ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२४६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
औशनस्वीकार एव प्राणाख्यवीर्य्यस्वीकार इत्याह-
तद्वै स प्राणवीर्य्यं प्रावृहत प्राणा वा औशनम् ॥ १७ ॥
औशनसामभागपृथक्करण एव प्राणाख्यस्य वीर्य्यस्य पृथक्कारः ।
तत्र हेतुः, औशनं साम प्राणाः खलु तस्मिन् स्वरनिधनसद्भावात् स्व-
रस्य प्राणनिरोधमन्तरेणोच्चारणानुपपत्तेः ॥ १७ ॥
विदुषः स्तुतिः-
सर्व्वमायुरेति य एवँ वेद ॥ १८ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १८ ॥
औशनसंज्ञानिर्व्वक्ति-
वायुर्व्वा उशनꣳस्तस्यैतदौशनम् ॥ १९ ॥
उशन् वशकान्तावित्यस्य कर्म्मणि रूपम् । काम्यते सर्व्वैः प्राणरूपत्वे-
नेत्युशन्वायुरेव तस्य सम्बन्धित्वादौशनमिति साम्नो नाम सम्पन्नम्॥१९॥
उशन् सम्बन्धादौशनमित्युक्त्वोशनसः सम्बन्धादौशनमाह-
उशना वै काव्योऽसुराणां पुरोहित आसीत्तं देवाः
कामदुघाभिरुपामन्त्रयन्त तस्मा एतान्यौशनानि प्राय-
च्छन् कामदुघा वा औशनानि ॥ २० ॥
पूर्वं ह्युशना नाम कवेः पुत्रोऽसुराणां विरोचनादीनां पुरोहित आ-
सीत्तं देवाः कामदुघाभिर्गोभिरुपामन्त्रयन्त । कथन्ताभिरनुमन्त्रण-
न्तत्राह । अस्मा उशनस एतान्यौशनानि सामानि कामधेनुसदृशानि
प्रायच्छन् । तेषां कामधुक्त्वप्रसिद्धिरुच्यते 'कामदुघा'इत्यादिना ॥२०॥
अथ विदुषः स्तुतिः-
कामदुघा एनमुपतिष्ठन्ते य एवँ वेद ॥ २१ ॥
य एवं जानाति-एनं कामदुघा गाव उपतिष्ठन्ते समीपं प्राप्नुवन्ति
दोहनशीलबहुगोयुक्तो भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।
अथ षष्ठः खण्डः ।
एवं माध्यन्दिनं पवमानमुक्त्वा बृहद्रथन्तरं विवक्षुः प्रजापतेर्मन-
सि बृहतः प्रादुर्भावमाह-
प्रजापतिरकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति स तूष्णीँ