ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२४० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

बृहत्याः स्तोत्रे दक्षिणा दीयन्ते स्व एव तदायतने दी-
यन्ते ॥ ४ ॥
तान् तानि दिशां सारभूतानि चत्वार्यक्षराणि पशून् वै पशुरूपा-
ण्येवास्यां बृहत्यां येनाक्षरोपाधानेन बृहती भवति तस्यामुपादधुः।
तस्माद्बृहती पशव एव । तस्याः स्तोत्रे दक्षिणादानं स्वकीय एवायतने
दत्तं स्यात् ॥ ४ ॥
अथ बृहतीत्वं प्रश्नप्रतिवचनरूपेण प्रशंसति—
यन्वित्याहुरन्यानि च्छन्दाꣳसि वर्षीयाꣳसि क-
स्माद्बृहत्युच्यत इत्येषा हीमाँल्लोकान् व्यापनोन्ना-
न्यच्छन्दः किञ्चन यानि सप्त चतुरुत्तराणि च्छन्दाꣳसि
तानि बृहतीमभिसम्पद्यन्ते तस्माद्बृहत्युच्यते ॥ ५ ॥
अन्यानि पङ्क्तिप्रभृतीनि च्छन्दांसि वर्षीयांसि चतुरुत्तराणि बह्वक्ष-
राणि तानि परित्यज्य कथमेषा बृहत्युच्यते ? इति यथा ब्रह्मवादिन
आहुस्तत्रेदमुत्तरम् । एषेत्यादि तच्च स्पष्टम्। किञ्चैतानि सप्तचतुरुत्तराणि
गायत्र्यादीनि जगत्यन्तानि च्छन्दांसि सन्ति तानि बृहतीमभिसम्पद्य-
न्ते। कथं? उच्यते। एका गायत्री जगती चैका तयोरक्षराणि मिलित्वा
द्वासप्ततिर्भवन्ति। तानि द्वेधाविभागे सति षट्त्रिंशदक्षरात्मिके द्वे बृह-
त्यौ भवतः। एवमुष्णिग् त्रिष्टुभौ द्वे बृहत्यौ तथानुष्टुप्पङ्क्ती द्वे बृहत्यौ
स्वयञ्च बृहतीति। एवं सर्वाण्यपि च्छन्दांसि बृहतीमभिसम्पद्यन्तेऽतो
बृहत्युच्यत इति प्रशंसा ॥ ५ ॥
अथ माध्यन्दिने बृहत्यस्तित्वविषये ब्रह्मवादिन आक्षेपमवतारयति—
यन्वित्याहुर्गायत्रं प्रातःसवनं त्रैष्टुभम्माध्यन्दिन-
ꣳसवनआगतं तृतीयसवनङ्कस्माद्बृहत्या मध्यन्दिने
स्तुवन्तीति ॥ ६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ६ ॥
तस्योत्तरमाह—
बहिष्पवमानेन वै देवा आदित्यꣳ स्वर्गं लोकमह-
रन् स नाध्रियत तं बृहत्या मध्यन्दिने स्तभ्नुवंस्तस्माद्
बृहत्या मध्यन्दिने स्तुवन्त्यादित्यꣳ ह्येषा मध्यन्दिने
दाधार ॥ ७ ॥