ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

सप्तमाध्याये चतुर्थः खण्डः । २३९
स्तोत्रे दक्षिणा दीयन्ते स्वर्गस्यैव तल्लोकस्यायतने
दीयन्ते ॥ १ ॥
माध्यन्दिनं सवनं यदस्त्येतद्वै-एतदेव यज्ञस्यावयवेषु मध्ये स्व-
र्ग्यम् । यद्येवं तन्माध्यन्दिनसवनस्यावयवेषु मध्ये माध्यन्दिनः पवमानः
स्वर्ग्यः । तद्रूच्छन्दसां मध्ये बृहती स्वर्ग्या । तथा सति यद्यदि बृहत्याः
स्तोत्रे रौरवयौधाजययोर्गानसमये दक्षिणा दीयन्ते यजमानैः । सिद्धम-
न्यत् । अनेन माध्यन्दिनपवमानस्य मध्ये दक्षिणा दातव्येत्युक्तम्। तच्चा-
सन्नेषु नाराशंसेषु दक्षिणा दातव्येत्यनेन सह विकल्प्यते । यद्वा बृहत्याः
स्तोत्रे निवृत्ते दक्षिणा देयेति व्याख्येयम् । यथोक्तेन सह विरोधो न
भवति ॥ १ ॥
अथ प्रकारान्तरेण तां प्रशंसति—
देवा वै च्छन्दाँस्यब्रुवन्युष्माभिः स्वर्गँ लोकमया-
मेति ते गायत्रीं प्रायुञ्जत तया न व्याप्नुवँस्त्रिष्टुभं प्रा-
युञ्जत तया न व्याप्नुवञ्जगतीं प्रायुञ्जत तया न व्या-
प्नुवन्ननुष्टुभं प्रायुञ्जत तयाऽल्पकादि न व्याप्नुवँस्त
आसान्दिशाँ रसान्प्रबृह्य चत्वार्यक्षराण्युपादधुः
सा बृहत्यभवत्तयेमाँल्लोकान् व्याप्नुवन् ॥ २ ॥
ते देवा गायत्रीं प्रायुञ्जत लोकव्याप्त्यर्थं प्रयुक्तवन्तः । तया न व्या-
प्नुवन् लोकान् । एवं त्रिष्टुभं जगतीं च प्रयुज्य ताभ्यां न व्याप्नुवन् ।
ततोऽनुष्टुभं प्रायुञ्जत तयाऽल्पकादि न देशान् व्याप्नुवन् । ते पश्चाद-
स्यामव वीर्यमाधाय व्याप्नुयामेति बुद्ध्वा—आसाम्मुख्यदिशां रसान् प्र-
बृह्योद्धृत्य चत्वार्यक्षराणि कृत्वा अनुष्टुभ्युपादधुः । सा ऽक्षरचतु-
ष्टयोपेताऽनुष्टुब्बृहत्यभवत् । तयेमान् भूरादिलोकान् व्याप्नुवन् ॥२॥
अथ बृहत्या बृहत्त्वमुक्तव्याप्तिप्रवृत्तिनिमित्तकमित्याह—
बृहती मर्य्या ययेमाँल्लोकान् व्यापामेति तद्बृह-
त्या बृहत्त्वम् ॥ ३ ॥
हे मर्य्या मर्त्या बृहत्येषा ययेमान् लोकान् व्यापाम व्याप्ताः स्मे-
ति । तस्माद्बृहत्या बृहत्त्वं महत्त्वम् ॥ ३ ॥
पशुरूपाक्षरचतुष्टयसम्बन्धादपि बृहती स्वस्तोत्रे दक्षिणायोग्येत्याह—
पशून्वा अस्यान्तानुपादधुः पशवो वै बृहती यद्-