ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षष्ठाध्याये सप्तमः खण्डः । २०९

नारमन्। तस्मादिदानीमपि अश्वः प्रस्तरेण तृणमुष्टिना सम्मृज्यमान उप-
समीपेनारमते क्रीडति। तस्मादध्वर्युः प्रस्तरं हरति यज्ञस्य शान्त्यै
अप्रत्रासाय अपलापनाय च भवति ॥ १८ ॥
अथ प्रकारान्तरेण स्तौति—
प्रजापतिः पशूनसृजत तेऽस्मात् सृष्टा अशनायन्तो-
ऽपाक्रामँस्तेभ्यः प्रस्तरमन्नं प्रायच्छत्त एनमुपावर्त्तन्त त-
स्मादध्वर्युणा प्रस्तर ईषदिव विधूयो विधूतमिव हि तृ-
णं पशव उपावर्त्तन्ते ॥ १९ ॥
पूर्वं प्रजापतिना सृष्टाः पशव अशनायन्तो अशनामिच्छन्तः स्रष्टुः
सकाशात् अपाक्रामन् अपसृत्यागच्छन्। तेभ्यः प्रस्तरं दर्भमुष्टिमन्नत्वेन
प्रायच्छत्। ततो लब्धान्नास्ते प्रजापतिमुपावर्त्तन्ते। तस्मात् पशूनामन्नत्वा-
दध्वर्युणा प्रस्तर ईषदिव विधूयश्चालनीयः। तथा सति विधूतमिव हि तृ-
णं ईषद्धिधूतंतृणमपेक्ष्य पशवो यजमानं उपावर्त्तन्ते। यजमानस्य शान्त्यै
पशवः समृद्धा भवन्तीत्यर्थः ॥ १९ ॥
अथ विदुषः फलमाह—
उपैनं पशव आवर्त्तन्ते य एवँ वेद ॥ २० ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २० ॥
अथ प्रस्तरं भूमौ स्थापयित्वा गानं विधत्ते—
प्रस्तरमासद्योद्गायेद्धविषोऽस्कन्दाय ॥ २१ ॥
उद्गाता प्रस्तरमपि हरन् आसद्य भूमावासञ्जनं कृत्वोद्गायेत्। तथा
सति प्रस्तरस्य हविरासादनार्थत्वात्तदपरित्यज्यासञ्जनं हविषोऽस्कन्दा-
याप्रच्युत्यै भवति ॥ २१ ॥
एवमुक्तप्रकारेण गुणसद्भावेऽपि दोषोऽप्यस्तीत्याह—
यजमानन्तु स्वर्गाल्लोकादवगृह्णाति ॥ २२ ॥
तुशब्दो वैलक्षण्यद्योतनार्थः। तु किन्तु 'यजमानो वै प्रस्तर' इत्युक्त-
त्वाद्यजमानमेव स्वर्गाल्लोकादवगृह्णाति निरुध्य भूमौ स्थापितवान्
भवति प्रस्तरं भूमावासञ्जयन्नुद्गाता ॥ २२ ॥
तर्हि क उपाया इति चेत्तत्राह—
अष्ठीवतोपस्पृशतोद्गेयन्तेनास्य हविरस्कन्नं भवति
न यजमानँ स्वर्गाँल्लोकादवगृह्णाति ॥ २३ ॥