ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२४२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
शतिर्गायत्रीणां सप्तपञ्चाशतपादैर्मिलित्वा तावत्संख्याकास्त्रिष्टुभः स्युः ।
'पवमाने प्रतुद्रव'इति तृचेऽशने तिस्रः सिद्धास्तिस्रस्त्रिष्टुभ इति माध्य-
न्दिनसवनगतानि सर्वाणि च्छन्दांसीत्यष्टषष्टित्रिष्टुभो भवन्ति । अयं त्रि-
ष्टुप्सम्पत्तिप्रकारो भगवता कात्यायनेनोपग्रन्थे दर्शितः । तद्यथा 'यैरु-
कैश्च च्छन्दोभिरिति षष्टित्रिष्टुभ आसां सिद्धिस्त्रयोविंशतिगायत्र्यः
पञ्चचत्वारिंशतं बृहत्यो द्वादश ककुभश्चतसृभिर्गायत्रीभिस्ता बृहत्य-
स्ताः सप्तपञ्चाशतं तावन्त्यक्षराणि गायत्र्यस्तैस्त्रिष्टुभस्त्रिष्वाश्वोशने
'इति' इति ॥ ८ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ।
अथ पञ्चमः खण्डः ।
अस्मिन् खण्डे गायत्रव्यतिरिक्तानि चत्वारि सामानि स्तूयन्ते
क्रमेण तत्रादावामहीयवं स्तौति—
प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स शोच-
न्नमहीयमानोऽतिष्ठत्स एतदामहीयवमपश्यत्तेनेमाः प्रजा
असृजत ताः सृष्टा अमहीयन्त यदमहीयन्त तस्मादाम-
हीयवम् ॥ १ ॥
पूर्वं प्रजापतिरेकाकी सन्नकामयत 'बहु स्यां प्रजायेय' इति । स
तस्यामवस्थायां स्वव्यतिरिक्तस्य कस्यचिदभावादमहीयमानोऽपूज्य-
मानः शोचन्नतिष्ठत् । स प्रजोत्पत्त्युपायत्वेनैतदामहीयवन्नाम सामा-
पश्यत् । तेन प्रयुक्तेन साम्नेमा देवमनुष्यादिरूपाः प्रजा असृजत
ताः सृष्टाः प्रजा अमहीयन्त अपूज्यन्त स्वाभिः प्रजाभिः । यदमहीयन्त
येन साम्ना सृष्टास्तस्मादामहीयवमिति शब्दसामान्येन स्तुतिः । अम-
हीयुना प्रजापतिना दृष्टत्वात् आमहीयवमिति तन्नाम सम्पन्नमित्यर्थः॥१॥
अथोक्तसाम्नः 'स्तौषे' इति निधनं प्रजापतेः श्रैष्ठ्यसाधनत्वेन
प्रशंसति—
ता अस्मात्सृष्टा अपाक्रामꣳस्तासान्दिवि सद् भूम्या-
दद इति प्राणानादत्त ता एनं प्राणेष्वात्तेषु पुनरुपावर्त्त-
न्त ताभ्य उग्रꣳशर्म्म महि श्रव इति पुनः प्राणान्
प्रायच्छत्ता अस्मादुदेवायोधꣳस्तासाꣳ स्तौष इति