ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२३४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
त्रिभिश्चन्दोभिरित्युक्तन्तच्छन्दस्त्रयं प्रशंसति—
प्राणापाना वा एतानि च्छन्दाꣲसि प्राणो गायत्री
व्यानो बृहत्यपानस्त्रिष्टुब्यदेतैश्छन्दोभिः स्तुवन्ति प्राणा-
पानानामविच्छेदाय ॥ ८ ॥
तानि त्रीणि च्छन्दांसि प्राणापाना वै । अपानशब्देन व्यानापानावु-
च्येते देहान्तर्वर्त्तित्वसाम्यात् । तदपेक्षयैव प्राणापाना इति बहुवचनम्।
कः किं छन्दोरूप इति विभज्य दर्शयति प्राणइत्यादिना । एक एव मुख्यः
शरीरधारकः प्राणवायुर्बहिर्वृत्तिरुच्छासाख्यः प्राण उच्यते स गाय-
त्रीस्थानीयः । व्यानः प्राणापानयोर्विधारकः स बृहत्या । अपानो बहिर्वृ-
त्तेरन्तः प्रवेशको निःश्वासाख्यस्त्रिष्टुभः । शेषं स्पष्टम् ॥ ८ ॥
तदेतच्छन्दस्त्रयं प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
इमे वै लोका एतानि च्छन्दाꣲस्ययमेव गायत्र्यय
म्मध्यमो बृहत्यसावुत्तमस्त्रिष्टुब्यदेतैश्छन्दोभिः सꣳहि-
तैः स्तुवन्त्येषाꣲलोकानार्माविच्छेदाय ॥ ९ ॥
अयं भूर्लोक एव गायत्री लोकेषु च्छन्दःसु चानयोः प्राथम्यात् । उक्त-
रूपत्वमेवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । संहितैरिति च्छन्दोऽन्तरानन्तर्हितैरि-
त्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ९ ॥
संहितैः स्तुवन्तीत्युक्तं तद्व्यतिरेके दोषमाह—
यदन्यच्छन्दोऽन्तरा व्यवेयादिमाँल्लोकान्विच्छि-
न्द्यात् ॥ १० ॥
यद्यचान्यस्त्रिभ्य उक्तेभ्योऽन्यच्छन्दोऽन्तरा त्रयाणामुक्तानां छन्द-
सां मध्ये व्यवेयाद्व्यवहितं कुर्यात्तत्तेनेमान् भूरादिलोकान्विच्छि-
न्द्यात् । परस्परोपकार्योपकारकभावरहितान् कुर्यादित्यर्थः ॥१०॥
एवं छन्दः प्रशस्य सामानि प्रशंसति—
गायत्रेण स्तुत्वा निधनवता स्तुवन्तीयं वै गायत्र्य-
स्यामेव तदायतनं क्रियते ॥ ११ ॥
‘ उद्गात ’ इत्यादिषु गायत्रीषु गायत्रसाम्ना स्तुत्वा तास्वेव-
गायत्रीषु निधनवतामही