ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

ये अध्वर्युप्रमुखाः बहिष्पवमानार्थं सदः सकाशाच्चात्वालं प्रति
सर्पन्ति तत्तेन स्वर्गं लोकमेव प्रति सर्पन्ति । यजमानस्य एतत् कर्तृक-
प्रसर्पणाभावे स्वर्गासिद्धेस्तस्य स्वर्गार्थमेवैते प्रसर्पन्ति ॥ ९ ॥
प्रसर्पणे किञ्चिन्नियमद्वयं विधत्ते—
प्रक्वाणा इव सर्पन्ति प्रतिकूलमिव हीतः स्वर्गो लोकः
त्सरन्त इव सर्पन्ति मृगधर्म्मा वै यज्ञो यज्ञस्य शान्त्या
अपत्रासाय ॥ १० ॥
बहिष्पवमानस्य स्वर्गत्त्वेनोपन्यासात्तदर्थं प्रसर्पणं प्रक्वाणैरिव कर्त्त-
व्यम् । यद्यपि स्वर्गः सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वादनुकूल एव तथापि मृगवृत्त्य-
नन्तरभावित्वात्प्रतिकूलमिवोच्यते । किञ्च त्सरन्त इव 'त्सरच्छद्मगतौ'
यथा पादप्रसारणध्वनिर्नोत्पद्यते तथा मृदुपदन्यासैर्गन्तव्यम् । यथा मृग-
ग्राहिभिस्तद्वत् 'त्सरद्गमने'कारणमाह—यो यज्ञः स मृगधर्म्मा वै मृगस्य
यः पलायनधर्म्मः स तद्धर्म्मयुक्तः खलु । किमर्थमेवं कृतिरिति चेदुच्यते—
यज्ञस्य शान्त्यै शमनाय स्थैर्याय । तदेवाह—अपत्रासाय। प्रसर्पणे हि त्रा-
सो भवति ॥ १० ॥
अथ तत्र वाङ्नियमं तदभावे दोषं कथयन् विधत्ते—
वाचं यच्छन्ति यज्ञमेव तद्यच्छन्ति यद्यववदेयुर्यज्ञं
निर्ब्रूयुस्तस्मान्न व्यववद्यम् ॥ ११ ॥
तदेतत् प्रसर्पकाः वाचं यच्छन्ति नियमयन्ति तत्तेन यज्ञमेव यच्छ-
न्ति । यज्ञस्य मन्त्रादिलक्षणवाक्पूर्वकत्वाद्वागेव यज्ञः। यद्यपि व्यवहरे-
युर्विविधं दुष्टां वाचं ब्रूयुस्तर्हि यज्ञमेव निर्ब्रूयुः नितरां ब्रूयुः । अयमिति
प्रकाशयेयुरित्यर्थः । तस्मात्तैर्न व्यववद्यम् ॥ ११ ॥
अथाध्वर्युप्रभृतिब्रह्मान्तानां पञ्चर्त्विजां तत्र समारम्भणं विधत्ते—
पञ्चर्त्विजः सꣳरब्धाः सर्पन्ति पाङ्क्तो यज्ञो यावान्
यज्ञस्तमेव सन्तन्वन्ति ॥ १२ ॥
यजमानवर्ज्जिताः पञ्चर्त्विजः । सꣳरब्धाः सम्यक् परस्परं सङ्गताः
सर्पन्ति । तत्रत्यपञ्चसंख्या स्तूयते—पाङ्क्तो यज्ञः। यज्ञस्य पाङ्क्तत्वं तैत्तिरीये
प्रश्नमुखेन स्पष्टीकृतम् । “नर्च्चा न यजुषा पङ्क्तिराप्यते यत्किञ्च यज्ञस्य
पाङ्क्तत्वमि”ति धानाः करम्भः परिवापः पुरोडाशः पयस्याशेन पङ्क्तिरुच्यते
तेन यज्ञस्य पाङ्क्तत्वमिति । एतैरेव तु हविष्पङ्क्त्यक्षरपङ्क्तिनराशंसपङ्क्ति-
सवनपङ्क्तीनां प्रदर्शनेन यज्ञस्य पाङ्क्तत्वमुपवर्णितम् ॥ १२ ॥

यो वै यज्ञहविष्पङ्किं वेदेत्यत्र समारभ्य प्रसर्पताम्मध्ये प्रस्तोतृवि-
च्छेदे प्रयोगमाह—
यदि प्रस्तोताऽवच्छिद्यते यज्ञस्य शिरश्छिद्यते ब्रह्म-
णे वरन्दत्वा स एव पुनर्वर्त्तव्यश्छिन्नमेव तत्प्रति-
दधाति ॥ १३ ॥
यदि प्रस्तोता अध्वर्योरन्वारम्भादवच्छिद्यते तदा यज्ञस्य शिर एव
छिद्यते । तस्य शिरो हि तन्मुखस्य प्रथमभागस्य गातृत्वात् । तस्य प्राय-
श्चित्तार्थं ब्रह्मणे वरङ्गं दत्वा स एव ब्रह्मा पुनर्वर्त्तव्यो वरणीयः । तत्तेन
विच्छिन्नमपि शिरः प्रति दधाति ॥ १३ ॥
अथोद्गात्रवच्छेदे प्रयोगमाह—
यद्युद्गातावच्छिद्यते यज्ञेन यजमानो व्यृद्ध्यतेऽदक्षि-
णः स यज्ञक्रतुः संस्थाप्योऽथान्य आहृत्यस्तस्मिन्द्देयं
यावद्दास्यन् स्यात् ॥ १४ ॥
यदि उद्गातावच्छिद्यते प्रस्तोत्रन्वारम्भणात्तदा व्यृद्ध्येन नष्टेन यज-
मानो व्यृद्ध्यते गतसमृद्धो नष्टो भवति । तस्माद्यज्ञ एव क्रतुर्यज्ञक्रतुः सप्र-
वृत्तैः अदक्षिणो दक्षिणाविहीनः समापनीयः । अथानन्तरं अन्यस्तत्सं-
स्थोयाग आहृत्यः पुनरनुष्ठेयः । तस्मिन् पुनः कृते यज्ञे देयं दातव्यं किं
द्रव्यमन्यदिति ? नेत्याह । यावद्धनं पूर्वस्मिन् यज्ञे दास्यन् स्यात् यजमा-
नस्तदेव धनं तस्मिन् यज्ञे तेन देयम् ॥ १४ ॥
अथ प्रतिहर्त्रवच्छेदमाह—
यदि प्रतिहर्त्ताऽवच्छिद्यते पशुभिर्यजमानो व्यृद्ध्यते
पशवो वै प्रतिहर्त्ता सर्व्ववेदसन्देयं यदि सर्व्ववेदसन्न
ददाति सर्व्वज्यानिञ्जीयते ॥ १५ ॥
यदीत्यादि स्पष्टम् । प्रतिहारमानभागे पशुसमृद्धेस्तदङ्गांगता अपि
पशव इत्युच्यते । पशुनाशाभावाय सर्व्ववेदसं देयं सर्वमपि धनं दातव्यम् ।
यदि सर्वं धनं न दद्यात् तदानीं यजमानः सर्व्वज्यानि जीयते सर्वेषु·
त्रपशुधनादिरूपां हानिं हीयते । अपरो धात्वर्थोऽनुवादः । सर्व्वाभिः समृ-
द्धिभिर्विहीनो भवतीत्यर्थः। अत्रावच्छेदप्रकरणे एकैकावच्छेदे प्रतिनिय-
तप्रायश्चित्तानुष्ठानान्न कदाचित्प्रतिपत्तिः । उद्गातृप्रतिहर्त्रोः सहावच्छेदे
कथमित्याशंका पूर्वतन्त्रेऽधिकाराध्याये प्रायश्चित्तपादे अत्रोक्त उद्गातृ-
प्रतिहर्त्रोरवच्छेदवाक्यद्वयं विषयीकृत्य सहावच्छेदे कथमित्याहाऽस्ति

२०६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

प्रायश्चित्तं तच्च विकल्पितमिति विचारद्वयम् । तयोरेव क्रमावच्छेदे
उत्तरावच्छेदः प्रबल इत्येकः। सचोद्गातृसम्बन्धी चेत् सर्वस्वमेव दातव्यं
'न द्वादश शतमिति' द्वितीय इति विचारद्वयं कृतम् । ते चत्वारो वि-
चाराः क्रमेणात्र निर्णयाय प्रदर्श्यन्ते । तत्र प्रथमं दर्शयति 'उद्गातुः प्र-
तिहर्तुश्च सहावच्छेदनेऽस्ति न । प्रायश्चित्तमुतास्त्यत्र तन्निमित्तवि-
घाततः । एकैकस्यैव विच्छेदकर्तृत्वान्न निहन्यते । कालमात्रं तु तत्रैकं
प्रायश्चित्तमतो भवेत्' ज्योतिष्टोमस्तु श्रूयते । तद्यद्युद्गातावच्छिद्येत अद-
क्षिणो यज्ञः समाप्योऽथान्य आहृत्य तत्र तद्दद्याद्यद्दास्यन् स्यात् । यदि
प्रतिहर्त्तावछिद्यते सर्वस्वं दद्यादिति । अस्यायमर्थः प्रातःसवनेन बहि-
ष्पवमानेन स्तोष्यमाणा ऋत्विजः शालाया बहिः प्रसर्पन्ति तदानीमेक-
स्य पृष्ठतोऽन्य इत्येवं पिपीलिकावत् पङ्क्त्याकारेण गन्तव्यम् । तत्र पुरतो
गन्तुः कच्छं गृहीत्वैव पृष्ठतोऽन्यो गच्छेत् । एवं सति यदि प्रमादादुद्गाता
गृहीतं कच्छं मुञ्चेत्तदा दक्षिणामदत्वा प्रक्रान्तो यज्ञः समापनीयः । तं स-
माप्य पुनरपि स यज्ञः प्रयोक्तव्यः । तस्मिन् प्रयोगे यदीप्सितं द्रव्यं तद्-
दद्यात् । यदा प्रतिहर्त्ता मुञ्चेत् तदा तस्मिन्नेव प्रयोगे सर्वं दद्यादिति ।
तत्र यद्युद्गातृप्रतिहर्त्तारौ युगपत् मुञ्चेतां तदानीमुक्तं प्रायश्चित्तनिमित्तं
विहन्येत । एकैककर्तृकोऽवच्छेदो निमित्तत्वेन श्रुतः । अयं तूभयकर्तृ-
कत्वान्नैकेन व्यपदेष्टुं शक्यते । तस्माच्छ्रूयमाणस्य निमित्तस्य विहित-
त्वान्नास्ति प्रायश्चित्तमिति प्राप्ते ब्रूमः, द्वौ ह्यत्रावच्छेदौ तयोरेकैकस्यैक
एव कर्त्तेति निमित्तस्य नास्ति विघातः । कालमात्रैक्यात्तु एकत्वभ्रा-
न्तिः । तस्मान्निमित्तविघाताभावादस्ति प्रायश्चित्तम् । द्वितीयं दर्शयति
'समुच्चयो विकल्पो वा प्रायश्चित्तद्वयेऽग्रिमः। अदक्षिणं पूर्वमस्मिन् प्रयो-
गेऽन्यत्तु पश्चिमम् । प्रयोगे पश्चिमे नास्ति निमित्तं तेन तद्द्वयम् । प्राप्तमेक-
प्रयोगेऽतो विरुद्धत्वाद्विकल्पिते' अदक्षिणत्वं सर्वस्वदानं चेति यत्प्रा-
यश्चित्तद्वयन्निमित्तभेदेन श्रुतं तन्निमित्तद्वयसन्निपाते समुच्चेतव्यम् । य-
द्यदक्षिणत्वसर्वस्वदानयोरन्योन्यविरोधः तर्हि प्रयोगभेदेन व्यवस्थापनी-
यम् । अवच्छेदयुक्ते प्रथमप्रयोगे दक्षिणा न दातव्या उत्तरप्रयोगे सर्व-
स्वं दातव्यम् । सत्यपि प्रयोगभेदे कर्म्मण एकत्वात् । समुच्चय इति
प्राप्ते ब्रूमः, न ह्युत्तरप्रयोगे दक्षिणा दातव्या विच्छेदो विद्यते न च । सति
निमित्ते प्रायश्चित्तं युक्तम् । तस्मात्प्रथमप्रयाग एव निमित्तद्वयवशा-
त्प्रायश्चित्तद्वयं प्राप्तं तच्चान्योन्ये विरुद्धाविरुद्धत्वाद्विकल्पते ।
तृतीयं दर्शयति 'अवच्छेदक्रमे पूर्वः प्रबलः स्यादुतोत्तरः । असंजातवि-

रोधेन पूर्वेणोत्तरसेधनम् । निरपेक्षोत्तरज्ञानं जायते पूर्वबाधया । न
बाधकान्तरं तस्य तेन प्रबलमुत्तरम्' उद्गातृप्रतिहर्तृकयोरवच्छेदयोर्यौ-
गपद्ये समानबहुत्वात्तु प्रायश्चित्तयोर्विकल्पः । यदा तु क्रमेणाव-
च्छेदौ स्यातां तदानीमसंजातविरोधित्वेन पूर्वस्य प्रबलत्वात् श्रुतिलि-
ङ्गादाविवोत्तरस्य प्रवृत्तिर्निरुध्यत इति चेत् ? मैवं, श्रुतिलिङ्गादावुत्तर-
स्य सापेक्षत्वात् । पूर्वेण विरोधे सत्युत्तरस्योत्पत्तिरेव नास्ति । इह तु ज्ञान-
द्वयमन्योन्यनिरपेक्षं वाक्यद्वयादुत्पद्यत इति नास्त्युत्पत्तिप्रबन्धे । उत्प-
द्यमानं चोत्तरज्ञानं स्वविरुद्धस्य पूर्वज्ञानस्य बाधेनैवोत्पद्यते। ननु निरपे-
क्षत्वस्य समानत्वात् पूर्वज्ञानमेवोत्तरस्य बाधकमस्त्विति चेत् ? न, पू-
र्वज्ञानोत्पत्तिदशायामविद्यमानस्योत्तरज्ञानस्य बाध्यत्वायोगात् । उत्तर-
काले तु स्वयं बाधितं पूर्वज्ञानं कथमुत्तरस्य बाधकं भवेत् । नचान्यत्कि-
ञ्चिदुत्तरस्य बाधकं पश्यामः । तस्मादुत्तरकालीनावच्छेदनिमित्तं प्रा-
यश्चित्तमनुष्ठेयम् । चतुर्थं दर्शयति 'उद्गातुः पश्चिमेच्छेदे पुनर्यागस्य द-
क्षिणा । शतं द्वादशयुक्तं स्याद्यदि वा सर्ववेदसम् । तद्यद्याद्यत्पुरादिष्ट-
मित्यक्ते शतदक्षिणा । प्रतिहर्तुः पुरा च्छेदात्सर्ववेदसबाधितम् । शत-
दानं पूर्वयागे सर्ववेदसदक्षिणा । प्राप्ते व्यूह्यं प्रयोगे तु दातव्यं सर्व-
वेदसम्' । यद्युद्गाता पश्चादवच्छिद्येत तदा तस्यावच्छेदस्य प्रबलत्वेन त-
न्निमित्तं प्रायश्चित्तमनुष्ठेयम् । तच्च प्रायश्चित्तमीदृशं, प्रथमप्रयोगं दक्षिणा-
रहितमनुष्ठाय द्वितीयप्रयोगे पूर्वन्दित्सुना दक्षिणा दातव्या इति । पूर्वं
गां द्वादशाधिकं शतं तत्प्रतिहर्तृवच्छेदनिमित्तसर्वस्वेन बाधितम् । नचो-
द्गात्रवच्छेदेन पश्चाद्भाविना सर्वस्वन्दित्सा बाध्यत इति शङ्कनीयम् । बा-
धकस्य दक्षिणान्तरस्य तत्रानुक्तत्वात् । यद्दित्सितं तदुत्तरप्रयोगे देयमि-
त्येतावदेव ततोऽत्रोच्यते । दित्सितञ्च सर्वस्वमित्युक्तम् । अत उत्तरका-
लीनोद्गात्रेऽवच्छेदनिमित्तेऽपि पुनः प्रयोगे पूर्वकालीनप्रतिहर्तृवच्छे-
दप्रयुक्तं सर्वस्वमेव दातव्यम् ॥ १५ ॥
अथ बहिष्पवमाने प्रसर्पणसमयेऽध्वर्योः प्रस्तरप्रतिहरणं विधत्ते—
अध्वर्युः॒ प्रस्त॑र॒ꣳ ह॑रति ॥ १६ ॥
प्रस्तरो दर्भमुष्टिः ॥ १६ ॥
प्रस्तरं प्रशंसति—
यज॑मानो वै प्रस्त॒रो यज॑मानमेव तत् स्व॒र्गँल्लो॒कꣳ
हर॑ति ॥ १७ ॥
प्रस्तरस्य हविरासादनादिद्वारा यागसाधनत्वात् यजमानोऽपि सा-

क्षाद्यङ्गसाधनमिति साधनत्वसाम्यात् प्रस्तरो यजमानत्वेन स्तूयते । त-
त्तथा सति बहिष्पवमानस्य स्वर्गत्त्वेन पूर्वं प्रतिपादितत्वात् प्रस्तरं प्रह-
रन् अध्वर्युर्यजमानमेव स्वर्गं लोकं प्रति हरति प्रापयति । इदमेव वा-
क्यं विषयीकृत्य प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे 'प्रस्तरइति कर्म्मनामधेयं वा
गुणो वा प्रस्तरस्य स्तुतिर्वेति' त्रेधा संशय्य स्तुतिरिति सिद्धान्तितम् ।
तथाहि 'यजमानः प्रस्तरोऽत्र गुणो वा नाम वा स्तुतिः । सामानाधि-
करण्येन स्यादेकस्याप्यन्यता । गुणो वा यजमानस्तु कार्य्यप्रस्तरल-
क्षिते । अंशांशित्वाद्यभावेन पूर्ववन्नात्र संस्तुतिः । अर्थभेदान्नामत्वं
गुणश्चेद्विकियेत सः । यागसाधकत्वाद्वारा विधेयप्रस्तरस्तुतिः' । इदमा-
म्नायते यजमानः प्रस्तर इति । तत्र यजमानस्य प्रस्तरशब्दो नामधेयं प्र-
स्तरस्य वा यजमानशब्दो नामधेयम् कुतः ? उद्भिदा यागेनेत्यादाविव
सामानाधिकरण्यादित्येकः पक्षः, गुणविधिरेष इत्यपरः पक्षः । तत्रापि
यजमानकार्य्ये जपादौ प्रस्तरस्याचेतनस्य सामर्थ्याभावात् प्रस्तरकार्य्ये
सम्यग्धारणादौ यजमानस्त्वशक्तत्वात् यजमानरूपो गुणो विधीयते । ए-
वं सति पश्चाच्छ्रुतस्य प्रस्तरशब्दस्य कार्य्यलक्षकत्वेन प्रथमश्रुतो यज-
मानशब्दो मुख्यवृत्तिर्भविष्यति । न चात्र पूर्वन्यायेन स्तुतिः सम्भवति
अष्टाकपालद्वादशकपालयोरिव प्रस्तरयजमानयोरंशांशित्वाभावात् । 'वा-
युर्वै क्षेपिष्ठा देवता ऊर्जोऽवरुध्या' इत्यादिष्विव स्तुतिरिति चेत् ? न, क्षिप्र-
त्वादिधर्मवत् कस्यचिदुत्कर्षस्याप्रतीतेः तस्मान्नामगुणयोरन्यतरत्वप्रा-
प्तौ ब्रूमः । गोमहिषयोरिवार्थभेदस्यात्यन्तप्रसिद्धत्वान्नामत्वन्न युक्तम् । गु-
णपक्षे त्वग्नौ प्रहरणस्य प्रस्तरविषयत्वात् यजमाने प्रहृते सति कर्म्मलो-
पः स्यात् । तस्माद्येषः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते । यथा सिंहो देवद-
त्त इत्यत्र सिंहगुणेन शौर्य्यादिनोपेतो देवदत्तः सिंहशब्देन स्तूयते । त-
था यजमानगुणेन यागसाधकत्वेन युक्तः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते ।
एवं यजमान एककपाल इत्यादिषु द्रष्टव्यम् ॥ १७॥
अथ प्रकारान्तरेण प्रस्तरं प्रशंसति ।
यज्ञो वै देवेभ्योऽश्वो भूत्वाऽपाक्रामत्तं देवाः प्रस्तरेणा-
रमयंस्तस्मादश्वः प्रस्तरेण सम्मृज्यमान उपावरमते
यदध्वर्युः प्रस्तरँ हरति यज्ञस्य शान्त्या अप्रत्रा-
साय ॥ १८ ॥
यज्ञः खलु पूर्वं देवेभ्यः सकाशादश्वो भूत्वा अपाक्रामदपगतवान् ।
तदा देवाः अश्वस्य घासः प्रस्तर इति मत्वा तमश्वं प्रस्तरेण प्रदर्शिते-

षष्ठाध्याये सप्तमः खण्डः । २०९

नारमन्। तस्मादिदानीमपि अश्वः प्रस्तरेण तृणमुष्टिना सम्मृज्यमान उप-
समीपेनारमते क्रीडति। तस्मादध्वर्युः प्रस्तरं हरति यज्ञस्य शान्त्यै
अप्रत्रासाय अपलापनाय च भवति ॥ १८ ॥
अथ प्रकारान्तरेण स्तौति—
प्रजापतिः पशूनसृजत तेऽस्मात् सृष्टा अशनायन्तो-
ऽपाक्रामँस्तेभ्यः प्रस्तरमन्नं प्रायच्छत्त एनमुपावर्त्तन्त त-
स्मादध्वर्युणा प्रस्तर ईषदिव विधूयो विधूतमिव हि तृ-
णं पशव उपावर्त्तन्ते ॥ १९ ॥
पूर्वं प्रजापतिना सृष्टाः पशव अशनायन्तो अशनामिच्छन्तः स्रष्टुः
सकाशात् अपाक्रामन् अपसृत्यागच्छन्। तेभ्यः प्रस्तरं दर्भमुष्टिमन्नत्वेन
प्रायच्छत्। ततो लब्धान्नास्ते प्रजापतिमुपावर्त्तन्ते। तस्मात् पशूनामन्नत्वा-
दध्वर्युणा प्रस्तर ईषदिव विधूयश्चालनीयः। तथा सति विधूतमिव हि तृ-
णं ईषद्धिधूतंतृणमपेक्ष्य पशवो यजमानं उपावर्त्तन्ते। यजमानस्य शान्त्यै
पशवः समृद्धा भवन्तीत्यर्थः ॥ १९ ॥
अथ विदुषः फलमाह—
उपैनं पशव आवर्त्तन्ते य एवँ वेद ॥ २० ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २० ॥
अथ प्रस्तरं भूमौ स्थापयित्वा गानं विधत्ते—
प्रस्तरमासद्योद्गायेद्धविषोऽस्कन्दाय ॥ २१ ॥
उद्गाता प्रस्तरमपि हरन् आसद्य भूमावासञ्जनं कृत्वोद्गायेत्। तथा
सति प्रस्तरस्य हविरासादनार्थत्वात्तदपरित्यज्यासञ्जनं हविषोऽस्कन्दा-
याप्रच्युत्यै भवति ॥ २१ ॥
एवमुक्तप्रकारेण गुणसद्भावेऽपि दोषोऽप्यस्तीत्याह—
यजमानन्तु स्वर्गाल्लोकादवगृह्णाति ॥ २२ ॥
तुशब्दो वैलक्षण्यद्योतनार्थः। तु किन्तु 'यजमानो वै प्रस्तर' इत्युक्त-
त्वाद्यजमानमेव स्वर्गाल्लोकादवगृह्णाति निरुध्य भूमौ स्थापितवान्
भवति प्रस्तरं भूमावासञ्जयन्नुद्गाता ॥ २२ ॥
तर्हि क उपाया इति चेत्तत्राह—
अष्ठीवतोपस्पृशतोद्गेयन्तेनास्य हविरस्कन्नं भवति
न यजमानँ स्वर्गाँल्लोकादवगृह्णाति ॥ २३ ॥

२१० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अष्ठीवता जानुनोपस्पृशता तत्रासञ्जयता प्रस्तरमुद्गेयम् । आसञ्जता-
द्धविषोऽस्कन्दः भूमेः उपरि स्थापनात् स्वर्गादनवग्रहश्च भवति ॥ २३॥
अथ बहिष्पवमानस्य स्तोत्रस्य चात्वालसम्बन्धं सार्थवादमाह—
चा॒त्वा॒लमवेक्ष्य॑ ब॒हिष्प॑वमानग्ँ॑ स्तु॑वन्त्यत्र॒ वा
अ॒सावा॑दि॒त्य आ॑सी॒त्तं दे॒वा ब॒हिष्प॑वमानेन॒ स्वर्गँ॑ लो॒क
मह॑र॒न्यच्चा॑त्वा॒लमवेक्ष्य॑ ब॒हिष्प॑वमानग्ँ॑ स्तु॒वन्ति॑ यज॑-
मानमेव॒ तत् स्वर्गँ॑ लो॒कग्ँ॑ हरन्ति ॥ २४ ॥
उद्गातारश्चात्वालदेशमवेक्ष्य बहिष्पवमानं स्तुवन्ति तत्र स्थित्वा
स्तोतव्यमित्यर्थः । तत्किमर्थमित्याह पूर्वं अत्र चात्वालदेशे खल्वसौ
दिवि दृश्यमान आदित्य आसीत् । तमादित्यं देवाः बहिष्पवमानेन
स्तोत्रेण स्वर्गं लोकमहरन् । तथा सति यच्चात्वालावेक्षणपूर्वकं बहि-
ष्पवमानस्तवनं तत् यजमानस्य स्वर्गलोकहरणाय भवति ॥ २४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे षष्ठाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।
अथ अष्टमः खण्डः ।
अथास्मिन् खण्डे बहिष्पवमान एव स्तूयते नवभिः स्तोत्रीयाभिः
हिङ्कारे दशमीभिः स्तोतव्यमिति विवक्षुराह—
स तु वै य॒ज्ञेन॑ यजेते॒त्या॒हुर्य॑स्य॒ न्वि॑रा॒जं य॒ज्ञमु॒खे
दध्युरिति॑ ॥ १ ॥
यस्य यजमानस्य यज्ञमुखे यज्ञस्य मुखस्थानीये बहिष्पवमाने वा-
ङ्व्यापारे बहिष्पवमानस्य प्राथम्याद्यज्ञमुखत्वं तस्मिन्विराजं दध्युः प्र-
क्षिपेयुर्गायेयुरित्यर्थः । स एव खलु यजमानो यज्ञेन यजेत यष्टवानित्या-
हुर्ब्रह्मवादिनः ॥ १ ॥
इदानीं विराट्प्रदर्शनद्वारेण तद्विधत्ते—
नव॑भिः स्तुवन्ति हिङ्का॒रो द॑श॒मो दशा॑क्षरा वि॒रा-
ड् वि॒राज॑मे॒वास्य॑ य॒ज्ञमु॒खे द॑धति ॥ २ ॥
नवभिः स्तोत्रीयाभिस्त्रिवृत्स्तोमगताभिः स्तुवन्ति स्तुयुरित्यर्थः ।
तासां हिङ्कारो दशमो भवति । तथा सति दशसङ्ख्या सम्पद्यते । विरा-
डपि दशाक्षरा तद्वारा अस्य यजमानस्य यज्ञमुखे बहिष्पवमाने विराज-
मेव दधति स्थापयन्त्युद्गातारः ॥ २ ॥

षष्ठाध्याये अष्टमः खण्डः । २११
अथ स्तोत्रीयाणां दशसंख्यामेव प्रशंसति—
नवभिः स्तुवन्ति नव प्राणाः प्राणैरेवैनꣳ समर्ध-
यन्ति हिङ्कारो दशमस्तस्मान्नाभिरनवत्तृण्णा दशमी
प्राणानाम् ॥ ३ ॥
नवभिः स्तुवन्ति स्तुयुः । नव प्राणाः सप्तशीर्षण्या द्वाववार्ञ्चाविति
तेषां नवसङ्ख्या । तथा सति कृत्स्नैः प्राणैरेवैनꣳ समर्द्धयन्ति । यतो हि-
ङ्कारो दशमो भवति । तस्मात्प्राणानान्नवानां दशमी सती नाभिरनवत्-
तृण्णा भवति इतरप्राणवदच्छिद्रा भवति ॥ ३ ॥
अथ हिंकारं वियुज्य स्तौति—
नवभिः स्तुवन्ति नवाध्वर्युः प्रातःसवने ग्रहान् गृहा-
ति तानेव तत्पावयन्ति तेषां प्राणानुत्सृजन्ति ॥ ४ ॥
यन्नवभिः स्तोत्रीयाभिः स्तुवन्ति अध्वर्

पुनर्हिङ्कारं प्रशंसति—
एष वै साम्नाँ२रसो यद्धिङ्कारो यद्धिङ्कृत्य प्रस्तौति
रसेनैवैता अभ्युद्य प्रस्तौति ॥ ७ ॥
रसः सारः साम्नामादौ प्रयुज्यमानत्वादस्य रसरूपत्वम्। यद्यदि हिङ्कृ-
त्य रसरूपं हिङ्कारमुच्चार्य स्तौति गायति। स्तोत्रीयाः रसेनैव एताः
स्तोत्रीयाः तृचा अभ्युद्याभिवन्दनं कृत्वा प्रस्तौति गायति ताः सरसाः
करोतीत्यर्थः ॥ ७ ॥
बहिष्पवमानस्तोत्रीयाः सर्वाः समानदेवताः समानच्छन्दस्काश्च
भवन्ति तत् स्तौति—
आरण्येभ्यो वा एतत् पशुभ्यः स्तुवन्ति यद्बहिष्प-
वमानमेकरूपाभिः स्तुवन्ति तस्मादेकरूपा आरण्याः
पशवः ॥ ८ ॥
बहिष्पवमानं स्तोत्रमेकरूपाभिः स्तोत्रीयाभिः स्तुवन्तीति यत्
समानदेवताकत्वं समानच्छन्दस्कत्वञ्चैवैकरूप्यन्तासां खलु। पवमानः
सोमो देवता गायत्रीच्छन्दः एतदेतैनेकरूपस्तवनेन आरण्येभ्यः पशुभ्य
एकरूपेभ्यस्तेषां लाभार्थं स्तुवन्ति। तस्मात् स्तोत्रीयाणामैकरूप्यादार-
ण्याः पशवः 'गोमायुर्गोमृगो गवय उष्ट्रः शरभो हस्ती मर्कट' इति सप्त-
संख्यकाः सर्व एकरूपा एकवर्णा भवन्ति ॥ ८ ॥
अथ स्तोत्रीयाणामनावृत्तिं स्तौति—
पराचीभिः स्तुवन्ति तस्मात् पराञ्चः प्रजायन्ते
पराञ्चो वितिष्ठन्ते ॥ ९ ॥
पराचीभिरनावृत्ताभिः स्तुवन्ति 'तिसृभ्यो हिङ्करोति स पराचीभि'
रिति हि पूर्वमुक्तम्। तस्मात्प्राञ्चोऽधोमुखाः प्रजायन्ते सम्भवन्ति। अधो-
मुखाः पराञ्च एव हि मनुष्या जायन्ते। किञ्च पराञ्चो वितिष्ठन्ते स्वर्गादि-
प्राप्तौ। पराङ्मुखा एव इह लोकात्पतन्तीति निवृत्तमुखा एव प्रयतन्ते ॥९॥
बहिष्पवमानस्यापवृत्त्यभावं प्रशंसति—
अपरिश्रिते स्तुवन्ति तस्मादपरिगृहीता आरण्याः
पशवः ॥ १० ॥
परिश्रयणन्तृणपर्णादिभिरपवरणं तद्रहिते अपरिश्रिते बहिर्वेदिदे-
शे स्तुवन्ति तस्मादारण्याः पशवः अपरिगृहीता भवन्ति ॥ १० ॥

षष्ठाध्याये अष्टमः खण्डः । २१३

अथ बहिष्पवमानमन्तःशंसनद्वारेण प्रशंसति—
बहिः स्तुवन्त्यन्तरनुशᳪसन्ति तस्माद्ग्रामादाहृतै-
र्भुञ्जते ॥ ११ ॥
बहिर्वेदि स्तुवन्त्यन्तर्वेदि स्तुतमनुशंसन्ति होतारः । सामान्यवि-
वक्षया बहुवचनम् । यस्मादेवं तस्माद्ग्रामं प्रत्याहृतैरर्थैर्व्रीह्यादिभिर्म-
नुष्या भुञ्जते ॥ ११ ॥
अथ प्रसङ्गादाज्यस्तोत्राणि विषयीकृत्याह--
ग्राम्येभ्यो वा एतत् पशुभ्यः स्तुवन्ति यदाज्यैर्नाना
रूपैः स्तुवन्ति तस्मान्नानारूपा ग्राम्याः पशवः ॥ १२ ॥
नानारूपैराज्यस्तोत्रैर्नानादैवत्यैः स्तोत्रैरित्यर्थः । तथाहि अग्नियं हो-
तुराज्यं मैत्रावरुणं मैत्रावरुणस्यैन्द्रं ब्राह्मणाच्छंसिन ऐन्द्राग्नमच्छावा-
कस्येति नानारूपाणि । तस्मादाज्यानां वैरूप्याद् ग्राम्याः पशवो नानारू-
पाः । तथाहि 'पुरुषोऽश्वो गौरविरजोगर्द्दभोऽश्वतर' इति सप्तापि पशवः
प्रत्येकं नानारूपाः ॥ १२ ॥
अथ आज्यस्तोत्राणामावृत्तिं प्रशंसति—
पुनरभ्यावर्त्तᳪ स्तुवन्ति तस्मात्प्रेत्वर्य्यः प्रेत्य पुन-
रायन्ति ॥ १३ ॥
पुनः पुनरभ्यावृत्त्याभ्यावृत्य स्तुवन्ति । अनेन पर्यायेष्टत्वमावृत्तिश्चो-
तकेन विज्ञातम् । शिष्टऋचांपराक्त्वं पर्यायेषु प्रत्येकं चावर्त्तनत्वमित्यु-
भयमप्युक्तं भवति। तस्मात्पराक्त्वात् प्रेत्वर्य्यः प्रगमनशीला गावः प्रातः-
काले भवन्ति । तस्मादभ्यावृत्तेः सद्भावाच्च प्रेत्य चारार्थं गत्वा पुनरा-
यन्ति सायंकाले । गोरपेक्षया प्रेत्वर्य्य इति स्त्रीलिङ्गता ॥ १३ ॥
अथाज्यस्तोत्राणां परिश्रितप्रदेशसम्बन्धं प्रशंसति—
परिश्रिते स्तुवन्ति तस्मात् परिगृहीता ग्राम्याः
पशवः ॥ १४ ॥
आज्यैः परिश्रिते सदसि स्तुवन्ति इतरत् सुज्ञानम् । अत्र सर्वत्र
तत्तत् स्तुत्या तत्तद्विषयोऽवगन्तव्याः ॥ १४ ॥
अथ बहिष्पवमान एवापक्रम्याह—
अमुष्मै वा एतल्लोकाय स्तुवन्ति यद्बहिष्पवमानᳪ

२१४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
सकृद्धिङ्कृताभिः पराचीभिः स्तुवन्ति सकृद्धीतो ऽसौ
पराङ्लोकः ॥ १५ ॥
बहिष्पवमानेन स्तुवन्तीति यत् एतत् अमुष्मै स्वर्गायैव स्तुवन्ति ।
अत आदौ सकृद्धिङ्कृताभिः पराचीभिः स्तोत्रीयाभिः स्तुवन्ति । इतो
अस्माल्लोकादसौ स्वर्गो लोकः सकृद्धि तर्हिर्हि गम्यते । पराङ् परा-
ङ्मुखः खलु हिङ्कारस्य सकृत्वं स्वर्गस्य सकृत्वे प्रयोजकम् । तथा
स्तोत्रीयाणां पराक्त्वं स्वर्गस्यास्माल्लोकात्पराग्रूपत्वे ॥ १५ ॥
अथाज्येषुक्ववैपरीत्यं दर्शयति—
अस्मै वा एतल्लोकाय स्तुवन्ति यदाज्यैः पुनर-
भ्यावर्त्तं स्तुवन्ति तस्मादयँल्लोकः पुनः पुनः प्रजा-
यते ॥ १६ ॥
यत् पुनरभ्यावर्त्तमाज्यैः स्तुवन्ति एतदस्मै भूर्लोकाय

[Page Header]
षष्ठाध्याये नवमः खण्डः । २१६

नस्यान्तिमां स्तोत्रीयां रथन्तरवर्णां रथन्तरोपेतवर्णां भकारां उद्गीथो-
पक्रमेण तद्वदिमां गायेत् । तथा च सूत्रम् 'रथन्तरवर्णायां चत्वार्यर्थंक्षग-
ण्यग्निष्टोमेन्द्राम्रा इति शाण्डिल्यो भभ इति धानञ्जय इतीति' एवमपि
कथं प्रच्युत्यभाव इति चेत् ? तत्राह । रथन्तरं साम तदिदं वै पृथिव्ये-
व। तथा सति तत्त वर्णकरणेनास्यामेव पृथिव्यां प्रतितिष्ठति ॥ १८ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे षष्ठाध्यायस्य अष्टमः खण्डः ।

अथ नवमः खण्डः ।
अथ स्तोत्राणां प्रतिपद् विचार आरभ्यते, तत्र ग्रामकामस्य प्रति-
पदं विधत्ते-
'उपास्मै गायता नर' इति ग्रामकामाय प्रतिपदं
कुर्यात् ॥ १ ॥
ग्रामार्थिने उपवतीं प्रतिपदं कुर्यात् । प्रतिपदिति प्रथमस्तृचमेव स
एव स्तोत्रीय इति चोच्यते । इयं प्रतिपत् यद्यपि नित्याग्निष्टोमप्रकरणे
स्तोत्रीयासु सामाम्नाता तथापि कामसम्बन्धात् तत्रैव ग्रामार्थापि
भवति । ततो न पृथक्कामभेदेन प्रयोगापेक्षास्ति । तथा पयःसाधनके
नित्याग्निहोत्रप्रयोगे पयसा पशुकामस्य जुहुयादिति पशुफलसाधनत्वं
तद्वदिहापि । ननु प्रकरणादस्या नित्यत्वावगतिः । काम्यत्वं तु 'ग्रामका-
माय प्रतिपदमिति' प्रतिपदमिति वाक्येन । अतः प्रकरणस्य दुर्बलत्वात्
कथं नित्येन काम्यसिद्धिरिति ? सत्यम् । तथापि नित्यप्रयोगार्थप्रति
पदन्तराभावेन गत्यभावाद्वाक्यादपि प्रकरणमेव प्रबलामिति मन्तव्यम् ।
केचिदिदं तृचं काम्यप्रयोग एवेत्याहुः ॥ १ ॥
उक्तप्रतिपदि नर इत्यस्य सद्भावात् ग्रामकामायोचितेत्याह-
नरो वै देवानां ग्रामो ग्राममेवास्मा उपाकः ॥ २ ॥
नरो मनुष्याः खलु देवानां ग्रामः । अत्र नर इति यजमाननर ऋत्विज
उच्यन्ते। ग्राम इति निवासाश्रयः। अतो देवानां यागनिष्पादनद्वारा नरो
ग्रामः। तथा सति नरशब्दोपेतां उपास्मा इत्येतां प्रतिपदं युञ्जन् उद्गाता
अस्मै यजमानाय ग्राममेवोपाकः उपायनीयः कृतवान् भवति ॥ २ ॥
उपेति पदस्य परम्परया ग्रामार्थत्वादपि तत्कामस्येयमुचितेत्याह-
उप वा अन्नमन्नमेवास्मा उपाकः ॥ ३ ॥
अत्तुः समीपे नियतमन्नस्यावस्थानात्समीपवाचिनोपशब्देन समी-
पस्थमन्नमुच्यते। तदपि व्रीह्यादिरूपमन्नं ग्रामः समीप एव केदारादौ

Is it "निवेपेण" or "निवेपेन" or "निवेपेण"?
Wait! In PB: what is the text?
PB 6.9.9: "विषेण वै तां समामोषधयोऽक्ता भवन्ति यां समां महादेवः पशून् हन्ति"
Look at the first letter:
Is it नि or वि?
It is वि! Look at the first letter: व with short i matra: "वि"!
Second letter: ष with 'े' matra: "षे"!
Third letter: "ण"!
It is "विषेण"!
Wait, look at the image:
First character has a loop on the left: wait, is it 'वि' or 'निव'?
Look at "वि": there is a vertical stem with loop on left, and 'i' matra. But wait, why does it look like "ठिव" or "निव"?
Wait, look at the letter:
It has a loop at the bottom left: like 'त' or 'न' or 'ठ'?
Wait, the text of PB 6.9.9 is definitely:
"विषेण वै तां समामोषधयोऽक्ता भवन्ति यां समां महादेवः पशून् हन्ति यच्छं राजन्नोषधीभ्य इत्याह..."
Yes! "विषेण वै तां समामोषधयोऽक्ता भवन्ति..."
In the print, the letter 'वि' is slightly damaged or has

षष्ठाध्याये नवमः खण्डः । २१७
हौषधीरेवास्मै स्वदयत्युभय्योऽस्मै स्वदिताः पच्यन्ते-
ऽकृष्टपच्याश्च कृष्टपच्याश्च ॥ ९ ॥
यस्मिन् संवत्सरे महादेवः पशून् हन्ति तां समां तस्मिन् संवत्सरे
सर्वा ओषधयो विषेण युक्ता भवन्ति । 'यच्छं राजन्नोषधीभ्य' इत्याहोद्गा-
ता तदस्मै यजमानाय ओषधीरेव स्वदयति स्वादुं करोति । उभय्य उभय-
विधाः अकृष्टपच्याश्च कृष्टपच्याश्च कर्षणादिरहिता नीवारादयः तद्युक्ता
व्रीह्यादयश्चास्मै यजमानाय स्वदिताः स्वादुभवाः पच्यन्ते स्वयमेव प-
रिणता भवन्ति । तासां भक्षणात् पशवः सर्वे नीरुजा भवन्तीत्यर्थः । शं-
राजन्निति पाठे हे राजन् सोम ओषधीभ्यः शम्पवस्वेति प्रार्थनाप्रती-
तेरोषधीनां निर्विषत्वात् तद्भक्षकाणां पशूनामपि भेषजप्राप्तिरुचितैव॥९॥
अथ श्रेष्ठ्यकामाय प्रयोगे प्रतिपदमाह—
पवस्व व्वाचो अग्रिय इति प्रतिपदं कुर्याद्यं कामये-
त समानानाꣳ श्रेष्ठः स्यादिति ॥ १० ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १० ॥
तस्यामग्रियशब्दसद्भावादेषा तस्योचितेत्याह—
पवस्व व्वाचो अग्रिय इत्यग्रमेवैनं परिणयति ॥११॥
यतः 'पवस्व व्वाचो अग्रिय' इति भागे अग्रिय इत्यस्ति, अतस्तत्प्रयो-
गेण एनं यजमानं अग्रं पुरोभागं परिणयति परिगमयति ॥ ११ ॥
अग्रपरिणयने श्रियां कः सम्बन्ध इति तत्राह--
श्रीर्वै व्वाचोऽग्रं श्रियमेवास्मिन्दधाति ॥ १२ ॥
वाचः अभिवदनस्य यदग्रं पुरोभागः स श्रीर्वै श्रीरेव खलु । बहू-
नाम्मध्ये यस्य वाक् प्रथमं प्रवृत्ता स शोभते । तथा सति एतत् पाठेना-
स्मिन्यजमाने श्रियमेव दधाति ॥ १२ ॥
बह्वर्थप्रयोगे प्रतिपदमाह—
एते असृग्रमिन्दव इति बहुभ्यः प्रतिपदं कुर्यात् ॥१३॥
बहवो दीक्षिता एकाहाहीनैर्यजन्ते तत्र 'एते असृग्र'मिति तृचं
प्रतिपदं कुर्यात् ॥ १३ ॥
अथ बह्वर्थप्रयोजनयोग्यतामाह—
एत इति सर्व्वानेवैनानृद्ध्यै भूत्या अभिवदति॥१४॥
एत इति बहुवचनान्तेन सर्व्वानेवैनान् यजमानान् अभिवदति ।
ऋद्ध्यै तस्य व्याख्यानं भूत्या इति । ननु एत इतीन्दव इत्यस्य विशेषणं
१९ ता०

सृष्टिसाधनत्वेन प्राशस्त्यमाह—`

एत इति वै प्रजापतिर्द्देवानसृजतासृग्रमिति मनु
Notice double d in प्रजापतिर्द्देवानसृजतासृग्रमिति.

ष्यानिन्र्दव इति पितॄँस्तिरःपवित्र इति ग्रहानाश्व इति
Wait, let's re-examine line 6:
ष्यानिन्दव इति पितॄँस्तिरःपवित्र इति ग्रहानाश्व इति
Wait, look at ग्रहानाश्व इति vs ग्रहानाशव इति:
Is it ग्रहानाशव or ग्रहानाश्व?
Wait, look at the letter after ना:
It is श!
After श is व!
Wait, look at श्व: in Devanagari, श्व has the व attached underneath or to the right of श.
Here, श is fully formed with its right vertical stem, and व is separate!
Wait, let's look at श्व in line 7: विश्वानीति - here श्व is a conjunct ligature where श loops into व.
In line 6: श is completely separate from व! It has the full श loop, cross, stem, and then a full

!
Wait, could it be विश्वऽवसुः?
Let's check if there's an ा: between श्व and व there is only that ऽ!
Wait, let's look at the letter before ऽ:
Wait, is it श्व or द्व?
It is श्व!
Wait, why would it be विश्वऽवसुः?
In some Vedic prints, pluti or hiatus or padapatha-like separation is marked with an avagraha! But here it's Samhita text.
Wait, could it be a broken ा? No, a danda ा doesn't look like ऽ.
It is definitely the typeset character ऽ.
Wait, let me look at line 28 again:
"गन्धर्वो विश्वऽवसुः"
Wait, let's look at the spacing:
गन्धर्वो [space] विश्वऽवसुः
Yes! It is विश्वऽवसुः or विश्वाऽवसुः?
There is no ा attached to श्व. It is विश्वऽवसुः.

Wait, let's check line 30:
"रप्सु पर्यपश्यत् स व्यकाङ्क्षदयन्नू ३ ना ३ इति तं पदा"
Let's check:
"व्यकाङ्क्षदयन्नू ३ ना ३ इति"
Look at line 30:
स (sa)
व्य (vya)

orꣳ? Wait! In Samaveda, before 'हि', 'मनिडम् हि' becomes 'मनिडꣳ हि' or 'मनिडँ हि'. In many North Indian/Devanagari prints, the gum-kara is printed as a distinct character: ꣳorँ. Let's see: मनिडँorमनिडंorमनिडꣳ? Look at line 18: यत्प्रातःसवनमनिड Then after ड: a glyph like a superscript/inline sign. And in line 19: यदिडामस्मभ्य Then after भ्य: the same glyph! Let's represent it accurately: ꣳ(U+A8F3, standard for Vedic gum/candrabindu virama) orँ. Since ꣳis the standard Unicode representation for this Vedic anunāsika sign, usingꣳ` is very accurate and standard in Vedic digital texts.

Let's double-check all punctuation, danda, pluti, etc.:
Line 8: "अयन्नू ३ना ३ इति,"
Pluti 3: "३"
Let's verify line 8: "अयन्नू ३ना ३ इति," - yes, there is '३' right after 'अयन्नू', then 'ना', then '३', then 'इति,'.

यजमानानां प्रतिपद्विधानात्, न हि व्रातशब्दबहुशब्दौ समानार्थौ ।
बहुशब्दो यजमानबहुत्वमात्रमपेक्षते व्रातशब्दस्तु परस्परसखिभूतय-
जमानसमुदायमतो न पुनरुक्तिः । तथा च कल्पकारः पूर्वस्मिन् प्रयोगे
बहुनामसखीनां यजमानानाम् ‘एते असृग्रम्’इति सस्मार, अत्र तु सखी-
नां यजमानानां ‘दविद्युतत्या रुचे’ति स्तोत्रीय इति ॥ २४ ॥
उक्तप्रतिपद्वातप्रयोगे सङ्गतेत्याह—
दविद्यूतत्या रुचेति वै गायत्र्या रूपं परिष्टोभ-
न्त्येति त्रिष्टुभः कृपेत्यनुष्टुभः सोमाः शुक्रा गवाशिर
इति जगत्याः सर्वेषां वा एषा च्छन्दसा१७रूपं च्छन्दा१७-
सीव खलु वै व्रातोपदेषा प्रतिपद्भवति स्वेनैवैना १७स्त-
द्रूपेण समर्द्धयति ॥ २५ ॥
‘दविद्युतत्येति पादे दीप्तिवाचिपदद्वयं श्रूयते । दीप्तिश्च तेजश्च ‘तेजो
वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री’ इति श्रुतेरयं पादो गायत्र्या रूपम् । परिष्टोभन्त्ये-
त्यत्र स्तोभशब्दः श्रूयते त्रिष्टुभ्यपि स्तोभशब्दः अतो अयं भागस्त्रि-
ष्टुभोरूपम् । ‘कृपेति वाङनाम’ ‘वागनुष्टुप्’ इति श्रुतेरेतत्पादमनुष्टुभो
रूपम्। सोमाः शुक्रा’ इति पादे गोशब्दः श्रूयते जगत्यामपि गच्छतीति जग-
तीति व्युत्पत्तिरत उभयत्र गमिधातुसाम्यादयं पादो जगत्या रूपम् ।
एवमेषा प्रतिपत् सर्वेषां हि छन्दसां रूपम् । छन्दांसीव उक्तानि चत्वारि
छन्दांस्येवै खलु ‘व्रातशब्दः समुदायवाची’ अत्रापि छन्दःसमुदायोऽस्ति ।
एवं सति यदेषा प्रतिपद्भवति एतान् यजमानान् तेनैव स्वेन रूपेण
समर्द्धयति । एषा प्रतिपत् स्वस्मिन् गायत्र्यादिच्छन्दोद्वारैर्दीप्त्यादिरूपैः
समृद्धान् करोतीत्यर्थः ॥ २५ ॥
पुनरेषा समृद्धिसाधनत्वेन व्रातयोग्येत्याह—
व्यूद्धा वा एत इन्द्रियेण ०वीर्येण यद्व्रात इन्द्रियं
०वीर्यं च्छन्दांसीन्दियेणैवैनान्वीर्येण समर्द्धयति॥२६॥
यत् यो व्रातोऽस्मिन् एते व्रातावयवभूताः सखायो यजमाना
इन्द्रियवीर्याभ्यां व्यूद्धा विहीना वै व्रातात्मकत्वादेव असमर्थाः खलु ।
लोके परस्परसङ्घातानपेक्षन्ते छन्दांसि तु इन्द्रियवीर्ये तत्समर्थत्वादेषा
सर्वच्छन्दोरूपा प्रतिपदेतान् यजमानान् इन्द्रियेण वीर्येण च
समर्द्धयति ॥ २६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे षष्ठाध्यायस्य नवमः खण्डः ।

२२२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ दशमः खण्डः ।
अथ दीक्षितानां मध्ये यः कश्चिद्दीक्षितः प्रमीयते एतत्तेषां प्रयोगे
प्रतिपदमाह ।
अग्न आयूंषि पवस इति प्रतिपदं कुर्याद्येषां
दीक्षितानां प्रमीयते ॥ १ ॥
स्पष्टम् ॥ १ ॥
अस्य तद्योग्यतामाह—
अपूता इव वा एते येषां दीक्षितानां प्रमीयते
यद्येषाऽग्निपावमानी प्रतिपद्भवत्यग्निरेवैनान्निष्टपति पव-
मानः पुनाति ॥ २ ॥
येषां दीक्षितानां मध्ये यः कश्चित्प्रमीयते स एते सर्वेऽप्यपूता इव
वै अपूता एव खलु सहाधिकारात्। तथा सति यत् यद्येषाग्निपावमानी
अग्निपावमानीदेवताका 'अग्न आयूंषी'त्येषा प्रतिपद्भवति तदग्निरेव
एनान् यजमानान्निष्टपति निःशेषेण सन्तापयत्युद्यापनार्थम्। तान्निष्टप्तान्
पवमानो देवः पुनाति शुद्धान् करोति ॥ २ ॥
तत्र आयुःशब्दोऽपि तेषामुचित इत्याह—
यदायूंषीत्याह य एव जीवन्ति ते ष्वायुर्दधाति ॥३॥
यद्यस्मादायूंषीति प्रत्याहोद्गाता अतो य एव जीवन्ति यजमानास्ते-
षु सर्वेष्वपि यजमानेष्वायुः शतसंवत्सरलक्षणं दधाति ॥ ३ ॥
तत्पदपाठेन दीर्घरोगिणः प्रयोगे प्रतिपदमाह—
आ नो मित्रावरुणेति ज्योगमयाविने प्रतिपदं
कुर्यात् ॥ ४ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ४ ॥
अस्यास्तद्योग्यतामाह—
अपक्रान्तौ वा एतस्य प्राणापानौ यस्य ज्योगा-
मयति प्राणापानौ मित्रावरुणौ प्राणापानावेवास्मि-
न्दधाति ॥ ५ ॥
यस्य यजमानस्य ज्योगामयति दीर्घरोगो भवति एतस्य प्राणा-
पानावपक्रान्तौ। प्राणापानयोर्हि साम्ये आरोग्यं भवति । तथा सति
यदेषा मैत्रावरुणी प्रतिपद्भवति तेन प्राणापानावेवास्मिन् आमयाविनि

षष्ठाध्याये दशमः खण्डः । २२३
दधाति । मित्रावरुणयोः प्राणापानयोश्च कः सम्बन्ध इत्युच्यते 'मैत्रमह-
र्वारुणी रात्रि' रिति श्रुत्यन्तरात्, मित्रावरुणयोरहोरात्ररूपत्वम् । अहुरेव
प्राणो रात्रिरपान' इति श्रुत्यन्तरात्तयोः प्राणापानात्मकत्वम् । एवं परम्प-
रया मित्रावरुणौ प्राणापानौ अतस्तद्युक्ता प्रतिपत्तस्योचितेत्यर्थः ॥५॥
अनृताभिशस्तस्य प्रतिपदमाह—
अपघ्नन्पवते मृधोपसोमो अराव्ण इत्यनृतमभिश-
स्यमानाय प्रतिपदं कुर्यात् ॥ ६ ॥
स्पष्टम् ॥ ६ ॥
कथमनेन स्तोत्रेण यजमानस्याभिशंसनमपहतं भवतीत्यत्राह—
अरावाणो वा एते येऽनृतमभिशꣳसन्ति तानेवा-
स्मादपहन्ति ॥ ७ ॥
अनृताभिशंसका एवारावाणो अरावतः अराव्णः 'अपघ्नन्पवते
मृधोपसोम' इति श्रूयमाणप्रतिपत्तित्वं प्रयुञ्जान उद्गाता अस्माद्यजमा-
नात् तानेवारातीनेवापहन्ति ॥ ७ ॥
तृतीयपादोऽपि तस्यानुगुण इत्याह—
गच्छन्निन्द्रस्य निष्कृतमिति पूतमेवैनं यज्ञियमिन्द्र-
स्य निष्कृतं गमयति ॥ ८ ॥
अस्मिन्पाद इन्द्रस्य निष्कृतं संस्कृतस्थानं गच्छन् 'अरावत' इति
श्रूयते । अतोऽभिशंसनात् पूतं यज्ञियं यज्ञार्हं एनं यजमानमेव निष्कृत-
मिन्द्रस्य स्थानं गमयत्युद्गाता ॥ ८ ॥
अथ क्षत्रियस्य प्रयोगे प्रतिपदमाह—
वृषा पवस्व धारयेति राजन्याय प्रतिपदं कुर्याद्वृ-
षा वै राजन्यो वृषाणमेवैनं करोति ॥ ९ ॥
राजन्याय अभिषिक्तक्षत्रियाय यजमानाय । अत्र वृषेति श्रूयते राज-
न्योऽपि अभिमतवर्षणाद्वृषैव । अत एतत्प्रयोगेनैनं वृषाणं करोति ॥९॥
अथ द्वितीयपादस्यानुकूलतामाह—
मरुत्वते च मत्सर इति मरुतो वै देवानां विशो
विशमेवास्मा अनु नियुनक्त्यनपक्रामुकाऽस्माद्विड्-
भवति ॥ १० ॥
अस्मिन् पादे मरुच्छब्दः श्रूयते मरुतश्च देवानां विशस्तथा सति