ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षष्ठाध्याये प्रथमः खण्डः । २२९
कथमेभ्यो लोकेभ्यो गायत्रं गतं भवति तथा दर्शयति—
मन्द्रमिवाग्र आददीताथ तारतरमथ तारतमन्तद्दे-
भ्यो लोकेभ्यो ऽगासीत् ॥ ७ ॥
संग्रहेण तावच्चतुर्विधः स्वरः। उपांशु मन्द्रो मध्यम उत्तम इति ।
समीपगैः श्रोतुमयोग्या उपांशुमन्द्रादयस्त्रयोऽपि तद्योग्यास्तेऽप्युत्त-
रोत्तरमुच्चभूता भवन्ति । तेष्वग्रे प्रथमम्मन्द्रमिव ईषदुच्चैरिवाददीतो-
पक्रमेण । अथ मध्यभागे तारतरं ब्रूयात् । पूर्वस्मादप्यधिकमुच्चैर्ब्रूयात् ।
अथ तारतमन्ततोऽप्यन्त्यभागेऽत्यन्तमुच्चैर्ब्रूयात् । तत्तेनैभ्यो लोके-
भ्योऽगासीद्गायति । छन्दसि लुङ्लङ्लिटः' इति वर्त्तमाने लङ् ॥ ७॥
अथ गायत्रसाम्नो निरुक्तगाने दोषं सङ्कीर्त्याऽनिरुक्तगानं विधत्ते—
अनिरुक्तङ्गेयमेतद्वै गायत्रस्य क्रूरं यन्निरुक्तं यद्-
निरुक्तं गायति क्रूरमेवास्य परिवृणक्ति ॥ ८ ॥
अनिरुक्तमव्याकृताक्षरङ्गेयम् । निरुक्तं गानं यदस्त्येतदेव खलु गाय-
त्रस्य क्रूरं गानम् । तस्माद्यद्यनिरुक्तं गायत्यस्य गायत्रस्य क्रूरमेव
परिवृणक्ति परिवर्ज्जयति ॥ ८ ॥
अथास्य मध्ये अनवानव्यतिरेकेण दोषसङ्कीर्त्तनं विधत्ते—
प्राणो गायत्रन्न व्यवान्यात्प्राणस्याविच्छेदाय यदि
व्यवानिति प्रमायुको भवति यदि न व्यवानिति सर्व्व-
मायुरेति ॥ ९ ॥
गायत्रे सामनि नवस्तोत्रीयाः। प्राणाश्च सप्तशीर्षण्या । द्वाववाञ्चौ ।
तत्र न व्यवान्याद्गायत्रमध्ये निश्वासन्न कुर्यात् । द्वावेतान्न कुर्यात् ।
सुव्यक्तमन्यत् ॥ ९ ॥
अथ निःश्वासेन विना गानसमापनाशक्तस्याह—
यदि व्यवान्यान्मध्य ऋचो व्यवान्यात्प्राणो वै गाय-
त्रं प्राणः स्वरः प्राणमेव तन्मध्यत आत्मन्दधाति स
सर्व्वमायुरेति ॥ १० ॥
यद्यनवानं गातुमशक्तः सन् व्यवान्यात्तर्हि ऋङ्मध्ये व्यवान्यात् ।
तत्र मध्ये व्यवानं श्रूयते । गायत्रं प्राणः स्वरोऽपि तन्निष्पाद्यत्वात् प्राण-
एव । स्वरम्मध्ये कुर्व्वन्नुद्गाता प्राणमेव यजमानस्यात्मनि दधाति स्था-
पयति । स सर्व्वमायुरेति ॥ १० ॥
२० ता०