ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

क्षाद्यङ्गसाधनमिति साधनत्वसाम्यात् प्रस्तरो यजमानत्वेन स्तूयते । त-
त्तथा सति बहिष्पवमानस्य स्वर्गत्त्वेन पूर्वं प्रतिपादितत्वात् प्रस्तरं प्रह-
रन् अध्वर्युर्यजमानमेव स्वर्गं लोकं प्रति हरति प्रापयति । इदमेव वा-
क्यं विषयीकृत्य प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे 'प्रस्तरइति कर्म्मनामधेयं वा
गुणो वा प्रस्तरस्य स्तुतिर्वेति' त्रेधा संशय्य स्तुतिरिति सिद्धान्तितम् ।
तथाहि 'यजमानः प्रस्तरोऽत्र गुणो वा नाम वा स्तुतिः । सामानाधि-
करण्येन स्यादेकस्याप्यन्यता । गुणो वा यजमानस्तु कार्य्यप्रस्तरल-
क्षिते । अंशांशित्वाद्यभावेन पूर्ववन्नात्र संस्तुतिः । अर्थभेदान्नामत्वं
गुणश्चेद्विकियेत सः । यागसाधकत्वाद्वारा विधेयप्रस्तरस्तुतिः' । इदमा-
म्नायते यजमानः प्रस्तर इति । तत्र यजमानस्य प्रस्तरशब्दो नामधेयं प्र-
स्तरस्य वा यजमानशब्दो नामधेयम् कुतः ? उद्भिदा यागेनेत्यादाविव
सामानाधिकरण्यादित्येकः पक्षः, गुणविधिरेष इत्यपरः पक्षः । तत्रापि
यजमानकार्य्ये जपादौ प्रस्तरस्याचेतनस्य सामर्थ्याभावात् प्रस्तरकार्य्ये
सम्यग्धारणादौ यजमानस्त्वशक्तत्वात् यजमानरूपो गुणो विधीयते । ए-
वं सति पश्चाच्छ्रुतस्य प्रस्तरशब्दस्य कार्य्यलक्षकत्वेन प्रथमश्रुतो यज-
मानशब्दो मुख्यवृत्तिर्भविष्यति । न चात्र पूर्वन्यायेन स्तुतिः सम्भवति
अष्टाकपालद्वादशकपालयोरिव प्रस्तरयजमानयोरंशांशित्वाभावात् । 'वा-
युर्वै क्षेपिष्ठा देवता ऊर्जोऽवरुध्या' इत्यादिष्विव स्तुतिरिति चेत् ? न, क्षिप्र-
त्वादिधर्मवत् कस्यचिदुत्कर्षस्याप्रतीतेः तस्मान्नामगुणयोरन्यतरत्वप्रा-
प्तौ ब्रूमः । गोमहिषयोरिवार्थभेदस्यात्यन्तप्रसिद्धत्वान्नामत्वन्न युक्तम् । गु-
णपक्षे त्वग्नौ प्रहरणस्य प्रस्तरविषयत्वात् यजमाने प्रहृते सति कर्म्मलो-
पः स्यात् । तस्माद्येषः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते । यथा सिंहो देवद-
त्त इत्यत्र सिंहगुणेन शौर्य्यादिनोपेतो देवदत्तः सिंहशब्देन स्तूयते । त-
था यजमानगुणेन यागसाधकत्वेन युक्तः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते ।
एवं यजमान एककपाल इत्यादिषु द्रष्टव्यम् ॥ १७॥
अथ प्रकारान्तरेण प्रस्तरं प्रशंसति ।
यज्ञो वै देवेभ्योऽश्वो भूत्वाऽपाक्रामत्तं देवाः प्रस्तरेणा-
रमयंस्तस्मादश्वः प्रस्तरेण सम्मृज्यमान उपावरमते
यदध्वर्युः प्रस्तरँ हरति यज्ञस्य शान्त्या अप्रत्रा-
साय ॥ १८ ॥
यज्ञः खलु पूर्वं देवेभ्यः सकाशादश्वो भूत्वा अपाक्रामदपगतवान् ।
तदा देवाः अश्वस्य घासः प्रस्तर इति मत्वा तमश्वं प्रस्तरेण प्रदर्शिते-