ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२०६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

प्रायश्चित्तं तच्च विकल्पितमिति विचारद्वयम् । तयोरेव क्रमावच्छेदे
उत्तरावच्छेदः प्रबल इत्येकः। सचोद्गातृसम्बन्धी चेत् सर्वस्वमेव दातव्यं
'न द्वादश शतमिति' द्वितीय इति विचारद्वयं कृतम् । ते चत्वारो वि-
चाराः क्रमेणात्र निर्णयाय प्रदर्श्यन्ते । तत्र प्रथमं दर्शयति 'उद्गातुः प्र-
तिहर्तुश्च सहावच्छेदनेऽस्ति न । प्रायश्चित्तमुतास्त्यत्र तन्निमित्तवि-
घाततः । एकैकस्यैव विच्छेदकर्तृत्वान्न निहन्यते । कालमात्रं तु तत्रैकं
प्रायश्चित्तमतो भवेत्' ज्योतिष्टोमस्तु श्रूयते । तद्यद्युद्गातावच्छिद्येत अद-
क्षिणो यज्ञः समाप्योऽथान्य आहृत्य तत्र तद्दद्याद्यद्दास्यन् स्यात् । यदि
प्रतिहर्त्तावछिद्यते सर्वस्वं दद्यादिति । अस्यायमर्थः प्रातःसवनेन बहि-
ष्पवमानेन स्तोष्यमाणा ऋत्विजः शालाया बहिः प्रसर्पन्ति तदानीमेक-
स्य पृष्ठतोऽन्य इत्येवं पिपीलिकावत् पङ्क्त्याकारेण गन्तव्यम् । तत्र पुरतो
गन्तुः कच्छं गृहीत्वैव पृष्ठतोऽन्यो गच्छेत् । एवं सति यदि प्रमादादुद्गाता
गृहीतं कच्छं मुञ्चेत्तदा दक्षिणामदत्वा प्रक्रान्तो यज्ञः समापनीयः । तं स-
माप्य पुनरपि स यज्ञः प्रयोक्तव्यः । तस्मिन् प्रयोगे यदीप्सितं द्रव्यं तद्-
दद्यात् । यदा प्रतिहर्त्ता मुञ्चेत् तदा तस्मिन्नेव प्रयोगे सर्वं दद्यादिति ।
तत्र यद्युद्गातृप्रतिहर्त्तारौ युगपत् मुञ्चेतां तदानीमुक्तं प्रायश्चित्तनिमित्तं
विहन्येत । एकैककर्तृकोऽवच्छेदो निमित्तत्वेन श्रुतः । अयं तूभयकर्तृ-
कत्वान्नैकेन व्यपदेष्टुं शक्यते । तस्माच्छ्रूयमाणस्य निमित्तस्य विहित-
त्वान्नास्ति प्रायश्चित्तमिति प्राप्ते ब्रूमः, द्वौ ह्यत्रावच्छेदौ तयोरेकैकस्यैक
एव कर्त्तेति निमित्तस्य नास्ति विघातः । कालमात्रैक्यात्तु एकत्वभ्रा-
न्तिः । तस्मान्निमित्तविघाताभावादस्ति प्रायश्चित्तम् । द्वितीयं दर्शयति
'समुच्चयो विकल्पो वा प्रायश्चित्तद्वयेऽग्रिमः। अदक्षिणं पूर्वमस्मिन् प्रयो-
गेऽन्यत्तु पश्चिमम् । प्रयोगे पश्चिमे नास्ति निमित्तं तेन तद्द्वयम् । प्राप्तमेक-
प्रयोगेऽतो विरुद्धत्वाद्विकल्पिते' अदक्षिणत्वं सर्वस्वदानं चेति यत्प्रा-
यश्चित्तद्वयन्निमित्तभेदेन श्रुतं तन्निमित्तद्वयसन्निपाते समुच्चेतव्यम् । य-
द्यदक्षिणत्वसर्वस्वदानयोरन्योन्यविरोधः तर्हि प्रयोगभेदेन व्यवस्थापनी-
यम् । अवच्छेदयुक्ते प्रथमप्रयोगे दक्षिणा न दातव्या उत्तरप्रयोगे सर्व-
स्वं दातव्यम् । सत्यपि प्रयोगभेदे कर्म्मण एकत्वात् । समुच्चय इति
प्राप्ते ब्रूमः, न ह्युत्तरप्रयोगे दक्षिणा दातव्या विच्छेदो विद्यते न च । सति
निमित्ते प्रायश्चित्तं युक्तम् । तस्मात्प्रथमप्रयाग एव निमित्तद्वयवशा-
त्प्रायश्चित्तद्वयं प्राप्तं तच्चान्योन्ये विरुद्धाविरुद्धत्वाद्विकल्पते ।
तृतीयं दर्शयति 'अवच्छेदक्रमे पूर्वः प्रबलः स्यादुतोत्तरः । असंजातवि-