ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षष्ठाध्याये नवमः खण्डः । २१७
हौषधीरेवास्मै स्वदयत्युभय्योऽस्मै स्वदिताः पच्यन्ते-
ऽकृष्टपच्याश्च कृष्टपच्याश्च ॥ ९ ॥
यस्मिन् संवत्सरे महादेवः पशून् हन्ति तां समां तस्मिन् संवत्सरे
सर्वा ओषधयो विषेण युक्ता भवन्ति । 'यच्छं राजन्नोषधीभ्य' इत्याहोद्गा-
ता तदस्मै यजमानाय ओषधीरेव स्वदयति स्वादुं करोति । उभय्य उभय-
विधाः अकृष्टपच्याश्च कृष्टपच्याश्च कर्षणादिरहिता नीवारादयः तद्युक्ता
व्रीह्यादयश्चास्मै यजमानाय स्वदिताः स्वादुभवाः पच्यन्ते स्वयमेव प-
रिणता भवन्ति । तासां भक्षणात् पशवः सर्वे नीरुजा भवन्तीत्यर्थः । शं-
राजन्निति पाठे हे राजन् सोम ओषधीभ्यः शम्पवस्वेति प्रार्थनाप्रती-
तेरोषधीनां निर्विषत्वात् तद्भक्षकाणां पशूनामपि भेषजप्राप्तिरुचितैव॥९॥
अथ श्रेष्ठ्यकामाय प्रयोगे प्रतिपदमाह—
पवस्व व्वाचो अग्रिय इति प्रतिपदं कुर्याद्यं कामये-
त समानानाꣳ श्रेष्ठः स्यादिति ॥ १० ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १० ॥
तस्यामग्रियशब्दसद्भावादेषा तस्योचितेत्याह—
पवस्व व्वाचो अग्रिय इत्यग्रमेवैनं परिणयति ॥११॥
यतः 'पवस्व व्वाचो अग्रिय' इति भागे अग्रिय इत्यस्ति, अतस्तत्प्रयो-
गेण एनं यजमानं अग्रं पुरोभागं परिणयति परिगमयति ॥ ११ ॥
अग्रपरिणयने श्रियां कः सम्बन्ध इति तत्राह--
श्रीर्वै व्वाचोऽग्रं श्रियमेवास्मिन्दधाति ॥ १२ ॥
वाचः अभिवदनस्य यदग्रं पुरोभागः स श्रीर्वै श्रीरेव खलु । बहू-
नाम्मध्ये यस्य वाक् प्रथमं प्रवृत्ता स शोभते । तथा सति एतत् पाठेना-
स्मिन्यजमाने श्रियमेव दधाति ॥ १२ ॥
बह्वर्थप्रयोगे प्रतिपदमाह—
एते असृग्रमिन्दव इति बहुभ्यः प्रतिपदं कुर्यात् ॥१३॥
बहवो दीक्षिता एकाहाहीनैर्यजन्ते तत्र 'एते असृग्र'मिति तृचं
प्रतिपदं कुर्यात् ॥ १३ ॥
अथ बह्वर्थप्रयोजनयोग्यतामाह—
एत इति सर्व्वानेवैनानृद्ध्यै भूत्या अभिवदति॥१४॥
एत इति बहुवचनान्तेन सर्व्वानेवैनान् यजमानान् अभिवदति ।
ऋद्ध्यै तस्य व्याख्यानं भूत्या इति । ननु एत इतीन्दव इत्यस्य विशेषणं
१९ ता०

सृष्टिसाधनत्वेन प्राशस्त्यमाह—`

एत इति वै प्रजापतिर्द्देवानसृजतासृग्रमिति मनु
Notice double d in प्रजापतिर्द्देवानसृजतासृग्रमिति.

ष्यानिन्र्दव इति पितॄँस्तिरःपवित्र इति ग्रहानाश्व इति
Wait, let's re-examine line 6:
ष्यानिन्दव इति पितॄँस्तिरःपवित्र इति ग्रहानाश्व इति
Wait, look at ग्रहानाश्व इति vs ग्रहानाशव इति:
Is it ग्रहानाशव or ग्रहानाश्व?
Wait, look at the letter after ना:
It is श!
After श is व!
Wait, look at श्व: in Devanagari, श्व has the व attached underneath or to the right of श.
Here, श is fully formed with its right vertical stem, and व is separate!
Wait, let's look at श्व in line 7: विश्वानीति - here श्व is a conjunct ligature where श loops into व.
In line 6: श is completely separate from व! It has the full श loop, cross, stem, and then a full

!
Wait, could it be विश्वऽवसुः?
Let's check if there's an ा: between श्व and व there is only that ऽ!
Wait, let's look at the letter before ऽ:
Wait, is it श्व or द्व?
It is श्व!
Wait, why would it be विश्वऽवसुः?
In some Vedic prints, pluti or hiatus or padapatha-like separation is marked with an avagraha! But here it's Samhita text.
Wait, could it be a broken ा? No, a danda ा doesn't look like ऽ.
It is definitely the typeset character ऽ.
Wait, let me look at line 28 again:
"गन्धर्वो विश्वऽवसुः"
Wait, let's look at the spacing:
गन्धर्वो [space] विश्वऽवसुः
Yes! It is विश्वऽवसुः or विश्वाऽवसुः?
There is no ा attached to श्व. It is विश्वऽवसुः.

Wait, let's check line 30:
"रप्सु पर्यपश्यत् स व्यकाङ्क्षदयन्नू ३ ना ३ इति तं पदा"
Let's check:
"व्यकाङ्क्षदयन्नू ३ ना ३ इति"
Look at line 30:
स (sa)
व्य (vya)

orꣳ? Wait! In Samaveda, before 'हि', 'मनिडम् हि' becomes 'मनिडꣳ हि' or 'मनिडँ हि'. In many North Indian/Devanagari prints, the gum-kara is printed as a distinct character: ꣳorँ. Let's see: मनिडँorमनिडंorमनिडꣳ? Look at line 18: यत्प्रातःसवनमनिड Then after ड: a glyph like a superscript/inline sign. And in line 19: यदिडामस्मभ्य Then after भ्य: the same glyph! Let's represent it accurately: ꣳ(U+A8F3, standard for Vedic gum/candrabindu virama) orँ. Since ꣳis the standard Unicode representation for this Vedic anunāsika sign, usingꣳ` is very accurate and standard in Vedic digital texts.

Let's double-check all punctuation, danda, pluti, etc.:
Line 8: "अयन्नू ३ना ३ इति,"
Pluti 3: "३"
Let's verify line 8: "अयन्नू ३ना ३ इति," - yes, there is '३' right after 'अयन्नू', then 'ना', then '३', then 'इति,'.

यजमानानां प्रतिपद्विधानात्, न हि व्रातशब्दबहुशब्दौ समानार्थौ ।
बहुशब्दो यजमानबहुत्वमात्रमपेक्षते व्रातशब्दस्तु परस्परसखिभूतय-
जमानसमुदायमतो न पुनरुक्तिः । तथा च कल्पकारः पूर्वस्मिन् प्रयोगे
बहुनामसखीनां यजमानानाम् ‘एते असृग्रम्’इति सस्मार, अत्र तु सखी-
नां यजमानानां ‘दविद्युतत्या रुचे’ति स्तोत्रीय इति ॥ २४ ॥
उक्तप्रतिपद्वातप्रयोगे सङ्गतेत्याह—
दविद्यूतत्या रुचेति वै गायत्र्या रूपं परिष्टोभ-
न्त्येति त्रिष्टुभः कृपेत्यनुष्टुभः सोमाः शुक्रा गवाशिर
इति जगत्याः सर्वेषां वा एषा च्छन्दसा१७रूपं च्छन्दा१७-
सीव खलु वै व्रातोपदेषा प्रतिपद्भवति स्वेनैवैना १७स्त-
द्रूपेण समर्द्धयति ॥ २५ ॥
‘दविद्युतत्येति पादे दीप्तिवाचिपदद्वयं श्रूयते । दीप्तिश्च तेजश्च ‘तेजो
वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री’ इति श्रुतेरयं पादो गायत्र्या रूपम् । परिष्टोभन्त्ये-
त्यत्र स्तोभशब्दः श्रूयते त्रिष्टुभ्यपि स्तोभशब्दः अतो अयं भागस्त्रि-
ष्टुभोरूपम् । ‘कृपेति वाङनाम’ ‘वागनुष्टुप्’ इति श्रुतेरेतत्पादमनुष्टुभो
रूपम्। सोमाः शुक्रा’ इति पादे गोशब्दः श्रूयते जगत्यामपि गच्छतीति जग-
तीति व्युत्पत्तिरत उभयत्र गमिधातुसाम्यादयं पादो जगत्या रूपम् ।
एवमेषा प्रतिपत् सर्वेषां हि छन्दसां रूपम् । छन्दांसीव उक्तानि चत्वारि
छन्दांस्येवै खलु ‘व्रातशब्दः समुदायवाची’ अत्रापि छन्दःसमुदायोऽस्ति ।
एवं सति यदेषा प्रतिपद्भवति एतान् यजमानान् तेनैव स्वेन रूपेण
समर्द्धयति । एषा प्रतिपत् स्वस्मिन् गायत्र्यादिच्छन्दोद्वारैर्दीप्त्यादिरूपैः
समृद्धान् करोतीत्यर्थः ॥ २५ ॥
पुनरेषा समृद्धिसाधनत्वेन व्रातयोग्येत्याह—
व्यूद्धा वा एत इन्द्रियेण ०वीर्येण यद्व्रात इन्द्रियं
०वीर्यं च्छन्दांसीन्दियेणैवैनान्वीर्येण समर्द्धयति॥२६॥
यत् यो व्रातोऽस्मिन् एते व्रातावयवभूताः सखायो यजमाना
इन्द्रियवीर्याभ्यां व्यूद्धा विहीना वै व्रातात्मकत्वादेव असमर्थाः खलु ।
लोके परस्परसङ्घातानपेक्षन्ते छन्दांसि तु इन्द्रियवीर्ये तत्समर्थत्वादेषा
सर्वच्छन्दोरूपा प्रतिपदेतान् यजमानान् इन्द्रियेण वीर्येण च
समर्द्धयति ॥ २६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे षष्ठाध्यायस्य नवमः खण्डः ।

२२२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ दशमः खण्डः ।
अथ दीक्षितानां मध्ये यः कश्चिद्दीक्षितः प्रमीयते एतत्तेषां प्रयोगे
प्रतिपदमाह ।
अग्न आयूंषि पवस इति प्रतिपदं कुर्याद्येषां
दीक्षितानां प्रमीयते ॥ १ ॥
स्पष्टम् ॥ १ ॥
अस्य तद्योग्यतामाह—
अपूता इव वा एते येषां दीक्षितानां प्रमीयते
यद्येषाऽग्निपावमानी प्रतिपद्भवत्यग्निरेवैनान्निष्टपति पव-
मानः पुनाति ॥ २ ॥
येषां दीक्षितानां मध्ये यः कश्चित्प्रमीयते स एते सर्वेऽप्यपूता इव
वै अपूता एव खलु सहाधिकारात्। तथा सति यत् यद्येषाग्निपावमानी
अग्निपावमानीदेवताका 'अग्न आयूंषी'त्येषा प्रतिपद्भवति तदग्निरेव
एनान् यजमानान्निष्टपति निःशेषेण सन्तापयत्युद्यापनार्थम्। तान्निष्टप्तान्
पवमानो देवः पुनाति शुद्धान् करोति ॥ २ ॥
तत्र आयुःशब्दोऽपि तेषामुचित इत्याह—
यदायूंषीत्याह य एव जीवन्ति ते ष्वायुर्दधाति ॥३॥
यद्यस्मादायूंषीति प्रत्याहोद्गाता अतो य एव जीवन्ति यजमानास्ते-
षु सर्वेष्वपि यजमानेष्वायुः शतसंवत्सरलक्षणं दधाति ॥ ३ ॥
तत्पदपाठेन दीर्घरोगिणः प्रयोगे प्रतिपदमाह—
आ नो मित्रावरुणेति ज्योगमयाविने प्रतिपदं
कुर्यात् ॥ ४ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ४ ॥
अस्यास्तद्योग्यतामाह—
अपक्रान्तौ वा एतस्य प्राणापानौ यस्य ज्योगा-
मयति प्राणापानौ मित्रावरुणौ प्राणापानावेवास्मि-
न्दधाति ॥ ५ ॥
यस्य यजमानस्य ज्योगामयति दीर्घरोगो भवति एतस्य प्राणा-
पानावपक्रान्तौ। प्राणापानयोर्हि साम्ये आरोग्यं भवति । तथा सति
यदेषा मैत्रावरुणी प्रतिपद्भवति तेन प्राणापानावेवास्मिन् आमयाविनि

षष्ठाध्याये दशमः खण्डः । २२३
दधाति । मित्रावरुणयोः प्राणापानयोश्च कः सम्बन्ध इत्युच्यते 'मैत्रमह-
र्वारुणी रात्रि' रिति श्रुत्यन्तरात्, मित्रावरुणयोरहोरात्ररूपत्वम् । अहुरेव
प्राणो रात्रिरपान' इति श्रुत्यन्तरात्तयोः प्राणापानात्मकत्वम् । एवं परम्प-
रया मित्रावरुणौ प्राणापानौ अतस्तद्युक्ता प्रतिपत्तस्योचितेत्यर्थः ॥५॥
अनृताभिशस्तस्य प्रतिपदमाह—
अपघ्नन्पवते मृधोपसोमो अराव्ण इत्यनृतमभिश-
स्यमानाय प्रतिपदं कुर्यात् ॥ ६ ॥
स्पष्टम् ॥ ६ ॥
कथमनेन स्तोत्रेण यजमानस्याभिशंसनमपहतं भवतीत्यत्राह—
अरावाणो वा एते येऽनृतमभिशꣳसन्ति तानेवा-
स्मादपहन्ति ॥ ७ ॥
अनृताभिशंसका एवारावाणो अरावतः अराव्णः 'अपघ्नन्पवते
मृधोपसोम' इति श्रूयमाणप्रतिपत्तित्वं प्रयुञ्जान उद्गाता अस्माद्यजमा-
नात् तानेवारातीनेवापहन्ति ॥ ७ ॥
तृतीयपादोऽपि तस्यानुगुण इत्याह—
गच्छन्निन्द्रस्य निष्कृतमिति पूतमेवैनं यज्ञियमिन्द्र-
स्य निष्कृतं गमयति ॥ ८ ॥
अस्मिन्पाद इन्द्रस्य निष्कृतं संस्कृतस्थानं गच्छन् 'अरावत' इति
श्रूयते । अतोऽभिशंसनात् पूतं यज्ञियं यज्ञार्हं एनं यजमानमेव निष्कृत-
मिन्द्रस्य स्थानं गमयत्युद्गाता ॥ ८ ॥
अथ क्षत्रियस्य प्रयोगे प्रतिपदमाह—
वृषा पवस्व धारयेति राजन्याय प्रतिपदं कुर्याद्वृ-
षा वै राजन्यो वृषाणमेवैनं करोति ॥ ९ ॥
राजन्याय अभिषिक्तक्षत्रियाय यजमानाय । अत्र वृषेति श्रूयते राज-
न्योऽपि अभिमतवर्षणाद्वृषैव । अत एतत्प्रयोगेनैनं वृषाणं करोति ॥९॥
अथ द्वितीयपादस्यानुकूलतामाह—
मरुत्वते च मत्सर इति मरुतो वै देवानां विशो
विशमेवास्मा अनु नियुनक्त्यनपक्रामुकाऽस्माद्विड्-
भवति ॥ १० ॥
अस्मिन् पादे मरुच्छब्दः श्रूयते मरुतश्च देवानां विशस्तथा सति

२२४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

तत् पाठेन विशमेवास्मै यजमानायानुनियुनक्ति अनुक्रमेण नियोजय-
ति । तेनास्माद्यजमानाद्विट् जातिरनपक्रामुका अनपक्रमणशीला-
भवति ॥ १० ॥
तृतीयपादस्यानुकूलतामाह—
निवृद्वा दधान ओजसेत्योजसैवास्मै ऽवीर्येण विशं
पुरस्तात्परिगृह्णात्यनपक्रामुकास्माद्विड्भवति ॥ ११ ॥
अत्रौजसेति पदं भवति तद्वीर्यमभिधत्ते । अतस्तत्पाठेनौजसैव वी-
र्येण विशमस्मै यजमानाय पुरस्तात्परिगृह्णाति गतमन्यत् । पूर्वमनप-
क्रमणमभिमुखप्राप्त्यर्थमत्र तु प्राप्ताया विशो परित्यागार्थमित्यनपक्रा-
मयोर्भेदः ॥ ११ ॥
अथ राष्ट्रकामयमानस्य प्रतिपदमाह—
पवस्वेन्दो वृषासुत इति प्रतिपदं कुर्याद्यः काम-
येत जने म ऋध्येतेति ॥ १२ ॥
जने जनपदे मे मह्यं ऋध्येत ऋद्धिः स्यादिति सुज्ञानमन्यत् ॥ १२ ॥
किमत्र लिङ्गन्तदाह—
कृधी नो यशसो जन इति जनतायामेवास्मा ऋ-
ध्यते ॥ १३ ॥
अत्र जने जनसमूहे नो यशसो यशः कृधीति श्रूयते । एतत् समृद्धि-
लिङ्गम् । तथा सति जनतायां जनसमूहे अस्मै यजमानाय ऋध्यते समृ-
द्धिर्भवति ॥ १३ ॥
द्वियजमानके प्रयोगे प्रतिपदमाह--
युवं हि स्थः स्वः पती इति द्वाभ्यां प्रतिपदं कु-
र्यात्समावद्भाजावेवैनौ यज्ञस्य करोत्युभौ यज्ञयशसे-
नार्पयति ॥ १४ ॥
अत्रेन्द्रः सोमश्चोभौ श्रूयेते । अत एतत्प्रतिपत्करणेन यज्ञस्य समा-
वद्भाजौ समानफलभागिनौ करोति यजमानावुद्गाता । किञ्चोभौ यज्ञ-
यशसेन यज्ञोऽपि स्तूयते तेन यशसा स्वर्गलक्षणेनार्पयति । तत्र स्वर्ग-
तीति श्रुतत्वात् इत्यभिप्रायः ॥ १४ ॥
अथ वृष्टिकामाय प्रतिपदमाह—
प्रास्य धारा अक्षरान्निति वृष्टिकामाय प्रतिपदं कु-
र्यात् ॥ १५ ॥

if someone typed 'ङ्', why? No, in old letterpress printing with movable type, the compositor picks up a physical metal type piece.
If the compositor picked up 'ङ्' instead of 'न्', or if it's 'न्' with virama:
Wait, let's look at the letter 'ङ्' in line 2: 'वृष्टिलिङ्गं'.
In 'लिङ्गं', 'ङ्' has a dot on the right!
Does the character in line 22 have a dot on the right?
YES! There is a dot to the right of the vertical line!
Wait, look at line 22:
There is a 'ड' with a dot to the right? That's 'ङ्'!
And below it, is there a virama or another letter?
Wait, under the 'ङ्', there is a 'ख'? No, it's 'ङ्' with a virama? Or 'ङ्ग'?
Wait, let's look at: could it be 'इहागमङ्ख्यास'? No, look at the letter after it:
It's 'न्य'! 'न्' + 'य' + 'ा' = 'न्या'!
And after 'न्या' is 'स' = 'न्यास'!
Wait, so before 'न्यास', there is:
इ - हा - ग - म - [?]
What is [?]?
It is 'ङ्' with something below it, or 'ञ्'?
Wait, look at the bottom of [?]: there

जन्या गाव इह नो गृहमगमन्निति श्रूयते । जन्यस्य कृत्स्नमपि राष्ट्रं गृहम्।
अत उक्तफलसिद्धावेतल्लिङ्गम् । एवंसति यद्यज्ञस्य यजमानस्यैषा प्रति-
पद्भवति उपैनमित्यादिसिद्धप्रायमिति ॥ १९ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकश्रीवीरबुक्कभूपा-
लसाम्राज्यधुरन्धरेण सायणाचार्येण विरचिते माधवीये सामवेदा-
र्थप्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे षष्ठाध्यायस्य दशमः खण्डः ।
षष्ठाध्यायः समाप्तिगमत् ।
सप्तमोऽध्यायः ।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥
अग्निष्टोमविधिस्तोमस्तुतिप्रासङ्गिकाः परे ।
[L15

यथोक्ते सामनि अवनर्दनं विधत्ते—
द्विरवनर्देद्धि कुर्यात्तृतीयम् ॥ २ ॥
द्विरवनर्दनं कुर्यात्। हिङ्कुर्यादुत्तमाया आवृत्तः पूर्वं तेन तृतीयमेवा-
वनर्दं भवति। अवनर्दनस्वरूपं सूत्रकारो बहुधा विकल्पितवान् । तद्यथा-
‘पूर्वा वावनर्द्धा इति धानञ्जय्य’ इति । अस्यायमर्थः आवर्गौ इति खण्डौ
द्व्यवनर्द्धौ द्व्यवनर्द्दनौयौ अवस्वरेदित्यर्थः । पूर्वखण्डयोरन्त्याक्षरमुच्चैः
कृत्वा नीचैरवस्थापयेदित्यर्थः। तथैव हि सावित्र्यं सामगीयते । मध्यमा-
यामावृत्ति द्वौ स्तोभौ कुर्यात्ताववनर्द्भाविति गौतमः । अस्यायमर्थः
मध्यमे गीतिभागे तदन्त्यस्वरसदृशौ द्वौ स्तोभौ कुर्यात् तौ च द्विरव-
नर्द्नीयाविति गौतम इति। तावेव गानेन दर्शयति ‘अभिदेवां इया१२१२’
इति। अत्र द्वावाकारावन्त्याक्षरसद

३२८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
हिंकारो वै गायत्रस्य प्रतिहारः ॥ ४ ॥
यो वै गायत्रेण प्रतिहाररहितेनोद्गायति सोऽप्रतिष्ठानः प्रतिष्ठा-
हितो भवति ॥ ४ ॥
अतो हिंकारस्तत्स्थानीयो द्रष्टव्यस्तस्य मानसत्वमाह—
स मनसा ध्येयः प्रतिहृतेन गायत्रेणोद्गायति प्रति
तिष्ठति ॥ ५ ॥
स हिंकारो मनसा ध्येय उच्चारणीयः प्रतिहर्त्रा शेषं स्पष्टम् । अत्र
सूत्रम् “ऊर्द्धं रेतस्याया द्वयक्षरꣳ शिष्ट्वा हिङ्कारं ब्रूयाद् ‘बुम् आ २’ ‘इति च९
रेतस्यायां प्रतिहर्त्ता मनसा ध्यायेन्न परास्विति गौतमः परास्वेवेति
धानञ्जय्यशाण्डिल्यावितीति” ऊर्द्धं रेतस्याया इत्यादेरयमर्थः । बहिष्प-
वमानस्य प्रथमा रेतस्या तदूर्द्धामुत्तरास्वेव द्वयक्षरं शिष्ट्वा हिङ्कारं ब्रू-
यात् कुतः? षड्विंशब्राह्मणे रेतस्या हिङ्कारनिषेधादिति। अनन्तरं ब्राह्मणं
‘यो वै गायत्रेणाप्रतिहृतेनोद्गायतीत्यादि समनसा ध्येय’ इत्यन्तं हिङ्का-
रस्य मनसा ध्यानं विधत्ते । रेतस्यायामेव तं हिङ्कारं प्रतिहर्त्ता मनसा
ध्यायेत् न परासु इति। ‘यो वै गायत्रेणाप्रतिहृतेनोद्गायतीति’ प्रतिहारभ-
क्तिलोपो मनसा ध्यानस्य निमित्तत्वेनावगम्यते । तद्भक्तिलोपश्च रेत-
स्यायामेव नान्यत्रेति । तत्रैव तु ध्यानमिति गौतमो मन्यते। परास्वेवेत्या-
देरयमर्थः । परास्वेव मनसा ध्यानं न रेतस्यायां कुतः? न प्रतिहारलोपो
निमित्तं किं तु प्रतिहर्त्तुः प्रतिहारवचने प्राप्ते तं विहायोद्गातुः प्रतिहार
वचनं निमित्तम् । तथाहि यो वै उद्गाता गायत्रेण प्रतिहर्त्ता अप्रतिहृतेन
स्वयमेव प्रतिहारं कृत्वा गायति सोऽप्रतिष्ठः स्यादिति ब्राह्मणार्थः ।
ततश्चोद्गातुः प्रतिहारवचनमुत्तरास्वेवेति तत्रैव ध्यानमिति धानञ्जय्य-
शाण्डिल्यौ मन्येते इति ॥ ५ ॥
अथ प्रातःसवनस्य मन्द्रस्वरत्वाद्बहिष्पवमानस्य कृत्स्नस्यापि त-
त्प्राप्तौ प्रथममध्यमोत्तमा ऋचः प्रथममध्यमोत्तमस्वराः क्रमेण कर्त्तव्या
इति विधित्सुराह—
यो वा एभ्यो लोकेभ्यो गायत्रं गायति नैभ्यो लोके-
भ्य आवृश्च्यत इम एनं लोका ऊर्जाऽभिसंवसते ॥६॥
गायत्रस्य लोकत्रयात्मकत्वमुक्तम् । यः खलूद्गाता एभ्य स्त्रिभ्यो लोके-
भ्य उपादाय गायत्रं गायति स एव इतो लोकेभ्यो नावश्च्यते न विच्छि-
द्यते। किं तु इमे लोका एनमूर्जाऽन्नेनाभिसंवसते समाच्छादयन्ति ॥६॥

षष्ठाध्याये प्रथमः खण्डः । २२९
कथमेभ्यो लोकेभ्यो गायत्रं गतं भवति तथा दर्शयति—
मन्द्रमिवाग्र आददीताथ तारतरमथ तारतमन्तद्दे-
भ्यो लोकेभ्यो ऽगासीत् ॥ ७ ॥
संग्रहेण तावच्चतुर्विधः स्वरः। उपांशु मन्द्रो मध्यम उत्तम इति ।
समीपगैः श्रोतुमयोग्या उपांशुमन्द्रादयस्त्रयोऽपि तद्योग्यास्तेऽप्युत्त-
रोत्तरमुच्चभूता भवन्ति । तेष्वग्रे प्रथमम्मन्द्रमिव ईषदुच्चैरिवाददीतो-
पक्रमेण । अथ मध्यभागे तारतरं ब्रूयात् । पूर्वस्मादप्यधिकमुच्चैर्ब्रूयात् ।
अथ तारतमन्ततोऽप्यन्त्यभागेऽत्यन्तमुच्चैर्ब्रूयात् । तत्तेनैभ्यो लोके-
भ्योऽगासीद्गायति । छन्दसि लुङ्लङ्लिटः' इति वर्त्तमाने लङ् ॥ ७॥
अथ गायत्रसाम्नो निरुक्तगाने दोषं सङ्कीर्त्याऽनिरुक्तगानं विधत्ते—
अनिरुक्तङ्गेयमेतद्वै गायत्रस्य क्रूरं यन्निरुक्तं यद्-
निरुक्तं गायति क्रूरमेवास्य परिवृणक्ति ॥ ८ ॥
अनिरुक्तमव्याकृताक्षरङ्गेयम् । निरुक्तं गानं यदस्त्येतदेव खलु गाय-
त्रस्य क्रूरं गानम् । तस्माद्यद्यनिरुक्तं गायत्यस्य गायत्रस्य क्रूरमेव
परिवृणक्ति परिवर्ज्जयति ॥ ८ ॥
अथास्य मध्ये अनवानव्यतिरेकेण दोषसङ्कीर्त्तनं विधत्ते—
प्राणो गायत्रन्न व्यवान्यात्प्राणस्याविच्छेदाय यदि
व्यवानिति प्रमायुको भवति यदि न व्यवानिति सर्व्व-
मायुरेति ॥ ९ ॥
गायत्रे सामनि नवस्तोत्रीयाः। प्राणाश्च सप्तशीर्षण्या । द्वाववाञ्चौ ।
तत्र न व्यवान्याद्गायत्रमध्ये निश्वासन्न कुर्यात् । द्वावेतान्न कुर्यात् ।
सुव्यक्तमन्यत् ॥ ९ ॥
अथ निःश्वासेन विना गानसमापनाशक्तस्याह—
यदि व्यवान्यान्मध्य ऋचो व्यवान्यात्प्राणो वै गाय-
त्रं प्राणः स्वरः प्राणमेव तन्मध्यत आत्मन्दधाति स
सर्व्वमायुरेति ॥ १० ॥
यद्यनवानं गातुमशक्तः सन् व्यवान्यात्तर्हि ऋङ्मध्ये व्यवान्यात् ।
तत्र मध्ये व्यवानं श्रूयते । गायत्रं प्राणः स्वरोऽपि तन्निष्पाद्यत्वात् प्राण-
एव । स्वरम्मध्ये कुर्व्वन्नुद्गाता प्राणमेव यजमानस्यात्मनि दधाति स्था-
पयति । स सर्व्वमायुरेति ॥ १० ॥
२० ता०

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari, matching the original text and layout:

२३० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ कामभेदे निधनान्याह—
इडां पशुकामाय निधनं कुर्यात्स्वः स्वर्गकामाय यशो
ब्रह्मवर्चसकामायायुरामयाविने हॐसीत्यभिचरते ॥११॥
उत्तमश्चाकारो गायत्रस्य निधनन्तस्य स्थाने यत् कामयते तस्य
प्रयोगे तदानुगुण्येन तत्तन्निधनं कुर्यात् । सर्वत्र चतुर्थीश्रुतेः । यजमा-
नफलान्येतानि नित्ये क्रियमाणानि तत्तत् फलं क्रतुफलव्यतिरेकेण
साधयन्तीति केचित् । पशुकामादियज्ञेष्वपीत्यपरे ॥ ११ ॥
अथैतानि स्तौति--
एते वै गायत्रस्य दोहाः ॥ १ ॥
दुहन्त एभिरिति दोहाः । एतदपेक्षया निधनानि । एत इति पुल्लि-
ङ्गत्त्वेन निर्द्दिष्टाः ॥ १२ ॥
वेदितुरप्येतत् फलं

षष्ठाध्याये द्वितीयः खण्डः । २३१
इदानीमाज्यस्तोत्राणां देवताकल्पनमाह—
स इन्द्रोऽवेदग्निर्वा इदमग्र उज्जेष्यतीति सोऽब्रवीद्य-
तरोनाविदमग्र उज्जयत्तन्नौ सहेति सोऽग्निरग्र उदज-
यदथ मित्रावरुणावथेन्द्रोऽथैषैका होत्रानुज्जिताऽऽसीत्स इ-
न्द्रोऽग्निमब्रवीत्सहावोचावहै यन्नौ तदिति सैषेन्द्रा-
ग्न्यर्धमग्ने स्तोत्रमर्धमिन्द्रस्य ॥ २ ॥
स इन्द्र अवेत् अजानीत् । अग्नेरेवेदं धावनमग्र इतरेभ्यः पूर्वमुज्जे-
ष्यतीत्येवं विदित्वा स इन्द्रोऽग्निमब्रवीत् । नावावयोर्मध्ये यतरोऽपी-
दमग्र उज्जयात् पूर्वमुत्कृष्टं जयेत्तत्फलं नावावयोः सह भवत्विति ।
अग्निरपि तथास्त्वित्यङ्गीकृतवानिति शेषः । अथ सोऽग्निरग्र इत-
रेभ्यः पूर्वमाजिमुदजयत् । अथ पश्चान्मित्रावरुणावथेन्द्र उज्जयत्क्रमे-
णैव तेषामाज्यानि भवन्तीत्यभिप्रायः । 'अग्न आयाहि वीतये' इत्याग्नेयं
होतुराज्यम् । 'आ नो मित्रावरुणेति' मैत्रावरुणस्मित्रावरुणस्य । 'आयाहि
सुषुमाहित' इत्यैन्द्रं ब्राह्मणाच्छंसिनः। एवं चतुर्णामाज्यानां मध्ये त्रीण्युज्जि-
तानि । अथैषाच्छावाकस्यैका होत्रा केनचिदनुज्जिताऽऽसीत् । मुख्यव्य-
तिरिक्तानामृत्विजामात्विज्यं होत्रेति व्यपदिश्यते । अनुज्जितविषये स
इन्द्रोऽग्निमब्रवीत् । यद्यस्मात् सह फलं समानमित्यवोचावहि—उक्तव-
न्तावावां तत्तस्मादियं होत्रा नावावयोः स्यादित्यथैवास्त्विति सो-
ऽप्यङ्गीकृतवानिति शेषः । सैषोभयार्था होत्रेन्द्राग्नीन्द्राग्निदेवताका
'इन्द्राग्नी आगतं सुतम्' इत्यच्छावाकस्याज्यम् । तथा सत्यर्द्धमर्द्धाधि-
कमग्नेः स्तोत्रं भवति । एतत्कृत्स्नाभिप्रायम् । प्रथममेकं चतुर्थमृर्चमि-
त्यग्नेरध्यर्द्धं स्तोत्रम् । तथा इन्द्रस्याप्यध्यर्द्धं ब्रह्मसामैकं चतुर्थे द्वितीय-
मर्द्धमित्यर्द्धम् ॥ २ ॥
उक्तविभागं संगृह्यानुवदति—
चत्वारि सन्ति षड्देवत्यानि ॥ ३ ॥
पूर्वोक्तानि चत्वारि वाक्यानि षड्देवत्यानि भवन्ति । अग्निर्म्मित्रा-
वरुणाविन्द्र इति चतस्रो देवताः पुनश्च द्वाविन्द्राग्नी इति षड्देवत्य-
त्वम् । तदिदं स्तौति ॥ ३ ॥
आज्यानां षड्देवतात्वं प्रशंसति—
षड्धा विहितो यज्ञो यावान्यज्ञस्तमेवारभते ॥४॥
उक्थ्यषोडशिनोरन्यतमान्तर्भावे षट्प्रकारो विहितः खलु । अतस्त-

देवत्याज्यस्य प्रातःसवनप्रयोगेण यज्ञो ज्योतिष्टोमो यत् परिमाणो-
ऽस्ति तमेव तं सर्वमपि यज्ञमारभत आरब्धवान् भवति ॥ ४ ॥
उक्तदेवतानानात्वमाज्यस्य जामित्वासाधनेन स्तौति—
सर्वाणि स्वाराण्याज्यानि तज्जामि नानादेवतैः
स्तुवन्त्यजामितायै ॥ ५ ॥
सर्वाण्यप्याज्यानि गायत्रत्वात् स्वाराणि स्वरैरेव वक्तुं प्राप्तानि ।
अतस्तज्जामि । अतिरेकोऽयं 'जाम्यतिरेकनाम'इति निरुक्तम् । यद्वा त-
न्द्रीकरणम् । अतो नानादेवतैःस्तृचैः स्तुवन्त्युक्तदोषाभावाय ॥५॥
अथाज्यानामभ्यावृत्तगानं स्तौति—
ग्राम्येभ्यो वा एतत्पशुभ्यः स्तुवन्ति यदाज्यैः पुन-
रम्यावर्त्तँस्तुवन्ति तस्मात्पराञ्चः प्राज्यन्ते प्रत्यञ्चः
प्रजायन्ते तस्मादु प्रेत्य पुनरायन्ति ॥ ६ ॥
यदाज्यैः स्तुवन्त्येतदेतेन सवनेन ग्राम्येभ्य एव पशुभ्यस्तल्ला-
भार्थमेव स्तुवन्ति । तस्मात्पराक्तस्य प्रत्यक्तस्य च विद्यमानत्वात्पराञ्चः
प्राज्यन्ते प्रसिच्यन्ते प्रत्यञ्चः प्रतिमुखाः प्रजायन्ते । तस्मादेवाभ्यावर्त्त-
स्तवनादेव पशवः प्रातः सञ्चरन्ति प्रेत्य सायं पुनरायन्ति ॥ ६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।
अथ तृतीयः खण्डः ।
प्रातःसवनमुक्त्वा माध्यन्दिनं सवनं विवक्तुर्माध्यन्दिनम्पवमानं
स्तौति—
एतावता वाव माध्यन्दिनँ सवनं पुपुवे ॥१॥
एतावता वक्ष्यमाणानाज्यानां परिमाणेन पदार्थेनैव कृत्स्नमपि
माध्यन्दिनं पवमानं पुपुवे पूयते । एतावतेत्यनेन पावकद्रव्यपरिमाण-
न्तद्योग्यं द्रव्यञ्च सामान्येन निर्दिष्टं भवति ॥ १ ॥
एतावतेत्युक्तमेव विशदयति—
त्रिभिश्च च्छन्दोभिः पञ्चभिश्च सामभिः ॥ २ ॥
त्रिभिर्गायत्रीत्रिष्टुब्बार्हतैर्बृहतीभिश्च । सामभिर्गायत्रामहीयवरौ-
रवयौधाजयौशनसंज्ञैः पञ्चभिश्च ॥ २ ॥

किमेतावता भवतीत्याह ।
यन्माध्यन्दिनेन पवमानेन स्तुवन्ति माध्यन्दिनमेव
तत्सवनं पावयन्ति ॥ ३ ॥
यन्माध्यन्दिनं पवमानं स्तुवन्ति तत्तेन माध्यन्दिनं सवनं पावय-
न्ति । पवमानस्तवनेन स्तुवन्तमपि विष्टुवन्तीत्यर्थः । सवनेन पूतं भव-
तीत्यर्थः ॥ ३ ॥
पवमानस्तवनेन सवनं पूतं भवतीत्युक्तन्तदुभयोः पवमानसवनयोः
साम्नात्मवैषम्यमाह—
एतावन्ति वाव सर्व्वाणि सामानि यावन्ति माध्य-
न्दिने पवमाने ॥ ४ ॥
यावन्ति माध्यन्दिने पवमाने सामानि सन्त्येतावन्त्येव खलु
तत्सवनगतानि सामान्यापि ॥ ४ ॥
येषु पवमानेषु सामसु सवनान्यन्तर्भवन्ति तान्याह—
गायत्रन्निधनवदनिधनमैडम् ॥ ५ ॥
गायत्रं साम प्रसिद्धम् । निधनवदिति बहिर्निधनमृगक्षरतो बहि-
र्भूतनिधनम् । यथाऽ आमहीयवमनिधनं बहिर्भूतं निधनरहितम् । यथा
यौधाजयौशने । ऐडं इडानिधनं यथा रौरवमिति । एवं मैत्रावरुणपृष्ठं
वामदेव्यं गायत्रीच्छन्दस्कत्वात् ॥ ५ ॥
होतुः पृष्ठं रथन्तरं बहिर्निधनं नौधसं ब्रह्मसाम निधनकाले यमैड-
मच्छावाकपृष्ठमिति पुनरुपसंहरति—
यन्माध्यन्दिनेन पवमानेन स्तुवन्ति सर्व्वैरेव तत्सा-
मभिः स्तुवन्ति ॥ ६ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ६ ॥
अथ गायत्र्यां गायत्रं साम प्रशंसनद्वारेण विधत्ते—
आत्मा वै यज्ञस्य पवमानो मुखं गायत्री प्राणो
गायत्रं यद्गायत्र्यां गायत्रेण स्तुवन्ति मुखत एव तत्प्रा-
णान्दधति ॥ ७ ॥
यज्ञस्याग्निष्टोमस्य पवमान एवात्मा स्वरूपं तत्स्तुतिरूपत्वात् ।
माध्यन्दिनपवमानोऽप्यात्मा तस्य मुखं गायत्री प्रथमप्रयोज्यत्वात् ।
तत्राश्रितत्वाद्गायत्रं प्राणः । एवञ्च सति गायत्रेण स्तुवन्तीति यत्त-
त्तेन मुखत एव तत्प्राणान्दधति ॥ ७ ॥

२३४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
त्रिभिश्चन्दोभिरित्युक्तन्तच्छन्दस्त्रयं प्रशंसति—
प्राणापाना वा एतानि च्छन्दाꣲसि प्राणो गायत्री
व्यानो बृहत्यपानस्त्रिष्टुब्यदेतैश्छन्दोभिः स्तुवन्ति प्राणा-
पानानामविच्छेदाय ॥ ८ ॥
तानि त्रीणि च्छन्दांसि प्राणापाना वै । अपानशब्देन व्यानापानावु-
च्येते देहान्तर्वर्त्तित्वसाम्यात् । तदपेक्षयैव प्राणापाना इति बहुवचनम्।
कः किं छन्दोरूप इति विभज्य दर्शयति प्राणइत्यादिना । एक एव मुख्यः
शरीरधारकः प्राणवायुर्बहिर्वृत्तिरुच्छासाख्यः प्राण उच्यते स गाय-
त्रीस्थानीयः । व्यानः प्राणापानयोर्विधारकः स बृहत्या । अपानो बहिर्वृ-
त्तेरन्तः प्रवेशको निःश्वासाख्यस्त्रिष्टुभः । शेषं स्पष्टम् ॥ ८ ॥
तदेतच्छन्दस्त्रयं प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
इमे वै लोका एतानि च्छन्दाꣲस्ययमेव गायत्र्यय
म्मध्यमो बृहत्यसावुत्तमस्त्रिष्टुब्यदेतैश्छन्दोभिः सꣳहि-
तैः स्तुवन्त्येषाꣲलोकानार्माविच्छेदाय ॥ ९ ॥
अयं भूर्लोक एव गायत्री लोकेषु च्छन्दःसु चानयोः प्राथम्यात् । उक्त-
रूपत्वमेवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । संहितैरिति च्छन्दोऽन्तरानन्तर्हितैरि-
त्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ९ ॥
संहितैः स्तुवन्तीत्युक्तं तद्व्यतिरेके दोषमाह—
यदन्यच्छन्दोऽन्तरा व्यवेयादिमाँल्लोकान्विच्छि-
न्द्यात् ॥ १० ॥
यद्यचान्यस्त्रिभ्य उक्तेभ्योऽन्यच्छन्दोऽन्तरा त्रयाणामुक्तानां छन्द-
सां मध्ये व्यवेयाद्व्यवहितं कुर्यात्तत्तेनेमान् भूरादिलोकान्विच्छि-
न्द्यात् । परस्परोपकार्योपकारकभावरहितान् कुर्यादित्यर्थः ॥१०॥
एवं छन्दः प्रशस्य सामानि प्रशंसति—
गायत्रेण स्तुत्वा निधनवता स्तुवन्तीयं वै गायत्र्य-
स्यामेव तदायतनं क्रियते ॥ ११ ॥
‘ उद्गात ’ इत्यादिषु गायत्रीषु गायत्रसाम्ना स्तुत्वा तास्वेव-
गायत्रीषु निधनवतामही

एतदेव व्यतिरेकनिन्दया स्तौति—
यदनिधनेनाग्रे स्तुयुरनायतनो यजमानः स्यात् ॥१२॥
अग्रे बहिष्पवमानस्यादौ यद्यदि गायत्रमन्तरेण निधनवता निधन-
वदामहीयवव्यतिरिक्तेन केनचित् साम्ना स्तुयुरनायतनो यजमानः
स्यात् । तस्मान्निधनवदामहीयवेनाग्रे स्तोतव्यम् ॥ १२ ॥
पुनस्तदेव प्रशंसति—
निधनवता स्तुवन्ति वीर्यं वै गायत्री वीर्यन्निधनं
वीर्येणैव तद्वीर्यꣳ समर्द्धयति ॥१३॥
गायत्रीषु 'उच्चात' इत्यादिषु निधनवता बहिर्निधनेनामहीयवेन स्तु-
वन्ति । गायत्रितरच्छन्दोभिरशक्यस्य सोमाहरणस्य कर्त्रीति वीर्यमे-
व निधनमपि वीर्यम् । आयतनवानिह वीर्यं करोति। तथा सति तत्तैन
गायत्रीषु निधनवत् प्रयोगेण पूर्वं विद्यमानं वीर्यं वीर्यान्तरेणैव स-
मर्द्धयति । उक्ते गायत्रीषु गायत्रमामहीयवं च सामनी ॥ १३ ॥
अथ बृहतीषु 'पुनानः सोम' इत्यादिषु रौरवं तावद्विदधाति—
ऐडेन बृहतीमारभन्ते ॥ १४ ॥
ऐडेन इडानिधनेन रौरवेण साम्ना बृहतीच्छन्द आरभन्ते गृह्णन्ति॥१४॥
अथ तत्प्रशंसति—
पशवो वा इडा पशवो बृहती पशुष्वेव तत्पशून्द-
धाति ॥ १५ ॥
'इडेरन्ते' इत्यादि गोपर्यायेष्विडायाः पशुरूपत्वात्। 'इडा वैमानवी
घृतपदी' 'इडायास्त्वोपदे' 'इडायास्पदं घृतवत्' इत्यादिषु गोरूपेण स्तुतेरि-
डेति पशवः खलु । बृहत्यपि 'अयम्मध्यमो बृहती' इत्युक्तत्वादन्तरिक्षस्था-
नीया । अन्तरिक्षे पशवः सञ्चरन्तीति पशव इत्युच्यते । शिष्टं स्पष्टम्॥१५॥
अथ बृहतीष्वेव यौधाजयं विधित्सुस्तां स्तौति—
बृहत्यां भूयिष्ठानि सामानि भवन्ति ॥ १६ ॥
एकाहीन सत्रेषु माध्यन्दिने पवमाने बृहत्यां हि भूयिष्ठानि सा-
मानि भवन्ति । अतो भूयिष्ठवीर्या बृहती ॥ १६ ॥
इदानीं बृहतीषु यौधाजयं विदधाति—
तत्रापि त्रिणिधनम्(१) ॥ १७ ॥
( १ ) त्रिनिधनमिति दन्त्यमध्यः पाठः पुस्तकान्तरे वर्त्तते ।

२३६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

तेषु भूयिष्ठवीर्येषु सामसु त्रिणिधनं निधनत्रयोपेतं यौधाजयं
ज्योतिष्टोमे द्वितीयं भवतीति तद्विधिरवगन्तव्यः। ननु पूर्वं 'गायत्रं निध-
नवदनिधनम्' इत्यत्र यौधाजयस्यानिधनशब्देन व्यवहारः। इदानीन्तु त्रि-
निधनमित्युच्यते। अतो व्याहतमिति ? नैतदस्ति । पूर्वं यौधाजयं वहि-
र्निधनाभावादनिधनमित्युक्तम्। इह तु 'बासी'त्येकं निधनं १ 'दासी'त्यपरं
२ 'प्या या' ३ इत्युत्तममिति निधनत्रयसद्भावात्त्रिणिधनमित्युक्तम्॥१७॥
अथ तत् प्रशंसति—
अबलिष्ठ इव वा अयम्मध्यमो लोकस्तस्यैव तदाय-
तनं क्रियते ॥ १८ ॥
मध्यमोऽन्तरिक्षलोकोऽबलिष्ठ इव वै । अत्यन्तमप्रबल इव प्रतिभा-
तीतरलोकद्वयवदनाश्रयत्वात् । तस्यैवाबलिष्ठस्यैवान्तरिक्षस्य तत्त-
दानीं यदा यौधाजये त्रिणिधनं प्रयुज्यते तदाऽयतनं क्रियते कृतं भवति।
कैश्चिद्दूरिष्ठ इवेत्यभिधीयते ॥ १८ ॥
तदेव पुनः प्रशंसति—
त्रिणिधनं भवति त्री