ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

यो वै यज्ञहविष्पङ्किं वेदेत्यत्र समारभ्य प्रसर्पताम्मध्ये प्रस्तोतृवि-
च्छेदे प्रयोगमाह—
यदि प्रस्तोताऽवच्छिद्यते यज्ञस्य शिरश्छिद्यते ब्रह्म-
णे वरन्दत्वा स एव पुनर्वर्त्तव्यश्छिन्नमेव तत्प्रति-
दधाति ॥ १३ ॥
यदि प्रस्तोता अध्वर्योरन्वारम्भादवच्छिद्यते तदा यज्ञस्य शिर एव
छिद्यते । तस्य शिरो हि तन्मुखस्य प्रथमभागस्य गातृत्वात् । तस्य प्राय-
श्चित्तार्थं ब्रह्मणे वरङ्गं दत्वा स एव ब्रह्मा पुनर्वर्त्तव्यो वरणीयः । तत्तेन
विच्छिन्नमपि शिरः प्रति दधाति ॥ १३ ॥
अथोद्गात्रवच्छेदे प्रयोगमाह—
यद्युद्गातावच्छिद्यते यज्ञेन यजमानो व्यृद्ध्यतेऽदक्षि-
णः स यज्ञक्रतुः संस्थाप्योऽथान्य आहृत्यस्तस्मिन्द्देयं
यावद्दास्यन् स्यात् ॥ १४ ॥
यदि उद्गातावच्छिद्यते प्रस्तोत्रन्वारम्भणात्तदा व्यृद्ध्येन नष्टेन यज-
मानो व्यृद्ध्यते गतसमृद्धो नष्टो भवति । तस्माद्यज्ञ एव क्रतुर्यज्ञक्रतुः सप्र-
वृत्तैः अदक्षिणो दक्षिणाविहीनः समापनीयः । अथानन्तरं अन्यस्तत्सं-
स्थोयाग आहृत्यः पुनरनुष्ठेयः । तस्मिन् पुनः कृते यज्ञे देयं दातव्यं किं
द्रव्यमन्यदिति ? नेत्याह । यावद्धनं पूर्वस्मिन् यज्ञे दास्यन् स्यात् यजमा-
नस्तदेव धनं तस्मिन् यज्ञे तेन देयम् ॥ १४ ॥
अथ प्रतिहर्त्रवच्छेदमाह—
यदि प्रतिहर्त्ताऽवच्छिद्यते पशुभिर्यजमानो व्यृद्ध्यते
पशवो वै प्रतिहर्त्ता सर्व्ववेदसन्देयं यदि सर्व्ववेदसन्न
ददाति सर्व्वज्यानिञ्जीयते ॥ १५ ॥
यदीत्यादि स्पष्टम् । प्रतिहारमानभागे पशुसमृद्धेस्तदङ्गांगता अपि
पशव इत्युच्यते । पशुनाशाभावाय सर्व्ववेदसं देयं सर्वमपि धनं दातव्यम् ।
यदि सर्वं धनं न दद्यात् तदानीं यजमानः सर्व्वज्यानि जीयते सर्वेषु·
त्रपशुधनादिरूपां हानिं हीयते । अपरो धात्वर्थोऽनुवादः । सर्व्वाभिः समृ-
द्धिभिर्विहीनो भवतीत्यर्थः। अत्रावच्छेदप्रकरणे एकैकावच्छेदे प्रतिनिय-
तप्रायश्चित्तानुष्ठानान्न कदाचित्प्रतिपत्तिः । उद्गातृप्रतिहर्त्रोः सहावच्छेदे
कथमित्याशंका पूर्वतन्त्रेऽधिकाराध्याये प्रायश्चित्तपादे अत्रोक्त उद्गातृ-
प्रतिहर्त्रोरवच्छेदवाक्यद्वयं विषयीकृत्य सहावच्छेदे कथमित्याहाऽस्ति