ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षष्ठाध्याये द्वितीयः खण्डः । २३१
इदानीमाज्यस्तोत्राणां देवताकल्पनमाह—
स इन्द्रोऽवेदग्निर्वा इदमग्र उज्जेष्यतीति सोऽब्रवीद्य-
तरोनाविदमग्र उज्जयत्तन्नौ सहेति सोऽग्निरग्र उदज-
यदथ मित्रावरुणावथेन्द्रोऽथैषैका होत्रानुज्जिताऽऽसीत्स इ-
न्द्रोऽग्निमब्रवीत्सहावोचावहै यन्नौ तदिति सैषेन्द्रा-
ग्न्यर्धमग्ने स्तोत्रमर्धमिन्द्रस्य ॥ २ ॥
स इन्द्र अवेत् अजानीत् । अग्नेरेवेदं धावनमग्र इतरेभ्यः पूर्वमुज्जे-
ष्यतीत्येवं विदित्वा स इन्द्रोऽग्निमब्रवीत् । नावावयोर्मध्ये यतरोऽपी-
दमग्र उज्जयात् पूर्वमुत्कृष्टं जयेत्तत्फलं नावावयोः सह भवत्विति ।
अग्निरपि तथास्त्वित्यङ्गीकृतवानिति शेषः । अथ सोऽग्निरग्र इत-
रेभ्यः पूर्वमाजिमुदजयत् । अथ पश्चान्मित्रावरुणावथेन्द्र उज्जयत्क्रमे-
णैव तेषामाज्यानि भवन्तीत्यभिप्रायः । 'अग्न आयाहि वीतये' इत्याग्नेयं
होतुराज्यम् । 'आ नो मित्रावरुणेति' मैत्रावरुणस्मित्रावरुणस्य । 'आयाहि
सुषुमाहित' इत्यैन्द्रं ब्राह्मणाच्छंसिनः। एवं चतुर्णामाज्यानां मध्ये त्रीण्युज्जि-
तानि । अथैषाच्छावाकस्यैका होत्रा केनचिदनुज्जिताऽऽसीत् । मुख्यव्य-
तिरिक्तानामृत्विजामात्विज्यं होत्रेति व्यपदिश्यते । अनुज्जितविषये स
इन्द्रोऽग्निमब्रवीत् । यद्यस्मात् सह फलं समानमित्यवोचावहि—उक्तव-
न्तावावां तत्तस्मादियं होत्रा नावावयोः स्यादित्यथैवास्त्विति सो-
ऽप्यङ्गीकृतवानिति शेषः । सैषोभयार्था होत्रेन्द्राग्नीन्द्राग्निदेवताका
'इन्द्राग्नी आगतं सुतम्' इत्यच्छावाकस्याज्यम् । तथा सत्यर्द्धमर्द्धाधि-
कमग्नेः स्तोत्रं भवति । एतत्कृत्स्नाभिप्रायम् । प्रथममेकं चतुर्थमृर्चमि-
त्यग्नेरध्यर्द्धं स्तोत्रम् । तथा इन्द्रस्याप्यध्यर्द्धं ब्रह्मसामैकं चतुर्थे द्वितीय-
मर्द्धमित्यर्द्धम् ॥ २ ॥
उक्तविभागं संगृह्यानुवदति—
चत्वारि सन्ति षड्देवत्यानि ॥ ३ ॥
पूर्वोक्तानि चत्वारि वाक्यानि षड्देवत्यानि भवन्ति । अग्निर्म्मित्रा-
वरुणाविन्द्र इति चतस्रो देवताः पुनश्च द्वाविन्द्राग्नी इति षड्देवत्य-
त्वम् । तदिदं स्तौति ॥ ३ ॥
आज्यानां षड्देवतात्वं प्रशंसति—
षड्धा विहितो यज्ञो यावान्यज्ञस्तमेवारभते ॥४॥
उक्थ्यषोडशिनोरन्यतमान्तर्भावे षट्प्रकारो विहितः खलु । अतस्त-