बन्धाद्रौरवं
साम ॥ १० ॥
प्रकारान्तरेण रौरवसंज्ञां विब्रुवन् स्तौति—
असुरा वै देवान् पर्य्ययतन्त तत एतावग्नी रुरौ
विष्वञ्चौ स्तोभावपश्यत्ताभ्यामेनान् प्रत्यौषते प्रत्युष्य-
माणा अरवन्त यदरवन्त तस्माद्रौरवम् ॥ ११ ॥
पूर्वे हि देवानसुराः पर्य्ययतन्त परितोऽयुध्यन्त । ततोऽग्नेरेतौ
रुरौ विष्वञ्चौ सर्वतो व्याप्तौ 'ऊहो ३ 'ऊवाऽण्यया औ ३ होवा'इति
द्वौ स्तोभावपश्यत्ताभ्यामेनान्प्रत्यौषददहत् । ते प्रत्युष्यमाणा अरवन्त
शब्दमकुर्वन् । यदरवन्त तत्तस्माद्रौरवनाम सम्पन्नम्। रूरुरवयोरुभयत्र
रेफसाम्यादूरसम्बन्धाद्रवसम्बन्धाच्च रौरवमिति नाम भवति ॥ ११ ॥
इन्द्रस्य यौधाजयख्ययशःसम्बन्धमाह—
अथेन्द्रो यौधाजयं प्राबृहत तद्वै स ऽवज्रं प्राबृहत
ऽवज्रो वै यौधाजयम् ॥ १२ ॥
अथेत्यानन्तर्य्यार्थे । इन्द्रो यौधाजयं यौध्यान् अजयत । वज्रप्रभा-
वकल्पनमेवं वज्रस्यैव परिकुर्वन्द्धिस्तेन तत्कार्य्यसिद्धेर्यौधाजयस्य
वज्रकारणत्वमेवं वज्रं वाक् इत्यनेनोच्यते ॥ १२ ॥
अथ विदुषः फलमाह—
ऽवज्रं भ्रातृव्याय प्रहरति य एवं ऽवेद ॥ १३ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १३ ॥
अथ निर्वचनद्वारा तदेव प्रशंसति ।
इन्द्रो वै युधाजित्तस्यैतद्यौधाजयम् ॥ १४ ॥
युधा युद्धेन शत्रून् जयतीतीन्द्र एव युधाजित् तस्य सम्बन्धि तत्
साम यौधाजयम् ॥ १४ ॥
अथ निर्वचनान्तरप्रदर्शनेन प्रशंसति—
युधा मर्त्या अजैष्मेति तस्माद्यौधाजयम् ॥ १५ ॥
हे मर्त्या मर्त्याः, युधा अजैष्म असुरानितीन्द्रोऽब्रवीदिति शेषः ।
तस्माद्युधाजस्य हेतुत्वात् यौधाजयमिति नाम सम्पन्नमिति स्तुतिः ॥१५॥
अथ वायोरौशनसम्बन्धमाह—
अथ वायुरौशनं प्राबृहत ॥ १६ ॥
स्पष्टम् ॥ १६ ॥

२४० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

बृहत्याः स्तोत्रे दक्षिणा दीयन्ते स्व एव तदायतने दी-
यन्ते ॥ ४ ॥
तान् तानि दिशां सारभूतानि चत्वार्यक्षराणि पशून् वै पशुरूपा-
ण्येवास्यां बृहत्यां येनाक्षरोपाधानेन बृहती भवति तस्यामुपादधुः।
तस्माद्बृहती पशव एव । तस्याः स्तोत्रे दक्षिणादानं स्वकीय एवायतने
दत्तं स्यात् ॥ ४ ॥
अथ बृहतीत्वं प्रश्नप्रतिवचनरूपेण प्रशंसति—
यन्वित्याहुरन्यानि च्छन्दाꣳसि वर्षीयाꣳसि क-
स्माद्बृहत्युच्यत इत्येषा हीमाँल्लोकान् व्यापनोन्ना-
न्यच्छन्दः किञ्चन यानि सप्त चतुरुत्तराणि च्छन्दाꣳसि
तानि बृहतीमभिसम्पद्यन्ते तस्माद्बृहत्युच्यते ॥ ५ ॥
अन्यानि पङ्क्तिप्रभृतीनि च्छन्दांसि वर्षीयांसि चतुरुत्तराणि बह्वक्ष-
राणि तानि परित्यज्य कथमेषा बृहत्युच्यते ? इति यथा ब्रह्मवादिन
आहुस्तत्रेदमुत्तरम् । एषेत्यादि तच्च स्पष्टम्। किञ्चैतानि सप्तचतुरुत्तराणि
गायत्र्यादीनि जगत्यन्तानि च्छन्दांसि सन्ति तानि बृहतीमभिसम्पद्य-
न्ते। कथं? उच्यते। एका गायत्री जगती चैका तयोरक्षराणि मिलित्वा
द्वासप्ततिर्भवन्ति। तानि द्वेधाविभागे सति षट्त्रिंशदक्षरात्मिके द्वे बृह-
त्यौ भवतः। एवमुष्णिग् त्रिष्टुभौ द्वे बृहत्यौ तथानुष्टुप्पङ्क्ती द्वे बृहत्यौ
स्वयञ्च बृहतीति। एवं सर्वाण्यपि च्छन्दांसि बृहतीमभिसम्पद्यन्तेऽतो
बृहत्युच्यत इति प्रशंसा ॥ ५ ॥
अथ माध्यन्दिने बृहत्यस्तित्वविषये ब्रह्मवादिन आक्षेपमवतारयति—
यन्वित्याहुर्गायत्रं प्रातःसवनं त्रैष्टुभम्माध्यन्दिन-
ꣳसवनआगतं तृतीयसवनङ्कस्माद्बृहत्या मध्यन्दिने
स्तुवन्तीति ॥ ६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ६ ॥
तस्योत्तरमाह—
बहिष्पवमानेन वै देवा आदित्यꣳ स्वर्गं लोकमह-
रन् स नाध्रियत तं बृहत्या मध्यन्दिने स्तभ्नुवंस्तस्माद्
बृहत्या मध्यन्दिने स्तुवन्त्यादित्यꣳ ह्येषा मध्यन्दिने
दाधार ॥ ७ ॥

पूर्व्वे देवा बहिष्पवमानेनादित्यं स्वर्गं लोकमहरन्नगंमयन् । स ना-
ध्रियत तेन पवमानेन तत्र धृतो नाभूत् । तम्मध्यन्दिने पवमाने बृहत्याः
स्तोत्रेण स्तभ्नुवन्नधः प्रच्युतितः स्तम्भितवन्तः । यस्मादेवन्तस्मा-
न्मध्यन्दिने स्तुवन्ति । हि यस्मादेषा मध्यन्दिने दाधारादित्यमित्येतदु-
त्तरम् । एतावता बृहत्या मध्यन्दिने प्रसङ्गमुक्तम् ॥ ७ ॥
कथं माध्यन्दिनसवनस्य त्रैष्टुभत्वप्राप्तिरिति तत्प्रकारमाह—
यैरु कैश्च च्छन्दोभिर्म्मध्यन्दिने स्तुवन्ति तानि त्रि-
ष्टुभमभि सम्पद्यन्ते तस्मात्त्रिष्टुभो नयन्ति माध्यन्दिना-
त्सवनात् ॥ ८ ॥
उशब्दोऽप्यर्थे । यैः कैश्चापि च्छन्दोभिर्म्मध्यन्दिने सवने माध्यन्दिन-
पवमाने पृष्ठेषु चतुर्षु स्तुवन्ति तानि त्रिष्टुभो न गच्छन्ति । समवेतानि
च्छन्दांसि त्रिष्टुभमभि सम्पद्यन्ते । तस्मान्माध्यन्दिनात्सवनात्त्रिष्टुभः
सकाशात्नयन्ति। त्रिष्टुप्सम्पत्तिप्रकारं छन्दसामित्युन्नेतव्यम्।कथम्मा-
ध्यन्दिने पवमाने 'उच्चात' इति गायत्रे तृचे गायत्रामहीयवे द्वे सामनी
गातव्ये तदर्थं तृचस्य द्विरावृत्त्या षट् गायत्र्यो भवन्ति । तथा मैत्रावरु-
णे पृष्ठे 'कया न' इति गायत्रीतृचोत्पन्ने वामदेव्यसप्तदशस्तोमकत्वात् सप्त-
दश गायत्र्यस्ताः संयतास्त्रयोविंशतिगायत्र्यो भवन्ति । पुनश्च 'पवमा-
ने पुनान' इति बार्हते तृचे रौरवयौधाजयसामद्वयार्थं द्विरावृत्तेः षट्
बृहत्यो भवन्ति । तथा होतुः पृष्ठे 'अभित्वा शूर' इति प्रगाथे ककुबुत्तराका-
रं गानात्प्रथमे पर्याये प्रथमविष्टुतावास्तिस्रो बृहत्यः। इतरयोः पर्याय-
योरेकैकैति मिलित्वा पञ्च बृहत्यः शिष्टा द्वादशककुभः स्युः । यद्वा रथ-
न्तरमकृत्वा 'त्वामिद्धि'इति बृहत्सामपक्षेऽपि पञ्चैव बृहत्यो द्वादश ककु-
भः स्युः। तथा ब्राह्मणाच्छंसिनः पृष्ठेऽपि 'तञ्चोदस्मम्' इति प्रगाथे नौध-
सः प्रयोगे सप्तदशस्तोमकत्वात् सप्तदश बृहत्यः । एवमच्छावाकपृष्ठे 'त-
रोभिः' इति प्रगाथे कालेये सप्तदशबृहत्य इति द्वयोर्मेलने चतुस्त्रिंशद्भव-
न्ति पूर्वोक्तैः षड्भिः पञ्चभिश्च मिलित्वा सर्वाः पञ्चचत्वारिंशद्बृह-
त्यः । पूर्वोक्तरथन्तरबृहतोरन्यतरस्मिन्प्रयोगेऽवशिष्टा द्वादश ककु-
भस्त्रयोविंशतिषु गायत्रीषु मध्ये चतसृभिर्गायत्रीभिर्मिलित्वा द्वादश-
बृहत्यो भवन्ति । तन्मेलनमेवं छत एकैकस्याः ककुभोऽष्टाविंशत्यक्षरा-
णि गायत्र्याश्चैकस्मिन् पादे अष्टावक्षराणि तानि मिलित्वा षड्विंश-
दक्षरैरेका बृहती सम्पद्यत एवं द्वादश बृहत्योऽपि योजनीयाः। तदेवं पञ्च-
चत्वारिंशद्बृहतीभिः सप्तपञ्चाशद्बृहत्यो भवन्ति । एता अवशिष्टैकोनविं-
२१ ता०

२४२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
शतिर्गायत्रीणां सप्तपञ्चाशतपादैर्मिलित्वा तावत्संख्याकास्त्रिष्टुभः स्युः ।
'पवमाने प्रतुद्रव'इति तृचेऽशने तिस्रः सिद्धास्तिस्रस्त्रिष्टुभ इति माध्य-
न्दिनसवनगतानि सर्वाणि च्छन्दांसीत्यष्टषष्टित्रिष्टुभो भवन्ति । अयं त्रि-
ष्टुप्सम्पत्तिप्रकारो भगवता कात्यायनेनोपग्रन्थे दर्शितः । तद्यथा 'यैरु-
कैश्च च्छन्दोभिरिति षष्टित्रिष्टुभ आसां सिद्धिस्त्रयोविंशतिगायत्र्यः
पञ्चचत्वारिंशतं बृहत्यो द्वादश ककुभश्चतसृभिर्गायत्रीभिस्ता बृहत्य-
स्ताः सप्तपञ्चाशतं तावन्त्यक्षराणि गायत्र्यस्तैस्त्रिष्टुभस्त्रिष्वाश्वोशने
'इति' इति ॥ ८ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ।
अथ पञ्चमः खण्डः ।
अस्मिन् खण्डे गायत्रव्यतिरिक्तानि चत्वारि सामानि स्तूयन्ते
क्रमेण तत्रादावामहीयवं स्तौति—
प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स शोच-
न्नमहीयमानोऽतिष्ठत्स एतदामहीयवमपश्यत्तेनेमाः प्रजा
असृजत ताः सृष्टा अमहीयन्त यदमहीयन्त तस्मादाम-
हीयवम् ॥ १ ॥
पूर्वं प्रजापतिरेकाकी सन्नकामयत 'बहु स्यां प्रजायेय' इति । स
तस्यामवस्थायां स्वव्यतिरिक्तस्य कस्यचिदभावादमहीयमानोऽपूज्य-
मानः शोचन्नतिष्ठत् । स प्रजोत्पत्त्युपायत्वेनैतदामहीयवन्नाम सामा-
पश्यत् । तेन प्रयुक्तेन साम्नेमा देवमनुष्यादिरूपाः प्रजा असृजत
ताः सृष्टाः प्रजा अमहीयन्त अपूज्यन्त स्वाभिः प्रजाभिः । यदमहीयन्त
येन साम्ना सृष्टास्तस्मादामहीयवमिति शब्दसामान्येन स्तुतिः । अम-
हीयुना प्रजापतिना दृष्टत्वात् आमहीयवमिति तन्नाम सम्पन्नमित्यर्थः॥१॥
अथोक्तसाम्नः 'स्तौषे' इति निधनं प्रजापतेः श्रैष्ठ्यसाधनत्वेन
प्रशंसति—
ता अस्मात्सृष्टा अपाक्रामꣳस्तासान्दिवि सद् भूम्या-
दद इति प्राणानादत्त ता एनं प्राणेष्वात्तेषु पुनरुपावर्त्त-
न्त ताभ्य उग्रꣳशर्म्म महि श्रव इति पुनः प्राणान्
प्रायच्छत्ता अस्मादुदेवायोधꣳस्तासाꣳ स्तौष इति

? No, look at: त्त(double ta with repha? No,र्च्छत्त). Then: दा दा या? Wait, let's look at character 7: दा? Wait, compare to दाinआदादायापाक्रामत्vsतदादाय: In line 30: यश आर्च्छत्तदादादायापाक्रामत्तदस्य प्रासहादित्सन्त तं Wait, look at PB 6.5.6: "देवा वै यशस्कामाः सत्रमासताग्निरिन्द्रो वायुर्मखः। तेऽब्रुवन् यन्नो यश ऋच्छात्तन्नः सहासदिति। तेषां मखो यश आर्च्छत्। तदादायापाक्रामत्। तदस्य प्रासहादित्सन्त। तं पर्य्ययतन्त..." Wait! In PB 6.5.6: "तेषां मखो यश आर्च्छत्। तदादायापाक्रामत्।" Wait, why "मखो"? In line 28-29: L28 ends with:वायुर्म्म- L29 begins with:खस्तेऽब्रुवन्न्यन्नो... Wait!वायुर्मखः। तेऽब्रुवन्->वायुर्म्मखस्तेऽब्रुवन्! Then: ...तेष

१३८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
स्वरं प्रशंसति—
स्वरेण वै देवेभ्योऽन्ततोऽन्नाद्यं प्रदीयते स्वरेणैव त-
देवेभ्योऽन्ततोऽन्नाद्यं प्रयच्छति ॥ २६ ॥
अन्ततो मन्त्राणां स्वाहान्ते स्वरितभूते देवेभ्योऽन्नाद्यं हविः प्रदी-
यते । तत्तस्मात्तेन स्वरप्रयोगेण देवेभ्योऽन्ततः सामान्तेऽन्नाद्यं प्रय-
च्छति दत्तवान् भवति ॥ २६ ॥
माध्यन्दिनपवमानगतानामाद्यन्तसामनी स्तोतुमनुवदति—
गायत्रं पुरस्ताद्भवति स्वारमन्ततः ॥ २७ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २७ ॥
अथ स्तौति—
प्राणो वै गायत्रं प्राणः स्वरः प्राणानेव तदुभयतो
दधाति तस्मादुभयतः प्राणाः पशवः ॥ २८ ॥
गायत्रस्य प्राणरूपत्वम् । गायत्र्याः प्राथम्येन मुखजन्यत्वेन तद्रूपत्वं
पूर्वमेवोक्तम् । स्वरस्यापि प्राणनिरोधमन्तरेणानुत्पत्तेः प्राणत्वम् । तत्तेन
प्राणानेवोभयत आद्यन्तयोर्युपर्यधश्च दधाति । तस्मात्पशव उभयतः
प्राणा उपर्यूर्ध्ववृत्तिः प्राणोऽधस्तादधोवृत्तिरपान इत्युभयतः प्राणाः
पशवः ॥ २८ ॥
पुनः प्रशंसति—
यद्गायत्रं पुरस्ताद्भवति स्वारमन्ततः प्राणैरेव प्रै-
त्यपाने प्रतितिष्ठति ॥ २९ ॥
पुरस्ताद्गायत्रस्य करणात्पुरोगमनहेतुना प्राणेन प्रैति प्रगच्छति ।
अन्तःप्रतिष्ठायां स्वरस्य करणात्प्रतिष्ठाहेतुनापानेन प्रतितिष्ठति ॥ २९ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य
तृतीयः खण्डः ।
अथ चतुर्थः खण्डः ।
अथास्मिन् खण्डे बृहत्याख्यं मध्यमं छन्दः स्तूयते । आदौ तावत्स्व-
र्ग्यत्वेन दक्षिणा योज्येति प्रशंसति—
एतद्वै यज्ञस्य स्वर्ग्यं यन्माध्यन्दिनं सवनꣳ मा-
ध्यन्दिनस्य पवमानः पवमानस्य बृहती यद्बृहत्याः

सप्तमाध्याये चतुर्थः खण्डः । २३९
स्तोत्रे दक्षिणा दीयन्ते स्वर्गस्यैव तल्लोकस्यायतने
दीयन्ते ॥ १ ॥
माध्यन्दिनं सवनं यदस्त्येतद्वै-एतदेव यज्ञस्यावयवेषु मध्ये स्व-
र्ग्यम् । यद्येवं तन्माध्यन्दिनसवनस्यावयवेषु मध्ये माध्यन्दिनः पवमानः
स्वर्ग्यः । तद्रूच्छन्दसां मध्ये बृहती स्वर्ग्या । तथा सति यद्यदि बृहत्याः
स्तोत्रे रौरवयौधाजययोर्गानसमये दक्षिणा दीयन्ते यजमानैः । सिद्धम-
न्यत् । अनेन माध्यन्दिनपवमानस्य मध्ये दक्षिणा दातव्येत्युक्तम्। तच्चा-
सन्नेषु नाराशंसेषु दक्षिणा दातव्येत्यनेन सह विकल्प्यते । यद्वा बृहत्याः
स्तोत्रे निवृत्ते दक्षिणा देयेति व्याख्येयम् । यथोक्तेन सह विरोधो न
भवति ॥ १ ॥
अथ प्रकारान्तरेण तां प्रशंसति—
देवा वै च्छन्दाँस्यब्रुवन्युष्माभिः स्वर्गँ लोकमया-
मेति ते गायत्रीं प्रायुञ्जत तया न व्याप्नुवँस्त्रिष्टुभं प्रा-
युञ्जत तया न व्याप्नुवञ्जगतीं प्रायुञ्जत तया न व्या-
प्नुवन्ननुष्टुभं प्रायुञ्जत तयाऽल्पकादि न व्याप्नुवँस्त
आसान्दिशाँ रसान्प्रबृह्य चत्वार्यक्षराण्युपादधुः
सा बृहत्यभवत्तयेमाँल्लोकान् व्याप्नुवन् ॥ २ ॥
ते देवा गायत्रीं प्रायुञ्जत लोकव्याप्त्यर्थं प्रयुक्तवन्तः । तया न व्या-
प्नुवन् लोकान् । एवं त्रिष्टुभं जगतीं च प्रयुज्य ताभ्यां न व्याप्नुवन् ।
ततोऽनुष्टुभं प्रायुञ्जत तयाऽल्पकादि न देशान् व्याप्नुवन् । ते पश्चाद-
स्यामव वीर्यमाधाय व्याप्नुयामेति बुद्ध्वा—आसाम्मुख्यदिशां रसान् प्र-
बृह्योद्धृत्य चत्वार्यक्षराणि कृत्वा अनुष्टुभ्युपादधुः । सा ऽक्षरचतु-
ष्टयोपेताऽनुष्टुब्बृहत्यभवत् । तयेमान् भूरादिलोकान् व्याप्नुवन् ॥२॥
अथ बृहत्या बृहत्त्वमुक्तव्याप्तिप्रवृत्तिनिमित्तकमित्याह—
बृहती मर्य्या ययेमाँल्लोकान् व्यापामेति तद्बृह-
त्या बृहत्त्वम् ॥ ३ ॥
हे मर्य्या मर्त्या बृहत्येषा ययेमान् लोकान् व्यापाम व्याप्ताः स्मे-
ति । तस्माद्बृहत्या बृहत्त्वं महत्त्वम् ॥ ३ ॥
पशुरूपाक्षरचतुष्टयसम्बन्धादपि बृहती स्वस्तोत्रे दक्षिणायोग्येत्याह—
पशून्वा अस्यान्तानुपादधुः पशवो वै बृहती यद्-

२४६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
औशनस्वीकार एव प्राणाख्यवीर्य्यस्वीकार इत्याह-
तद्वै स प्राणवीर्य्यं प्रावृहत प्राणा वा औशनम् ॥ १७ ॥
औशनसामभागपृथक्करण एव प्राणाख्यस्य वीर्य्यस्य पृथक्कारः ।
तत्र हेतुः, औशनं साम प्राणाः खलु तस्मिन् स्वरनिधनसद्भावात् स्व-
रस्य प्राणनिरोधमन्तरेणोच्चारणानुपपत्तेः ॥ १७ ॥
विदुषः स्तुतिः-
सर्व्वमायुरेति य एवँ वेद ॥ १८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १८ ॥
औशनसंज्ञानिर्व्वक्ति-
वायुर्व्वा उशनꣳस्तस्यैतदौशनम् ॥ १९ ॥
उशन् वशकान्तावित्यस्य कर्म्मणि रूपम् । काम्यते सर्व्वैः प्राणरूपत्वे-
नेत्युशन्वायुरेव तस्य सम्बन्धित्वादौशनमिति साम्नो नाम सम्पन्नम्॥१९॥
उशन् सम्बन्धादौशनमित्युक्त्वोशनसः सम्बन्धादौशनमाह-
उशना वै काव्योऽसुराणां पुरोहित आसीत्तं देवाः
कामदुघाभिरुपामन्त्रयन्त तस्मा एतान्यौशनानि प्राय-
च्छन् कामदुघा वा औशनानि ॥ २० ॥
पूर्वं ह्युशना नाम कवेः पुत्रोऽसुराणां विरोचनादीनां पुरोहित आ-
सीत्तं देवाः कामदुघाभिर्गोभिरुपामन्त्रयन्त । कथन्ताभिरनुमन्त्रण-
न्तत्राह । अस्मा उशनस एतान्यौशनानि सामानि कामधेनुसदृशानि
प्रायच्छन् । तेषां कामधुक्त्वप्रसिद्धिरुच्यते 'कामदुघा'इत्यादिना ॥२०॥
अथ विदुषः स्तुतिः-
कामदुघा एनमुपतिष्ठन्ते य एवँ वेद ॥ २१ ॥
य एवं जानाति-एनं कामदुघा गाव उपतिष्ठन्ते समीपं प्राप्नुवन्ति
दोहनशीलबहुगोयुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।
अथ षष्ठः खण्डः ।
एवं माध्यन्दिनं पवमानमुक्त्वा बृहद्रथन्तरं विवक्षुः प्रजापतेर्मन-
सि बृहतः प्रादुर्भावमाह-
प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स तूष्णीँ

मनसा ध्यायत्तस्य यन्मनस्यासीत्तद्बृहत्समभवत् ॥१॥
बहुभावाय प्रकर्षोत्पत्तिं कामयमानः स प्रजापतिस्तूष्णीम्बिभ्रद्व्या-
पारम्मनसाऽन्येन यदचिन्तयत्तस्य ध्यातुर्मनसि यदासीत्तद्बृह-
त्साम समभवत् सम्भूतं सामत्वेन परिणतमित्यर्थः ॥ १ ॥
अथान्तःस्थितगर्भस्य प्रजननार्थं प्रजापतेर्ध्यानमाह—
स आदधीत गर्भो वै मेऽयमन्तर्हितस्तं वाचा
प्रजनया इति ॥ २ ॥
स प्रजापतिरादधीत आध्यायत् । ध्यानप्रकार उच्यते मेऽन्त-
स्थं गर्भो निहितस्तं खलु गर्भं वाचा साधनेन प्रजननायोत्पाद-
यामीति ॥ २ ॥
अथ वाक्सृष्टिमाह—
स वाचं व्यसृजत सा वाग्रथन्तरमन्वपद्यत ॥ ३ ॥
स ध्यायन् प्रजापतिर्वाचं व्यसृजत सा च सृष्टा वाक् रथन्तरमनु
रथन्तरसामानुसृज्य पश्चादपद्यतागच्छ

२४८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ज्येष्ठब्राह्मणं वा एतत् ॥ ७ ॥
ज्येष्ठं प्रथमं ब्राह्मणं यस्य बृहत एतत् ज्येष्ठब्राह्मणम् । तथाहि रथन्त-
रसृष्टिप्रकाशकात्स वाचं व्यसृजत सा वाग्रथन्तरमन्वपद्यत तद्रथन्तरं
मर्त्या इत्यादिकाद् ब्राह्मणात्प्रथमं बृहत्सामप्रकाशकं तस्य यन्मनस्या-
सीत्तद्वृहत् समभवदिति ब्राह्मणं पूर्वभावित्वाज्ज्येष्ठम् । अतः पश्चादु-
त्पन्नस्यापि बृहतो रथन्तरादपि ज्येष्ठपुत्रत्वं युक्तम् ॥ ७ ॥
अथ विदुषः फलम्—
प्रज्यैष्ठ्यमाप्नोति य एवँ वेद ॥ ८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ८ ॥
एवं बृहतो ज्येष्ठत्वं सिद्धं कथं रथन्तरस्य पूर्वप्रयोगप्राप्तिरिति
कश्चिद्ब्रह्मवादिनां प्रश्नमवतारयति—
यन्वित्याहुर्बृहत्पूर्वं प्रजापतौ समभवत्कस्माद्रथ-
न्तरं पूर्वं योगमानश इति ॥ ९ ॥
यद्यदि नु-अथ-इति-एवं वक्ष्यमाणप्रकारेणाहुर्ब्रह्मवादिनः । इति
शब्दानिर्दिष्टमर्थं विवृणोति । बृहत्साम पूर्वं प्रजापतौ सम्भूतम् । कस्मात्का-
रणाद्रथन्तरं सामोभयसामसु अहःसु पृष्ठ्यषडहादिषु सर्वेषु पृष्ठ्ये-
षु पूर्वं योगमानश इति प्रयोगं प्राप्नोति ॥ ९ ॥
तस्य परिहारमाह—
बृहदेव पूर्वꣳ समभवद्रथन्तरन्तु पूर्वꣳ सृष्ट्याऽसृ-
जत तस्मात्पूर्वं योगमानशे ॥ १० ॥
यद्यपि बृहदेव पूर्वं प्रजापतेर्मनसि समभवत् । न पितुर्विशेषोऽस्ति
रथन्तरं पूर्वं सृष्ट्या उत्पत्त्या असृजत सृष्टमभूत् । तस्मादिति तस्यैवो-
पसंहारः ॥ १० ॥
अथ ज्योगामयाविनः प्रयोग उभेऽपि कार्ये इति विवक्षुराह—
तयोः समानन्निधनमासीत्तस्मिन्नातिष्ठेतान्त आजि-
मैतां तयोर्हासिति बृहत्प्राणमुदजयदसिति रथन्तरम-
पानमभिसमवेष्टत ॥ ११ ॥
पूर्वं द्वयोर्बृहद्रथन्तरयोः समानं निधनमासीत् । तस्मिन्नेकस्मिन्नि-
धने नातिष्ठेतां न समजानीताम् । ममैवेदम ममैवेदमिति कलहमकुरुता-
न्तदर्थन्त आजिं संग्रामं समेतां समगच्छताम् । तयोर्मध्ये बृहत्
स्वेन निधनेन ‘हम्’ इत्यनेन प्राणमुदजयत् जितवत् । रथन्तरन्तु स्वेन-

षष्ठाध्याये षष्ठः खण्डः। २४९
'अस्' इतिनिधनेनापानमन्तरभिसमवेष्टत समावृणोत्। अनेनोभय-
त्रानुगतं सकारमेव पूर्वनिधनमुभयोरासीदिति मन्तव्यम् ॥ ११ ॥
ज्योगामयाविने ते उभे विदधाति—
प्राणापानौ वै बृहद्रथन्तरे ज्योगामयाविन उभे कु-
र्यादपक्रान्तौ वा एतस्य प्राणापानौ यस्य ज्योगामयति
प्राणापानावेवास्मिन्दधाति ॥ १२ ॥
'हस्'इति निधनस्य प्राणमुदजयद्धेतुत्वात्तन्निधनं बृहत्सामापि प्राण
एव। अपानसंवेष्टनहेतुत्वात् 'अस्'इति निधनस्य तद्युक्तं रथन्तरमपानम्।
तथा सति यस्य ज्योगामयति तस्य प्राणापानावपक्रान्तौ खलु। अत-
स्तस्य प्रयोग उभे बृहद्रथन्तरे कुर्यात्। तेनास्मिन् रोगिणि प्राणापाना-
वेव दधाति पुनः स्थापयति। माध्यन्दिने पवमाने बृहतीषु रथन्तरं का-
र्यं बृहत्सामपृष्ठं कार्यमिति तयोर्व्यवस्था ॥ १२ ॥
अथ बृहद्रथन्तरप्रसङ्गात्तद्विषयं कञ्चित्प्रश्नमुपक्षिपति—
यान्वित्याहुरुभे बृहद्रथन्तरे बहिर्णिधने कस्माद् बृह-
द्बहिर्णिधनानि भजतेऽन्तर्णिधनानि रथन्तरमिति॥१३॥
'हस् अस्' इति बृहद्रथन्तरयोरुभयोर्बहिर्निधनत्वात् कथं ? बार्ह-
तेष्वहःसु श्येतादीनि बहिर्निधनानि प्रयुज्यन्ते रथन्तरेष्वन्तर्निधनानि
प्रयुज्यन्ते ॥ १३ ॥
रथन्तरेष्वन्तर्निधनानि नौधसादीनि यदि विरुद्धमित्याक्षिपेयु-
स्तेषामुत्तरम्—
प्राणो बृहत्तस्माद्बहिर्णिधनानि भजते बहिर्हि प्रा-
णोऽपानो रथन्तरं तस्मादन्तर्णिधनानि भजतेऽन्त-
र्ह्यपानः ॥ १४ ॥
बृहतः प्राणरूपत्वाद्वहिर्निधनभाक्त्वं युक्तन्तत्र हेत्वभिधानं 'बहि-
र्हि प्राण' इति रथन्तरं त्वपान एव तस्मादन्तर्वर्त्यपानरूपत्वादन्तर्निध-
नभाक्त्वम्। तस्मादित्यस्य विवरणमन्तर्ह्यपान इति ॥ १४ ॥
निधनवैषम्ये हेत्वन्तरमाह—
महावृक्षौ वै बृहद्रथन्तरे निधनेन समर्ये ॥१५॥
बह्वाश्रयत्वाद्वृहद्रथन्तरे महावृक्षत्वेन निरूप्येते। अतस्ते निधनेन
विषमेण समर्ये सङ्गमयितव्ये ॥ १५ ॥
निधनसाम्ये दोषमाह—