ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३२८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
हिंकारो वै गायत्रस्य प्रतिहारः ॥ ४ ॥
यो वै गायत्रेण प्रतिहाररहितेनोद्गायति सोऽप्रतिष्ठानः प्रतिष्ठा-
हितो भवति ॥ ४ ॥
अतो हिंकारस्तत्स्थानीयो द्रष्टव्यस्तस्य मानसत्वमाह—
स मनसा ध्येयः प्रतिहृतेन गायत्रेणोद्गायति प्रति
तिष्ठति ॥ ५ ॥
स हिंकारो मनसा ध्येय उच्चारणीयः प्रतिहर्त्रा शेषं स्पष्टम् । अत्र
सूत्रम् “ऊर्द्धं रेतस्याया द्वयक्षरꣳ शिष्ट्वा हिङ्कारं ब्रूयाद् ‘बुम् आ २’ ‘इति च९
रेतस्यायां प्रतिहर्त्ता मनसा ध्यायेन्न परास्विति गौतमः परास्वेवेति
धानञ्जय्यशाण्डिल्यावितीति” ऊर्द्धं रेतस्याया इत्यादेरयमर्थः । बहिष्प-
वमानस्य प्रथमा रेतस्या तदूर्द्धामुत्तरास्वेव द्वयक्षरं शिष्ट्वा हिङ्कारं ब्रू-
यात् कुतः? षड्विंशब्राह्मणे रेतस्या हिङ्कारनिषेधादिति। अनन्तरं ब्राह्मणं
‘यो वै गायत्रेणाप्रतिहृतेनोद्गायतीत्यादि समनसा ध्येय’ इत्यन्तं हिङ्का-
रस्य मनसा ध्यानं विधत्ते । रेतस्यायामेव तं हिङ्कारं प्रतिहर्त्ता मनसा
ध्यायेत् न परासु इति। ‘यो वै गायत्रेणाप्रतिहृतेनोद्गायतीति’ प्रतिहारभ-
क्तिलोपो मनसा ध्यानस्य निमित्तत्वेनावगम्यते । तद्भक्तिलोपश्च रेत-
स्यायामेव नान्यत्रेति । तत्रैव तु ध्यानमिति गौतमो मन्यते। परास्वेवेत्या-
देरयमर्थः । परास्वेव मनसा ध्यानं न रेतस्यायां कुतः? न प्रतिहारलोपो
निमित्तं किं तु प्रतिहर्त्तुः प्रतिहारवचने प्राप्ते तं विहायोद्गातुः प्रतिहार
वचनं निमित्तम् । तथाहि यो वै उद्गाता गायत्रेण प्रतिहर्त्ता अप्रतिहृतेन
स्वयमेव प्रतिहारं कृत्वा गायति सोऽप्रतिष्ठः स्यादिति ब्राह्मणार्थः ।
ततश्चोद्गातुः प्रतिहारवचनमुत्तरास्वेवेति तत्रैव ध्यानमिति धानञ्जय्य-
शाण्डिल्यौ मन्येते इति ॥ ५ ॥
अथ प्रातःसवनस्य मन्द्रस्वरत्वाद्बहिष्पवमानस्य कृत्स्नस्यापि त-
त्प्राप्तौ प्रथममध्यमोत्तमा ऋचः प्रथममध्यमोत्तमस्वराः क्रमेण कर्त्तव्या
इति विधित्सुराह—
यो वा एभ्यो लोकेभ्यो गायत्रं गायति नैभ्यो लोके-
भ्य आवृश्च्यत इम एनं लोका ऊर्जाऽभिसंवसते ॥६॥
गायत्रस्य लोकत्रयात्मकत्वमुक्तम् । यः खलूद्गाता एभ्य स्त्रिभ्यो लोके-
भ्य उपादाय गायत्रं गायति स एव इतो लोकेभ्यो नावश्च्यते न विच्छि-
द्यते। किं तु इमे लोका एनमूर्जाऽन्नेनाभिसंवसते समाच्छादयन्ति ॥६॥