तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

दक्षं श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानक्षममग्निं इधाना अग्निं जनयन्तः । वडवाग्नेः समुद्रोदके विद्यमान-
त्वात् । आप उदकानि चिद्विद्वांसो यः परमात्मा महिना महिम्ना । मलोपश्छान्दसः । पर्यपश्यन्नखिल-
जीवजीवने साधनत्वेनापश्यन् । यः परमात्मा सर्वेषु देवेष्वप्यधिकत्वेनैको देव आसीत् , तं परमा-
त्मानं विना कस्मै देवाय हविषा विधेम न कस्मैचित्किंतु तस्मैत्यर्थमेव । सप्त पाकयज्ञाः सप्त हविर्यज्ञाः
सप्त सोमसंस्था आहत्यैकविंशतिसंस्था अन्यत्पूर्तवापीकूपतटाकगोदानभूदानादि चानुष्ठाय समर्पयामः ।
व्याख्यातमन्यद्यत्किंचित् । )
अथेदानीं यथा हिरण्यगर्भादयः परमात्मन उपलक्षकास्तथा परमात्मना सृष्टं दिगा-
दिकं जगद्विस्फूर्तिश्च परमात्मानमुपलक्षयतीति मन्त्रद्वयेन दर्शयति—
ए॒ष हि दे॒वः प्र॒दिशोऽनु॒ सर्वाः॒ पूर्वो हि जा॒तः स उ॒ गर्भे॑ अ॒न्तः ।
स वि॒जाय॑मानः स ज॑निष्य॒माणः॑ प्र॒त्यङ्मुखा॑स्तिष्ठति वि॒श्वतो॑मुखः ॥
वि॒श्वत॑श्चक्षुरु॒त वि॒श्वतो॑मुखो वि॒श्वतो॑हस्त उ॒त वि॒श्वत॑स्पात् ।
सं बा॒हुभ्यां॒ नम॑ति॒ सं पत॑त्रैर्द्यावा॑पृथि॒वी ज॒नय॑न्दे॒व एक॑:, ॥
[एष] विद्वद्भिरनुभूयमानो देवः स्वप्रकाशः परमात्मा प्रदिशः प्रकृष्टाः प्राच्याद्या
आग्नेय्याद्याश्च दिशः सर्वा अनुप्रविश्यावस्थितः । प्रवेशस्य श्रुत्यन्तरप्रसिद्धयर्थो
हिशब्दः । तथा पूर्वो जातो हिरण्यगर्भरूपत्वेनायमेव प्रथममुत्पन्नः । हिशब्देन
हिरण्यगर्भः समवर्ततेतिमन्त्रप्रसिद्धिः सूच्यते । स उ स एव परमेश्वरो गर्भेऽन्तर्ब्रह्मा-
ण्डरूपस्य गर्भस्य मध्ये वर्तते । स एव विजायमानो देवतिर्यगादिरूपेणेदानीं जायते
इतः परमपि जनिष्यमाणः स एव । स च प्रत्यङ्ङन्नमयादिकोशेभ्य आन्तरः ।
मुखा देहेन्द्रियाध्यक्षत्वेन मुख्यः । विश्वतः सर्वतो मुखानि रूपाद्युपलब्धिद्वाराणि चक्षुरा-
दीनि यस्य सो विश्वतोमुखस्तादृशोऽयं जगदधिष्ठानत्वेन तिष्ठति । स च ब्रह्माण्ड-
रूपदेहवत्त्वात्सर्वप्राणिनां च तद्देहस्वरूपत्वात्तदीयैः सर्वैश्चक्षुरादिभिर्युक्त इति विश्वत-
श्चक्षुरित्यादिभिः पदैरभिधीयते , तत्तल्लोकनिवासिनां प्राणिनां चक्षूंषि तत्र तत्र स्थिता-
न्येवैतदीयानि भवन्ति । अतोऽस्य सर्वतश्चक्षुष्मत्त्वम् । एवं विश्वतोमुखत्वादिकं द्रष्टव्यम् ।
स च परमेश्वरो बाहुभ्यां संनमति बाहुसदृशाभ्यां धर्माधर्माभ्यां निमित्तकारणाभ्यां
सर्वं जगद्वशी करोति । तथा संपतत्रैः पतनशीलैः पञ्चीकृतपञ्चमहाभूतैः संनमति सर्वं
जगदुत्पादयति । एवमयं द्यावापृथिव्यादिकं कृत्स्नं जगदुत्पादयन्नेक एवावतिष्ठते ।
उक्तार्थे श्रद्धातिशयमुत्पादयितुं मन्त्रद्वयेन गन्धर्ववृत्तान्तं दर्शयति—
वे॒नस्तत्प॑श्य॒न्विश्वा॒ भुव॑नानि वि॒द्वान्यत्र॒ विश्वं॒ भव॒त्येक॑नी॒ळम् ।
यस्मि॑न्नि॒दꣳ सं च॒ वि चैक॒ꣳ स ओतः॒ प्रोत॑श्च वि॒भुः प्र॒जासु॑ ॥
१००

->एकस्मिन्! Yes, not बन्धमोक्ष! It is एकस्मिन् ( बोधक्षण ) एव सर्वतो व्याप्नु-! That fits the meaning of सद्यः` ("immediately" / "in a single moment of enlightenment") perfectly!

Let's check line 30:
यन्ति । सुवः स्वर्गं [तं देवेभ्योऽ]परियन्ति ।
Wait, what are the struck-through letters?
तं देवेभ्योऽ?
It has यो or तं, दे, वे, ष्वां or भ्यां?
Let's look at: यो देवेष्वा॑ऽ with strike-through. We can write [strike: ...] or just transcribe the printed characters with strike-through: ~~यो देवेष्वांऽ~~ or similar.

Let's do a complete, line-by-line review.

Line 1:
७९४ परिशिष्टत्वेन संगृहीताः— [ अनु० १ ]

Line 2:
प्र तद्वो॑चेद॒मृतं॒ नु वि॒द्वान्ग॑न्ध॒र्वो नाम॒ गुह्यं/गूतिम? धाम/दिश? निहितं॒ गुहा॑सु ॥
Wait, in the printed line:
`प्र तद्वो॑चेद॒मृतं॒ नु वि॒द्वान्ग

[ अनु० १ ] सायणाचार्यविरचितमाधवीयभाष्यसमन्विता [ दशमप्रपाठकः । ] ७३५
सत्यस्य परब्रह्मणस्तत्त्वमविच्छेदेन दर्शयन् विस्तृतं विस्तीर्णं यथा भवति तथा [विवृत्य]
विवृत्य गुहायाम्मुक्तान्विभज्य तस्य ^परम् तत्त्वमपश्यद्यः साक्षात्कृतवान्स एव प्रजासु मध्ये
तद्रूपतत्त्वमभवत् । तथा च श्रुत्यन्तरम्— " ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवति " इति ।
" अम्भस्येत्यादिना तदभवत्प्रजास्त्वित्यन्तेन ग्रन्थेन प्रतिपादितां ब्रह्मविद्यामुप-
संहरति—
परीत्य॑ लो॒कान्परी॑त्य भू॒तानि॒ परी॑त्य॒ सर्वाः॑ प्र॒दिशो॒ दिश॑श्च ।
प्र॒जाप॑तिः प्रथम॒जा ऋ॒तस्या॒ऽऽत्मना॒ऽऽत्मान॑म॒भिसं॑ब॒भूव॑, इति ।
ऋतस्य सत्यस्य ब्रह्मणः प्रथमजाः प्रथमकार्यभूतः प्रजापतिर्हिरण्यगर्भो रूपा-
( लोका ) न्भूरादीन्भूतानि देवमनुष्यादिप्राणिदेहान्प्रदिश आग्नेय्याद्या दिशश्च
प्राच्याद्याः [ परीत्य ] सर्वतो व्याप्य सृष्टिकाले सृष्ट्वा पुनरपि परीत्य स्थितिकाले रक्षि-
त्वाऽऽत्मना स्वस्वरूपेण तद्विषयतत्त्वज्ञानेनेत्यर्थः । आत्मानं सत्यज्ञानादिलक्षणमभि-
संबभूव सम्यक्सर्वतः प्राप्तवान् ।
तदेवं ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता । अतस्तत्प्राप्तिसाधनभूताः सोपाधिकब्रह्मज्ञानजपध्या-
नादिकर्माङ्गभूता मन्त्राः कर्मकाण्डे पूर्वमनुक्ता अस्मिन्खिलकाण्डेऽभिधीयन्ते । तत्र
केन मन्त्रेण ब्रह्मप्राप्त्यर्थं [ * मन्तर्यामिणं प्रार्थयते—
सद॑स॒स्पति॒मद्भु॑तं प्रि॒यमिन्द्र॑स्य॒ काम्य॑म् ।
सनिं॑ मे॒धाम॑यासिषम् , इति ।
सीदत्यस्मिन्नव्याकृते कारणे सर्वं जगदिति सदः, तस्य पतिं पालक मन्तर्यामिणम-
यासिषमहं प्राप्तवानस्मि । शीघ्रं प्राप्तवानित्यनया विवक्षया भूतार्थ ] निर्देशः । कीदृशं
सदसस्पतिम्द्भुतमाश्चर्यरूपम् । मनसाऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जगतोऽनायासेन निर्मा-
तृत्त्वमद्भुतत्वम् । इन्द्रस्य देवराजस्यापि प्रियम् । सोऽप्यन्तर्यामिणं कदा प्राप्स्यामी-
त्येवमाशास्ते । अत एव सर्वैरन्यैः काम्यमपेक्षणीयम् । सनिं कर्मफलस्य दातारम् ।
मेधां श्रुत्यादि ( ताधीत ) ग्रन्थधारणशक्तिं प्रयच्छन्तमिति शेषः ।
अथ बह्व्युपाधिकं परमेश्वरं प्रतिष्ठार्थं प्रार्थयते—
उद्दी॑प्यस्व जातवेदो॒ऽपमृ॒णन्निर्कृ॑तिं॒ मर्म॑ ( ४ )
प॒शूंश्च॒ मह्य॒माव॑ह॒ जीव॑नं च॒ दिशो॑ दिश, इति ।
जाते प्राणिशरीरे जाठराग्निरूपेण विद्यतेऽवतिष्ठत इति [ जातवेदाः । हे ] जातवेदो
मदनुग्रहार्थमुत्कर्षेण दीप्यस्व । किं कुर्वन् । ममानिष्टकारिणीं निर्ऋतिं पापदेवताम-

• एतच्चिह्नान्तर्गतं चतुःषष्ट्यनुवाकभाष्येऽन्तर्गृहीतम् । ... न साम्यात् ।

७९६ अनु० १ ]
यन्नविनाशयन् । तां विना[...] दीर्घायुष्यं
प्रकाराभ्यामन्यदपि सर्वं [...]सुखनिवासार्थं
दिशः प्राच्याद्या निवासयो[...]
∴ संपादितानां गवाश्वादीना[...]
मा नो॑ हिं[...]
अबि॑भ्रदग्न॒ [...] श्रि[...]
हे जातवेदस्त्वत्प्रसादान्नोऽ[...] गवा[...] हिंसीन्मा
विनाशयतु । जगच्छब्देन [...] द्विव्यतिरि[...] । हेऽग्ने
त्वमबिभ्रद्धारयन्नस्मदपराधं [...] मस्मद्गृहानेवागच्छ ।
[...] पशून्धान्यादिसंपदा परिपातय [...]
[...] (वै द्वा)दशभिर्गायत्री[...]कार[...]स्वास्तत्तल्लि-
[...] ऽभ्यर्थ्यते । [...] र्थ्यते—
[...] विद्म सहस्राक्ष[...] हि ।
[...] तन्नो॑ आदित्यः प्रचो[...]
वि[...] मादित्यः । [...] पुरुषस्य[...] रूपं विद्म
न्धीमहि [...] तस्य विरान्[...] रूपं धीमहि ध्यायेम ।
[...] धीयं॑तु प्रेरयंतु ।
[...] ऽग्निरुत्तमेन(मप्र)सि-
[...] ध्यायेम[...]
[...] धीमहि ।
[...] प्रचो[...]
त्व[...] बहु[...] दित्य[...] तमा[...] पुरुषा-
च वे[...] न्ध्या-मङ्गलि[...]
धामानि[...]
काम्यकर्माणु[...]
द्यावापृथिवी[...]
यन्ति । तथा के[...]
यन्ति । सुवः स्व[...]

[अनु० १ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ७९७

गजसमानवक्त्रत्वेन दीर्घस्य तुण्डस्य रत्नकलशादिधारणार्थं वक्रत्वम् । दान्तिर्म-
हादन्तः ।
[नन्दिकेश्वरं प्रार्थयते—]
त॒त्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ चक्रतु॒ण्डाय॑ धीमहि (५) ।
तन्नो॑ नन्दिः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
तद्यं परमशिववाहनरूपं नन्दिकेश्वरं वयं [वि]द्महे [धीमहि च]। कथंभूतम् । पुरु-
षाय पुरुषं कामरूपित्वाज्जातुचित्स्वेच्छया तिर्यक्त्वं परिहाय च्छ(धृ)तदिव्यपुरुषविग्र-
हम् । पुनश्चक्रतुण्डाय चक्रतुण्डं चक्रमिव तुण्डं यस्य यथा चक्रायुधं विष्णुप्रयुक्तं
समु[द्य]द्राक्षांसि हन्ति तथा स्वारूढपरमशिवस्य रक्षोभिः सह संगरप्रसङ्गे स्वमुखेन
तान्यत्तीत्यर्थः । तत्त नन्दिर्नन्दी नः प्रचोदयात् ।
[षडाननं प्रार्थयते—]
त॒त्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ महासेनाय॑ धीमहि ।
तन्नः॑ षण्मुखः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
तद्यं वयं विद्महे धीमहि च तत्त षण्मुखः नः प्रचोदयात् ।
यं कथंभूतम् । पुरुषाय पुरुषम् । अनर्था(न्त)... पूर्णत्वात् ।
[महासेनाय] महती देवसेना यस्य तस्मै । तमित्य...
[गरुडं प्रार्थयते—]
त॒त्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ सुवर्णप॒क्षाय॑ धीमहि ।
तन्नो॑ गरुडः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
स्पष्टोऽयं मन्त्रः ।
[ब्रह्म प्रार्थयते --]
वेदा॒त्मना॑य [विद्महे॑ हिरण्यग]र्भाय॑ धीमहि ।
तन्नो॑ ब्रह्म प्र[चोदया॑त्, इति ।]
तं (य) ब्रह्म णः(नः) पुण्यापुण्येषु प्रेरय..., तद्वयं विद्महे, गुरुकुले क्लिष्ट्वा
वेदान्तश्रवणादिना जानीमहे । ज्ञात्वा च निदिध्यासनार्थं वध (नार्थत्वधि)या सततं
धीमहि, अखण्डं तदेवाहमिति दिवानिशं मामृते(?)मयामः । कथंभूतम् । वेदा-
त्मनाय वर्णव्यत्ययेन वेदात्मकाय, शाखोपशाखोपेतसर्ववेदस्वरूपायेत्यर्थः । हिरण्य-
गर्भाय चतुर्मुखब्रह्मस्वरूपमित्यर्थः । वेदहिरण्यगर्भयोरुपलक्षकत्वेन सर्वात्मकमिति
यावत् । सेयं परमगायत्री ।

७९४ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० १ ]
[ नारायणं प्रार्थयते— ]
नाराय॒णाय॑ वि॒द्महे॑ वासुदे॒वाय॑ धीमहि ।
तन्नो॑ विष्णुः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
ततो(यो) विष्णुन॑ः प्रचोद॒यति॒ तं वि॒द्महे॒ धीम॑हि च । कथंविधम् । भक्तानां
नराणां समूहो नारं तस्यायनमाधार[स्त]म् । वसुदेवस्यापत्यं पुमान्व॑सु॒देवस्तम् ।
[ नरसिंहं प्रार्थयते— ]
व॒ज्रन॒खाय॑ वि॒द्महे॑ तीक्ष्णद॒ꣳष्ट्राय॑ धीमहि ( ६ ) ।
तन्नो॑ नारसिꣳहः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
नरसिंह एव नारसिंहः । वज्रनखाय तीक्ष्णदंष्ट्राय तस्मै प(येत्येतत्प)दयोजना
पूर्ववत्सेयम् (ज्ञेया) । अयसा (कस्मा)त्तस्तम्भादवतीर्य स्वनखैर्हिरण्यकशिपुजठरभेत्तुः
कृत(त्त!)तदीयान्त्रयज्ञोपवीतस्य भगवतो नरकण्ठीरवगाय(रूपस्य) [वज्रनखत्वं तीक्ष्ण-
दंष्ट्रत्वं च युक्तमेव] ।
[ आदित्यं प्रार्थयते— ]
[भास्कराय॑] वि॒द्महे॑ महद्द्युतिक॒राय॑ धीमहि ।
[तन्नो॑] आदित्‍यः प्रचो॒दया॑त्, इति ।
अदितेर्देवमातुरपत्यमादित्यः । भा भूर्लोकाद्ये(क ए)व दीप्तिस्तत्कर्ता भास्करः । महती
त्रिलोकीगोचरा द्युतिर्महद्द्युतिस्तत्कर्ता महद्द्युतिकरः । आन्महत इत्यादिना प्राप्त-
स्याऽऽ[त्वस्य] लोपश्छान्दसः । अन्यदतीतवद्योजयितव्यम् ।
अग्निं प्रार्थयते—
वैश्वान॒राय॑ वि॒द्महे॑ लाली[लाय॑] धीमहि ।
तन्नो॑ अग्निः प्र[चो॒दया॑त्, इति ।]
स्वस्मिन्दत्तानि हव्यानि यथा[स्थानमन्यदेवताभ्यो] नयतीत्यग्निः । विश्वेभ्यो
नरेभ्यो हितो वैश्वानरः । लौकि[कदिव्ययो]रानुकूल्येन सर्वप्राणिहित इति यावत् ।
लालीलायेत्यत्र पृषोदरादेराकृति[गणत्वात्... ]तो नणो(वर्णो) लुप्यते । [हे] लालीला-
येत्यर्थः । हेला स्या(स्वा)कुटुम्बिकी क्रि[या... ] सर्वदेवताग्रगण्यत्वलक्षणा च क्रीडा
यस्य(स्या)[स्ति] स हेलाली[ल]स्तस्मै हेलालीलायै । यद्वा वैश्वानराय विद्म हेलाली-
लायेत्येका(स्यैवं) पदच्छेदः । तथा च मन्त्रान्तरप्रयोगः । यद्वा या सत्यमुत यन्न
विद्मेति । पूर्वत्राऽऽत्मनेपदमर्थे परस्मैपदम् । उभयत्र बहुवचनमेवात एवार्थैक्यम् ।
अन्यदतिक्रान्तवद्योजयितव्यम् । ।

अनु० १ ] समाप्तौ दशमप्रपाठकः । ४५९
आदिशक्तिं प्रार्थयते—
का॒त्या॒य॒नाय॑ वि॒द्महे॑ कन्यकु॒मारिं॑ धीमहि ।
तन्नो॑ दुर्गीः प्रचो॒दया॑त् , इति ।
छान्दसप्रयोगं लोकानुसारेण व्याख्यास्यामः । दाक्षायणी सती किल दक्षस्य पितुर्या-
ज्ञिके पावके भाविगिरिराजजन्मभागधेयोदयवशेन दिव्यं परममङ्गलास्पदं कायं तिरश्चक्रे ।
ततः परमयोगिन्यां मेनकायां प्रालेयाचलादाविश्चक्रे । जनित्वाऽऽदौ (?) कन्या चासौ प्राक्प-
रिणयात्कुमारी चेति कन्यकुमारी तत्संबुद्धौ हे कन्यकुमारि । [यद्वा] कनति देदीप्यत
इति कन्या । कन कान्तौ । कुत्सितं प (पा) रतन्त्रा(न्त्र्या)दिलक्षणं बाह्यं मारयति,
क्रीडावशेन करपल्लवाभ्यां पदपङ्कजाभ्यां च कुं भूमिं मारयतीति वा कुमारी । हे कन्य-
कुमारि भो हैमवति भो मैनकेयि त्वां विद्महे, हरिहरविरिन्च्यादिभिराराध्यां सर्वत
उत्कृष्टां भक्त्यैकसुलभां जानीमहे । विदित्वा च रात्रिंदिवं धीमहि । भुक्तिमुक्ति-
प्रदात्रीमिति शेषः । कस्मै, कात्यायनाय स्वपित्रे । यथा रामकृष्णायदिरूपेणावती-
र्णस्य भगवतो बहवो मातापितरस्तथा भगवत्या अपि देवकार्यचिकीर्षया ज[ग]दनुजिघृ-
क्षया चावतीर्णायाः । राक्षसैर्दुःखेन गम्या दुर्गा(र्गीः) । इकारान्तत्वं छान्दसम् ।
एवं द्वादश गायत्र्यो व्याख्याताः । अथ स्नानाङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्ते । तत्र
शिरसि मृत्तिकया सह दूर्वां धारयितुं दूर्वाभिमन्त्रणमन्त्रानाह—
स॒हस्र॑परमा दे॒वी श॒तमू॑ला श॒ताङ्कु॑रा ।
सर्वꣳ॑ हरतु॑ मे पा॒पं दूर्वा दु॑ःस्वप्न॒नाशि॑नी , इति ।
येयं दूर्वाभिमानिनी देवता सा मे पापं सर्वं हरतु । कीदृशी । सहस्रसंख्याकेभ्यः
पावनहेतुभ्यो द्रव्येभ्यः परमोत्कृष्टा । सा च देवी द्योतनात्मिका । शतसंख्याकानि
मूलानि यस्याः सा शतमूला । तथा शताङ्कुरा । शतशब्देन बहुत्वमात्रमुपलक्ष्यते ।
दुःस्वप्नकृतमनिष्टं नाशयतीति दुःस्वप्ननाश(शि)नी ।
काण्डा॑त्काण्डात्प्र॒रोह॑न्ती परु॑षः परुषः॒ परि॑ (७) ।
ए॒वा नो॑ दुर्वे॒ प्रत॑नु स॒हस्रे॑ण श॒तेन॑ च, इति ॥
काण्डादि[ति । ... ]ते हिनस्ति पातकमिति दूर्वा तत्संबुद्धौ हे दुर्वे । दुर्वी हिंसा-
याम् । हे तु[र्वे ... ] नोऽस्माञ्छतेन सहस्रेण च पौत्रदौहित्राद्यनेकप्रकारैः
प्रतनु प्रकृष्टं [...] [भवति तथा] विस्तारय । त्वं कीदृशी । परुषः [परुषः]
परि प्रतिपर्व [...] रोहन्ती । काण्डात्काण्डात्प्रतिमूलात्सकाशाच्च प्ररोहन्तीति
१ ख. ङ. 'नाशनी ।

८०० परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० १]
[संबन्धः।] (*अयमभिप्रायः ।) दूर्वाया एष स्वभावः । प्रतिपर्व भूसंपर्कवशात्पादप्रसारः।
पादेषु प्रसृतेषु तदेव पर्व मूलं भवति तस्मादेव मूलात्पुनरङ्कुरोदयस्त एवाङ्कुराः पुनर्दूर्वा-
लतायन्ते ताभ्यो लताभ्यः पुनः पर्वपरम्परेति । एवा, एवं प्रकारेणोत्पद्यमानेत्यर्थः । एव-
मित्यव्ययविभक्तेराङादेशश्छान्दसः । [अयमभिप्रायः--] हे दूर्वे यथा पूर्वोक्तप्रक्रचा
त्वद्वंशवृद्धिस्तथाऽस्मद्वंशं वर्धयेति ।
या श॒तेन॑ प्रत॒नोषि॑ स॒हस्रे॑ण वि॒रोह॑सि ।
तस्या॑स्ते देवीष्टके वि॒धेम॑ ह॒विषा॑ व॒यम् , इति ।
या शतेनेति । हे देवि पिशङ्ग्या कान्त्या देदीप्यमाने । इष्टेर्मन्त्रैर्युक्तैः कार्यते
शद्द्यते स्तूयत इतीष्टका तत्संबुद्धौ हे इष्टके । कै गै शब्दे सूत्वा(?) । ते तव संब-
न्धिनीं परिचर्यां वयं हविषा हविष्प्रदानैर्विधेम कुर्मः । ते किंविधायास्तस्याः । सा
का या त्वं शतेन स्वान्वयं प्रतनोषि सहस्रेण च विरोहस्युत्पद्यसे । एतद्भावार्थः
पूर्वमन्त्रे प्रपञ्चितः ।
अथ मृत्तिकामभिमन्त्रणमन्त्राः । तत्र प्रथममन्त्रमाह—
अ॒श्व॒क्रान्ते॑ र॒थक्रान्ते वि॒ष्णुक्रा॑न्ते व॒सुंध॑रा ।
शिर॑सा धार॑यिष्यामि॒ रक्ष॑स्व॒ मां प॒दे प॑दे, इति ।
येयं भूमिस्तामश्वाः शुद्धिहेतवः स्वपदैराक्रामन्ति तादृशी भूमिरश्वक्रान्ता । अग्नि-
चयन उखानिर्माणार्थमृत्त्स्या[प]नप्रदेशस्या(स्या)श्चाक्रमणविधानादश्वपदानां मृच्छु-
द्विहेतुत्वं गम्यते । तथा रथक्रान्ता रथचरणेन क्षुण्णा सती शुद्धा भवति । तथा
त्रिविक्रमावतारे विष्णुः स्वपदेन भूमिमाक्रामति ततोऽपि शुद्धत्वम् । अश्वरथविष्णुभिः
क्रान्ते शुद्धे हे भूमे वसुंधरा सर्वाणि वसूनि धारयतीति तथा [तादृशीं त्वां] स्नान-
कर्मण्येतस्मिन्मदीयशिरसा [धारयिष्यामि] धारिता देवी [च] द्योतमाना [सती] त्वं
मां स्नानार्थं गच्छन्तं पदे [पदे] रक्षस्व ।
द्वितीयमन्त्रमाह—
भूमि॑र्धे॒नुर्धर॑णी लो॒कधा॑रिणी ।
उद्धृ॑ता॑ऽसि व॑रा॒हेण॑ कृ॒ष्णेन॑ श॒तबा॑हुना , इति ।
हे मृत्तिके त्वं प्रलयकाल एकार्णवीभूतायां सप्तार्णव्यां निमग्ना सती कृष्णवर्णेन शत-
संख्याकबाहुयुक्तेन वराहावतारेण पूर्वमुद्धृताऽसि । कीदृशी भूमिः, धेनुः कामधेनुव-
त्प्रीणयित्री । धरणी सस्यानां धारयित्री । लोकधारिणी प्राणिनामपि धारयित्री ।

• धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थोऽधिकः ।

[ अनु० १ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८०१
तृतीयमन्त्रमाह—
मृत्ति॑के॒ हर॑ मे पा॒पं यन्मया॑ दुष्कृ॒तं कृ॒तम् ।
मृत्ति॑के॒ ब्रह्म॑दत्ताऽसि॒ काश्य॒पेना॒भिम॑न्त्रिता ।
मृत्ति॑के॒ देहि॑ मे पु॒ष्टिं त्वयि॒ सर्वं॒ प्रति॑ष्ठितम् ( ८ ), इति ।
षट्पादेयमृङ्महापङ्क्तिच्छन्दस्का । हे मृत्तिके प्रशस्तमृद्यन्मया दुष्कृतमकर्तव्यं
पापं कृतं तद्धर विनाशय । किंच यतस्त्वं ब्रह्मणा परमात्मना दत्ता भूमिरूपेण
स्थापिता ब्रह्मदत्ताऽसि । ननु मामेवमभिमन्त्र्य कः स्नाति स्मेत्यत आह—काश्यपेन
तदुपलक्षितैः परमर्षिभिः स्नानादिकालेऽभिमन्त्रिता तद्दुष्कृतं च हतवत्यसि । अतः
शिष्टाचारप्राप्तत्वाद्यम[प्य]भिमन्त्रयाम इति भावः । किंच मे मह्यं पुष्टिं देहि । यतः
पृथिवीरूपायां त्वयि सर्वं चतुर्विधं भूतजातं प्रतिष्ठितं वर्तते । अतस्त्वय्यधिष्ठिताय मह्यं
पुष्टिं देहीत्यर्थः । अनन्यपदेन संबुद्धित्रयं भक्त्यतिशयप्रयोजनम् ।
चतुर्थमन्त्रमाह—
मृत्ति॑के॒ प्रति॑ष्ठिते॒ सर्वं॒ तन्मे॒ निर्णु॑द॒ मृत्ति॑के ।
तया॑ ह॒तेन॑ पा॒पेन॒ गच्छा॑मि पर॒मां गति॑म् , इति ।
प्रतितिष्ठन्ति प्राणिनोऽस्यामिति प्रतिष्ठिता तत्संबुद्धौ हे प्रतिष्ठिते मृत्तिके मे मत्स-
बन्धि तत्प्रसिद्धं सर्वं पापं निर्णुद विनाशय । हे मृत्तिके तया प्रसिद्धया त्वया पापेन
हतेनं सता सति तृतीया । पापे हते सतीत्यर्थः । परमां गतिमपवर्गं गच्छामि ।
एवं दूर्वा मृत्तिकां च दक्षिणहस्ते गृहीत्वा मन्त्रैरभिमन्त्र्याथेन्द्रादप्यभयादिकं प्रार्थ्यते
द्वाभ्यां मन्त्राभ्याम् । [ तत्र प्रथमं मन्त्रमाह— ]
यत॑ इन्द्र॒ भया॑महे॒ ततो॑ नो॒ अभ॑यं कृधि ।
मघव॑ञ्छ॒ग्धि तव॑ तन्न॑ ऊ॒तये॒ विद्द्विषो॒ विमृधो॑ जहि , इति ।
हे इन्द्र मघवन्यतोऽस्मात्पाप्मनो रिपोर्निर्याद्वा(च्च व)यं भयामहे बिभेम ततः
पापादिभ्यः सकाशात्नोऽस्मभ्यमभयं कृधि कुरु । निष्पापा निःशत्रवो निर्निर्या...
त्वत्प्रसादाद्भविष्याम इति भावः । न केवलं पाप्मादित्रितयादभयप्रदानमपि तु तत्पाप्मा-
दित्रितयं शग्धि शातय विनाशयेति यावत् । किंच भक्तत्वेन तव संबन्धिनां नोऽ
स्माकमूतये रक्षणाय विद्द्विषोऽन्तर्बहिः शत्रूञ्जहि संहर । कथंभूतान् । विमृधन्ति पीड-
यन्तीति विमृधस्तान् । किपि द्वितीयाबहुवचनम् ।
१०१

Here is the line-by-line transcription of the page into Devanagari, including all Vedic accents, text, and commentary:

८०२ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः- [अनु० १]
[द्वितीयं मन्त्रमाह ]
स्व॒स्ति॒दा वि॒शस्पति॑र्वृत्र॒हा विमृधो॑ व॒शी ।
वृषेन्द्॑रः पुर ए॑तु नः स्वस्ति॒दा अ॑भयंकरः, इति ।
इन्द्रः स्नानार्थमुद्युक्तानां नोऽस्माकं पुरः पुरस्तात्समक्षमत्तु रक्षितुमागच्छतु ।
कथंभूतः । स्वस्तीहलोकसंबन्धिसौख्यं ददातीति स्तस्तिदः(दा)। सोराजा(डा)देशः ।
विशो भक्तायाः प्रजायाः पतिः पालकः । वृत्रं हन्तीति वृत्रहा । विमृधः शत्रून्वशति
स्वाधीनी करोतीति वशी वशीकृतरक्षःसंघ इत्यर्थः । वृषति पुष्करावर्तकादीन्मेघाना-
ज्ञाप्य सिञ्चति भूमिमिति वृषा। स्वस्ति परलोकसंबन्धि कल्याणं ददातीति स्वस्तिदाः।
ददातेः क्वि

[ अनु० १ ] सभाव्यो दशमप्रपाठकः । ८०३
मधोर्वसन्तस्य वा । वसन्ते खलु रोहिणीनायकः सम्यगवभासते । पर्जन्यस्य पटलहिमा-
देस्तदानीमभावात् । शमीवृक्षो यस्य प्रियत्वेन वर्तते [ स शिमीवान् ] । शमीवानिति
वक्तव्ये शिमीवानिति प्रयोगश्छान्दसो द्रष्टव्यः । यथा बिल्ववृक्षः शैवस्तथा शमीवृ-
क्षोऽपि शैव इति हेतोर्बिल्वपत्रवच्छमीपत्राण्यपि चन्द्रशेखरमस्तके समर्प्यन्त इति शमी-
चन्द्रयोरेकाधिकरणत्वादत्योन्यप्रियत्वम् । तथा शूरमान्बहुसौरुर्यवान् । त्थर्जीषी,
अतिदीप्तिमान् । एवं सोमं स्तुत्वेन्द्रं स्तौति—अर्वाग्वचनव्यत्ययः । अर्वाञ्चि । इन्द्रा-
पेक्षया यान्यर्वाचीनानि प्रतिमानान्धुपमानानि [ तानि ] गुणपराक्रमादिभिरिन्द्रं न
देभुः । दम्भु हिंसायाम् , अस्माल्लिटि ❊बहुवचनम् । न पीडयन्ति स्मेत्यर्थः । लोके
खलु स्वस्यान्यदुपमानं दुःखावहं मत्त्तुल्यं वर्तत इति चिन्तासंपादकत्वात् । तदभावे
मत्सद्दशो नास्तीति निरतिशयमहिनप्राप्तेः । एवमनुपमानोऽनन्यतुल्यः शचीपतिरस्मा-
नवत्विति वाक्यशेषः ।
अथैकेन परात्मा प्रार्थ्यते—
ब्रह्म॑ जज्ञा॒नं प्र॑थ॒मं पु॒रस्ता॒द्वि सी॑म॒तः सु॒रुचो॑ वे॒न आ॑वः ।
स बु॒ध्निया॑ उ॒पमा॑ अस्य वि॒ष्ठाः स॒तश्च॒ योनि॒मस॑तश्च॒ विव॑ः, इति ।
परे ( रं ) ब्रह्म त्रिलोकाचिन्निया ( कान्प्रति व्या ) वः स्वप्रकाशेन विवृतानकरोत् ।
“ व्यवहिताश्च ” इत्युपसर्गक्रिययोर्व्यवधानम् । लोकान्कीदृशः । सुतरां रोचन्ते
शोमन्त इति सुरुचस्तान् । ब्रह्म कीदृक् । प्रथमं सर्वदेवतादिमम् । पुरस्ता-
त्प्राच्यां दिशि सूर्यरूपेण जज्ञानं जायमानम् । विराजादिजनेः पुरस्तात्प्राग्घिरण्म-
गर्भरूपेण वा जज्ञानम् । जनेः शानाचे शपः श्लौ सति जज्ञानमिति रूपम् । तथा
वेनः । व्यत्ययेन वेनं सर्वकमनीयम् । “ वी कान्त्यादौ ” । किमारम्य सीमतः ।
द्वितीयायां तसिल् (यान्तात्तसिः) । सीमानं मर्यादाम् । भूलोकमध्यभागमारभ्य सुरुचस्त्री-
ल्लोकान्यावः प्रकाशितवानि ( वदि ) ति भावः । वी कान्त्यादावस्मान्न्याडूपूर्वाल्ल-
( ङ्लु ) ङि मध्यमैकवचनेऽपि व्यत्ययेन प्रथमपुरुषो ग्राह्यः । त्रैलोक्यप्रकाशमेव स्फुटी
करोति । स व्यत्यनेन तद्ब्रह्म बुध्नियाः प्राच्याद्या दिशः सतो विद्यमानस्य घटपटादे-
र्योनिं स्थानमसतोऽमूर्तस्य वाय्वादेश्च योनिं प्रभवं विवः प्रकाशयति । × वृणोतेः शपि
लुप्ते ल्गुणे (?) च विवरिति रूपम् । अमाङ्‌योगेऽपि तिङोऽडप्राप्तिश्छान्दसी । बुध्नियाः
कीदृशः । उप समीपे मान्ति तिष्ठन्ति भूतानि यासु ता उपमाः सावकाशा इत्यर्थः ।
माङ्माने वर्तने चेति धातुपाठः । अत एवास्य जगतो विष्ठा विविधस्थानभूताः । विविधं
❊ प्रथमपुरुषस्येति शेषः । × वेवेतेर्लटि शपि लुप्ते द्वित्वेऽत्वेऽगुणे चेति वक्तुं युक्तम् ।
१ क. ॰रब्रह्मदेवतया त्रिष्टुब्गायत्रवल्क्यो दृष्ट्वा ( द्रष्टा ) न्न॑ ।

? Wait, look at: नानाविधचतुष्पाद्युतामित्यर्थः! Wait, does it say नानाविधचतुष्पाद्युतामित्यर्थःorनानाविधचतुष्पाद्युपेतामित्यर्थः? Wait, let's look at: ना ना वि ध च तु ष्पाthen two letters thenमित्यर्थः! Letter 1: द्with something. Letter 2:ती? No, wait, look at तीinसा करीषिणी तामिति वा: ता मि ति वा। Then:ना ना वि ध च तु ष्पाThen:दwithती? No, द् ध? Wait, could it be चतुष्पादतीमित्यर्थः? No, what does "चतुष्पादती" mean? Nothing in Sanskrit. What about चतुष्पदवतीमित्यर्थः? Wait, look: च तु ष्प... wait, is that ष्पorष्पा? It is चतुष्पद! Wait, च तु ष्प द व ती मि त्य र्थ ः`!

मे मां श्रीर्गतान्तलक्ष्मीर्भजतु । मे मत्संबन्धिन्यलक्ष्मीर्ज्येष्ठा देवी नश्यतु ।
अस्मत्तोऽस्मत्कुलीनतोऽस्मद्बन्धुवर्गंतोऽस्मद्ग्रामतोऽस्मद्राष्ट्रतो बहुयोजनान्तरितं दुरित-
(दूरी भ)वत्वित्यर्थः । किंच ये विष्णुमुखा लक्ष्मीपतिप्रधाना देवाश्छन्दोभिर्वेदवि-
हितैः साधनैर्रिमान्(न)ध्यक्ष्वांश्चतुर्दशसंख्याकाँल्लोकानभ्यजयन् । चिरायोपभोगाय
लेभिरे । अभिपूर्वो जयतिर्लब्धिकर्मा । कथम् । अनपजय्यं रक्षोनायकैरपजेतुमशक्यं
यथा तथा। ते ना(चा)भीष्टप्रदा भूयासुरिति वाक्यशेषः । वै प्रसिद्धौ । अपि च
वज्रबाहुरिन्द्रोऽपि नः शर्म यच्छतु । कीदृशः । महांस्त्रिलोकीपूज्यः । षोडश कला
अस्य सन्तीति षोडशी राकाचन्द्रः । लुप्तोपमा, स यथा सर्वाभीष्ट [प्रद]स्तथेन्द्र इति ।
यद्वा षोडशीति षोडशाक्षरा श्रीविद्योच्यते तैज्जपीय(पस्य)

:
Wait, look at ज: 'ज'
प्या: 'प्या'
न्म: look at न्मन्त्रानाह:
Wait, is it जप्यानमन्त्रानाह or जप्यान्मन्त्रानाह?
Let's zoom into line 14:
नाभिद्वयसजले स्थित्वा जप्यानमन्त्रानाह—
Wait, look at: ज - प्या - न - म - न्त्रा - ना - ह
Wait! Between प्या and म, there is a full letter न?
No, wait, it has a horizontal line connecting to म? No, it's न्म!
Wait, look at न्म in न्मन्त्रानाह:
Wait, compare with सन्त्वे or अन्तःकरण:
In line 8: अन्तःकरण -> न्तः.
In line 15: सन्तु -> न्तु.
In line 14: look at जप्यान...:
Wait, is it जप्यान्मन्त्रानाह or जप्यानमन्त्रानाह?
Wait, there is a full न! It's जप्यानमन्त्रानाह or जप्यान्मन्त्रानाह?
Wait, grammatically:

[ अनु० १ ] साभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८०७
मोक्षरूपफलत्वान्महते, *भुक्तिमुक्तिप्रयोजनायास्मान्पोषय । अन्यथा जीवनं व्यर्थमित्य-
भिप्रायः । किंच हे आपो वो युष्माकं यः शिवतमः कल्याणतमो रसो माधुर्यलक्ष-
णोऽस्ति तस्येहास्यां भुवि विद्यमानान्भोऽस्मान्भाजयत पवित्रयत(पात्रयत) स्थानं
कुरुतेत्यर्थः । यथा भाजने जलं तिष्ठति तथा युष्मदीयो रसोऽस्मासु तिष्ठत्विति भावः ।
अत्र निदर्शनं प्रदर्शयति । [मातर] इव यथा मातरः स्वापत्यमुत्तमगुडादि प्रापयन्ति
तथा । कथंभूताः । उशतीरुशत्योऽपत्यवृद्धिं कामयमानाः । पुत्रदुहित्रादिस्नेहवत्य
इति यावत् । किंच हे आपो वो युष्मान्वयमर्[मल्]मत्यर्थं शरणं गमाम प्राप्नुमः ।
कस्मै प्रयोजनाय शरणीकरणम्, यस्माद(यस्या)स्मदीयस्य पापजालस्य क्षयाय विप्र-

८०८ परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० १ ]
निमज्जनप्रदेशे दुष्टजलापनयन[मन्त्र]माह—
यद॒पां क्रूरं॒ यद॑मे॒ध्यं यद॑शा॒न्तं तद॑पगच्छतात् , इति ।
अपां संबन्धि यत्क्रूरं रूपं मरणकारणमावर्तादिकं यच्चामेध्यं निष्ठीवनादिदुष्टं
यदप्यशान्तं वातश्लेष्मादिजनकं तत्सर्वमस्मान्निमज्जनप्रदेशादपगच्छतु ।
निमज्जनमन्त्रानाह—
अ॒त्या॒श॒नाद॑तीपा॒ना॒द्यच्च॑ उ॒ग्रात्प्र॑ति॒ग्रहा॑त् ।
तन्नो॑ वरु॑णो राजा पा॒णिना॑ ह्यवम॑र्शतु ॥
सोऽह॒मपा॑पो वि॒रजो॒ निर्मुक्तो मु॑क्तकिल्बिषः ।
नाक॑स्य पृ॒ष्ठमारु॑ह्य गच्छेद्ब्रह्म॑ सलो॒कताम्, इति ।
देवर्षिपितृमनुष्यादियज्ञमतीत्य भुक्तमत्याशनम् । देवर्षिपितृतर्पणमतीत्य पीतमुदकम-
तिपानम् । इच्छावर्ती यः पुमांस्तस्माद्यो धनप्रतिग्रहः स उग्रः । एतैर [त्य]शनातिपानदुष्प्र-
तिग्रहैः संपादितं यत्पापं मदीयं तत्पू(त्स)र्वं वरुणो राजा जलस्वामी स्वकीयेन
पाणिनाऽपनयतु । ततः पापरहितः सोऽहं रजोगुणरहितः संसारकारणरागद्वेषादिदो-
षैर्विमुक्तोऽत एवानुष्ठिता(ष्टास्यमाना)त्यशनातिपानपापरहितः स्वर्गस्योपरिभागमारुह्य
ब्रह्मणा हिरण्यगर्भेण समानलोकत्वं गच्छे[द्रूच्छे]यम् ।
यश्चाप्सु वरु॑णः स पु॒नात्व॑घम॒र्षणः, इति ।
यश्चेति । यजुः । अप्सु सप्तसमुद्रोदकेषु नानाविधमहानदीनददीर्घिकाकूपाद्युदकेषु
च यो वरुणोऽधिष्ठितः संवर्तते स नः पुनातु । कथंविधः । अघं महापातकमपि
कर्षति(मर्षयति) विनाशयतीत्यघमर्षणः ।
तीर्थभूतानां गङ्गादीनामावाहनमन्त्रमाह—
इ॒मं मे॑ गङ्गे यमुने सरस्वति शुतु॑द्रि॒ स्तोमं॑ सचता॒ परु॑ष्णिया ।
अ॒सि॒क्नि॒या म॑रुद्वृधे वि॒तस्त॒याऽऽर्जी॑कीये शृणु॒ह्या सु॒षोम॑या, इति ।
हे गङ्गे विश्वनाथराजधानीसमीपस्थे भागिरथि हे यमुन आदित्यतनये हे सरस्व-
ति नदीरूपेण विद्यमाने ब्रह्मपत्नि हे शुतुद्येतन्नामसरिद्वरे हे आर्जीकीय एतन्नाम्ना
सरिद्वरे हे मरुद्वृध एतन्नामसरिद्वरे यूयं मे व्यत्ययेन मयेमं मनःपूर्वकं वाचा पठ्यमानं
स्तोमं स्तुतिरूपमन्त्रसमुदायं शृणुहि व्यत्ययेन शृणुत । श्रुत्वा च युष्मद्युष्मत्स्थानेभ्य
आसचत । उपसर्गव्यवधानं सचतेर्दीर्घ्यं च च्छान्दसम् । आगच्छत । मां पावयितुं
यथावाञ्छितं दातुं च प्रकृतस्नानस्थानजलमध्यभागं +प्रतीति शेषः । । संनिधद्ध्वं च ।

• प्रति संनिधद्ध्वं चेति शेष इत्यादिखाठो युक्तः ।

[अनु० १ ] सभाष्यो दशमप्रपाठकः । ८०९

काभिः सह । परुष्णी नाम नदी तया 'परुष्णि‍या । असिक्नी नाम नदी तयाऽसि-
क्नि‍या । उभयत्र तृतीयायामक्षरविश्लेषश्छान्दसः । वितस्तवा(स्ता) नाम नदी तया
वितस्तया सह । सुषोमा नाम नदी तया सुषोमया सह । प्रार्थयितुरयमाशयः—
यद्यप्यहमेतन्मन्त्रोक्तानामनुक्तानां च महानदीनां रोधांसि गत्वा चिरकालं स्थित्वा
स्नात्वा पीत्वा च दिवसानपनेतुमक्षमस्तथाऽप्यहं यत्र कुत्राचिद्व्रदकूपायुदकेन स्नानं
कुर्वाण एतेन मन्त्रेण गङ्गाद्या नदीरुपतिष्ठ उपस्थिताश्चाऽऽगत्य संनिदधतां संनिधाय च
मदीयानां महतामप्येनसां विनाशं विदधतां विधाय चैवं मामभिदधतां पूतोऽसि शुद्धोऽसि
भुङ्क्ष्व भौमान्भोगान्सकुटुम्बः सपरिवारः साश्रितवर्गश्च भुक्त्वा चान्ते यथेच्छं पुण्यकृतां
लोकानाप्नुहीति ।
जले निमग्नस्य प्राणायामार्थमघमर्षणसूक्तमाह—
ऋ॒तं च॑ स॒त्यं चा॒भी॑द्धा॒त्तप॒सोऽध्य॑जायत ।
ततो॒ रात्रि॑रजायत॒ ततः॑ समु॒द्रो अ॑र्ण॒वः ( १३ ), ।
स॒मु॒द्राद॑र्ण॒वादधि॑ संवत्स॒रो अ॑जायत ।
अ॒हो॒रा॒त्राणि॑ ※विद॒धद्विश्व॑स्य मिष॒तो व॒शी ॥
सू॒र्या॒च॒न्द्र॒मसौ॑ धा॒ता य॑थापू॒र्वम॑कल्पयत् ।
दिवं॑ च पृथि॒वीं चा॒न्तरि॑क्षमथो॒ सुव॑ः, इति ।
तिसृणामृचामेकैव पदयोजना । अभित इद्धोऽभीद्धः । ञिइन्धी दीप्तौ । सर्वतो देदी-
प्यमानः परमात्मा । तस्मादभीद्धात्परमात्मनः सकाशादृत्तं यावज्ज्ञानोदयस्तावत्तथ्यं
पृथिव्यादिभूतपञ्चकमजायतोत्पन्नम् । किंच सत्यं यावज्ज्ञानोदयस्तावत्तथ्यं भुवनचतुर्द-
शकमजायतोत्पन्नम् । पञ्चभूतानां चतुर्दशभुवनानां च सत्यत्वस्य ज्ञानोदयावधित्वात् ।
ज्ञानोत्तरकालं मिथ्यात्वाङ्गीकारात् । चकारद्वयं तदन्तर्वर्तिप्राणिवर्गं समुच्चिनोति । ननु
भूतपञ्चकं भुवनचतुर्दशकं च कदा समुत्पन्नमिति चेच्छृणु । तपसोऽधि पर्यालोचना-
दूर्ध्वम् । अहं ब्रह्माण्डमेवमेवमुत्पादयामीत्यामित्थं जीवयामीतिपर्यालोचनानन्तरमजाय-
तेत्यर्थः । तथाच श्रुतिः—"सोऽकामयत बहु स्यां यदिदं किंच" इति । तप पर्या-
लोचन इति धातुपाठादत्र तपःशब्देन पर्यालोचनमुच्यते। लोकानुभवोऽपि कुलालो घट-
मुत्पादयामीत्यालोच्य घटमुत्पादयति [शरावमुत्पादयामी]त्यालोच्य शरावमुत्पादयतीत्या-
द्यः। ततो भूतभुवनोत्पत्त्यनन्तरं रात्रित्रियामाऽजायत । औपलक्षणयेना[ह रप्यजा]यतेति
मन्तव्यम् ततोऽह उत्पत्तिमनु समुद्रः सप्तधा भिन्नः पारावारोऽजायत । अर्णोऽस्य-

१ विदधदित्यपि पाठः प्रसिद्धो वैदिकेषु ।
१ क. ॰नारणं जा॑ ।
१०२

८१० परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [ अनु० १ ]
म्भांसि विद्यन्तेऽस्मिन्नित्यर्णवो वापीकूपतटाकादिरजायत । समुद्रादर्णवादधि समुद्रा-
र्णवजन्मनः पश्चात्संवत्सर एकादशमासात्मको द्वादशमासात्मकस्त्रयोदशमासात्मकश्चा-
जायत । संवत्सरः कथंभूतः । अहोरात्राणि औपलक्षण्येन घटिकामुहूर्तप्रहरादि(दीं)श्च
विदधद्विदधानः कुर्वाण इति यावत् । पुनः कथंभूतः । वशी स्वाधीनकर्ता । कस्य,
विश्वस्य जगतः । कथंभूतस्य, मिषतो निमेषं कुर्वतः । उपलक्षणमेतदनिमिषत इत्य-
त्र(स्य) । व्यापारं कुर्वतोऽकुर्वतश्चराचरात्मकस्येति भावः । संवत्सरात्मा कालः परमा-
त्मनः सकाशादुत्पन्नः सन्त्सर्वं जगद्वशी करोतीत्यभिप्रायः । नन्वाधाराधेयभावेन विद्य-
मानं सर्वं ब्रह्माण्डं परमात्मोत्पादयामासेत्युक्तं तत्कथमाकारमुत्पादयामासेत्यत्राऽऽह ।
धाता परमेश्वरः सूर्याचन्द्रमसौ पुष्पवन्तौ पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं सुवर्लोकत्रयस्थं
भोग्यजातम् । अथो अध इत्येतस्मिन्नर्थ ओदन्तमव्ययम् । अधस्ताद्विद्यमानं लोकसप्त-
कमपि यथापूर्वं पूर्वपूर्वकल्पेषु यथा यथाऽकल्पयदजनयत्तथा तथेदानीन्तने कल्पेऽप्य-
कल्पयदित्यर्थः । चकारावुक्तमनुक्तं समुच्चिन्वाते । केचित्तु ऋतं यथार्थभाषणं सत्यं
यथार्थ संकल्पनामिति व्याचक्षते । तेषां व्याख्या

हमेव, अहं ब्रह्मतत्त्वानुभववेला-
Line 20: यामपि पूर्वसिद्धोऽहमेव । नतु योषित्सग्निध्यानवदुपचरितं ब्रह्मत्वम् । तादृ-
Line 21: शोऽहं जलरूपं मां जुहोमि । आधा ( उद् ) राग्नौ प्रक्षिपामि । हविष्प्रदानवाची
Line 22: स्वाहाशब्दः । मद्देहवर्तिभ्यः प्राणाद्यभिमानिभ्यो देवेभ्यो जलरूपं हविर्दत्तमित्यर्थः ।
Line 23: आचमनादूर्ध्वं पुनरपि स्नाने मन्त्रमाह—
Line 24: अ॒का॒र्य॒कार्य॑व॒की॒र्णी स्ते॒नो भ्रू॑ण॒हा गु॑रुत॒ल्पगः॑ ।
Line 25: वरु॑णो॒ऽपाम॑घम॒र्षण॒स्तस्मा॑त्पा॒पात्प्रमु॑च्यते, इति ।
Line 26: अकार्यं शास्त्रप्रतिषिद्धं कलञ्जभक्षणादिकं तत्कर्तुं शीलं यस्यासावकार्यकारी ।
Line 27: प्रतिषिद्धस्त्रीगमनवानवकीर्णी । ब्राह्मणसुवर्णहर्ता स्तेनः । वेदवेदाङ्गविद्ब्राह्मणो गर्भो
Line 28: वा [ भ्रूण ]स्तं हन्तीति भ्र

, रु॒ anudatta, डो plain.
ब्रह्म॑: ब्र plain, ह्म॑ udatta.
वि॒ष्णुश्च॑: वि॒ anudatta, ष्णु plain, श्च॑ udatta.
ना॒र-: ना॒ anudatta, र plain, hyphen.

Line 15:
सि॒ꣳहस्तथै॑व च । आ॒दि॒त्योऽग्नि॒श्च॑ दु॒र्गिश्च॑ क्रमेण द्वाद॒शाम्भ॑सि । *म मं व च
Wait! Look at *म मं व च or *म मं वं चु?
Let's check the letters in line 15 after द्वाद॒शाम्भ॑सि ।:
*म - asterisk, then म
मं - म with anusvara? Or पं? It's मं.
व - व with anudatta? Look underneath व: there is an anudatta line व॒?
Wait, look at line 15-16:
Line 15 ends with: *म मं व च or *म मं व॒ च॒?
Under व there is a horizontal stroke! Under च there is a horizontal stroke: च॒!
Wait, is the last