तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

८०० परिशिष्टत्वेन संगृहीतः— [अनु० १]
[संबन्धः।] (*अयमभिप्रायः ।) दूर्वाया एष स्वभावः । प्रतिपर्व भूसंपर्कवशात्पादप्रसारः।
पादेषु प्रसृतेषु तदेव पर्व मूलं भवति तस्मादेव मूलात्पुनरङ्कुरोदयस्त एवाङ्कुराः पुनर्दूर्वा-
लतायन्ते ताभ्यो लताभ्यः पुनः पर्वपरम्परेति । एवा, एवं प्रकारेणोत्पद्यमानेत्यर्थः । एव-
मित्यव्ययविभक्तेराङादेशश्छान्दसः । [अयमभिप्रायः--] हे दूर्वे यथा पूर्वोक्तप्रक्रचा
त्वद्वंशवृद्धिस्तथाऽस्मद्वंशं वर्धयेति ।
या श॒तेन॑ प्रत॒नोषि॑ स॒हस्रे॑ण वि॒रोह॑सि ।
तस्या॑स्ते देवीष्टके वि॒धेम॑ ह॒विषा॑ व॒यम् , इति ।
या शतेनेति । हे देवि पिशङ्ग्या कान्त्या देदीप्यमाने । इष्टेर्मन्त्रैर्युक्तैः कार्यते
शद्द्यते स्तूयत इतीष्टका तत्संबुद्धौ हे इष्टके । कै गै शब्दे सूत्वा(?) । ते तव संब-
न्धिनीं परिचर्यां वयं हविषा हविष्प्रदानैर्विधेम कुर्मः । ते किंविधायास्तस्याः । सा
का या त्वं शतेन स्वान्वयं प्रतनोषि सहस्रेण च विरोहस्युत्पद्यसे । एतद्भावार्थः
पूर्वमन्त्रे प्रपञ्चितः ।
अथ मृत्तिकामभिमन्त्रणमन्त्राः । तत्र प्रथममन्त्रमाह—
अ॒श्व॒क्रान्ते॑ र॒थक्रान्ते वि॒ष्णुक्रा॑न्ते व॒सुंध॑रा ।
शिर॑सा धार॑यिष्यामि॒ रक्ष॑स्व॒ मां प॒दे प॑दे, इति ।
येयं भूमिस्तामश्वाः शुद्धिहेतवः स्वपदैराक्रामन्ति तादृशी भूमिरश्वक्रान्ता । अग्नि-
चयन उखानिर्माणार्थमृत्त्स्या[प]नप्रदेशस्या(स्या)श्चाक्रमणविधानादश्वपदानां मृच्छु-
द्विहेतुत्वं गम्यते । तथा रथक्रान्ता रथचरणेन क्षुण्णा सती शुद्धा भवति । तथा
त्रिविक्रमावतारे विष्णुः स्वपदेन भूमिमाक्रामति ततोऽपि शुद्धत्वम् । अश्वरथविष्णुभिः
क्रान्ते शुद्धे हे भूमे वसुंधरा सर्वाणि वसूनि धारयतीति तथा [तादृशीं त्वां] स्नान-
कर्मण्येतस्मिन्मदीयशिरसा [धारयिष्यामि] धारिता देवी [च] द्योतमाना [सती] त्वं
मां स्नानार्थं गच्छन्तं पदे [पदे] रक्षस्व ।
द्वितीयमन्त्रमाह—
भूमि॑र्धे॒नुर्धर॑णी लो॒कधा॑रिणी ।
उद्धृ॑ता॑ऽसि व॑रा॒हेण॑ कृ॒ष्णेन॑ श॒तबा॑हुना , इति ।
हे मृत्तिके त्वं प्रलयकाल एकार्णवीभूतायां सप्तार्णव्यां निमग्ना सती कृष्णवर्णेन शत-
संख्याकबाहुयुक्तेन वराहावतारेण पूर्वमुद्धृताऽसि । कीदृशी भूमिः, धेनुः कामधेनुव-
त्प्रीणयित्री । धरणी सस्यानां धारयित्री । लोकधारिणी प्राणिनामपि धारयित्री ।

• धनुश्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थोऽधिकः ।