ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षष्ठाध्याये तृतीयः खण्डः । २३७
उक्तन्त्रिणिधनं प्रतिष्ठाहेतुरिति तद्व्यतिरेकेणाप्रतिष्ठितत्वसंकीर्त्त-
नेन प्रशंसति—
त्रिणिधनं भवत्येतेन वै माध्यन्दिनंꣳसवनं प्रति-
ष्ठितं यत्त्रिणिधनं यत्त्रिणिधनन्न स्यादप्रतिष्ठितम्मा-
ध्यन्दिनंꣳसवनंꣳस्यात् ॥ २१ ॥
त्रिणिधनं प्रतिष्ठाहेतुरिति पूर्वमुक्तम् । शिष्टं सुज्ञानम् ॥ २१ ॥
इदानीं निधनगताक्षरसंख्ययापि स्तौति—
द्व्यक्षराणि निधनानि भवन्ति द्विपाद्यजमानो यज-
मानमेव यज्ञे पशुषु प्रतिष्ठापयति ॥ २२ ॥
निधनेष्वक्षरद्वयं यजमानोऽपि द्विपात् । उभयोरपि प्रतिष्ठारूपत्वा-
न्निधनप्रयोगेण यजमानमेव यज्ञे पशुषु च प्रतिष्ठापयति ॥ २२ ॥
तदेव रौरवयोधाजये उक्त्वौशनमाह—
अनिधनमन्ततो भवति स्वर्गस्य लोकस्यानतिपा-
दाय ॥२३॥
अनिधनन्निधनहीनमौशनमन्ततो भवति । तच्च स्वर्गस्य लोकस्यान-
तिपादायानाशाय भवति । न कदाचिद्यजमानं स्वर्गाय युज्यत
इत्यर्थः ॥२३॥
व्यतिरेके बाधमाह—
यत्त्रिणिधनवत्स्याद्यजमानंꣳ स्वर्गाल्लोकान्निर्हन्यात् ॥२४॥
अन्ततो यदि निधनवत्साम भवेत् स्वर्गाल्लोकान्निर्हन्यात् । नि-
धनं हि प्रतिष्ठा प्रतिष्ठायामतीय पश्वन्नादिसमृद्धिः । अतः क्रतुफलेन
स्वर्गे प्राप्तेऽप्यन्ततो निधनप्रयोगात् प्रतिष्ठा । पश्वन्नाद्यर्थं स्वर्गादिकमेव
लोकं यजमानः पुनरागच्छेदित्यभिप्रायः ॥ २४ ॥
अनिधनमन्ततो भवतीत्युक्तमनिधनमौशनमनुवदति स्तुत्यर्थम्—
स्वारं भवति ॥ २५ ॥
अन्त्यस्वरेण स्वरितेन यत्समाप्यते तत्स्वारम् । सर्वत्र तावत् च-
त्वार एव सामान्ताः। स्वारो निधनमिडावागिति । अत्रान्त्यमक्षरं स्वर-
यित्वा समापितं ‘हाई’कारश्च । द्वयमपि रूढ्या स्वर इति व्यपदिश्यते ।
अत्र हाईकारप्रसङ्गादुक्तार्थनिश्चयः ॥ २५ ॥