तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

७५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ७ अनु० ९]
अथ सप्तमे नवमोऽनुवाकः ।
अष्टमेऽनुवाके शुद्धब्रह्मतत्त्ववाचिना प्रणवेन ब्रह्मोपासनमुक्तम् । तावतैव क्रममुक्ति-
लक्षणस्य पुरुषार्थस्य सिद्धत्वादुपासकस्य श्रुतिस्मृत्युदितनित्यकर्मवैयर्थ्यमाशङ्क्य नवमेऽ-
नुवाके नित्यकर्मणामुपासनेन सह समुच्चयं विधत्ते—
ऋ॒तं च॑ स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । स॒त्यं च॑ स्वाध्या-
यप्रव॒चने च॑ । तप॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । दम॑श्च
स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । शम॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने
च॑ । अग्नय॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । अ॒ग्निहो॒त्रं च॑
स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । अति॑थयश्च स्वाध्यायप्रव॒चने
च॑ । मानु॑षं च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । प्र॒जा च॑
स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । प्र॒जन॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने
च॑ । प्र॒जाति॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ , इति ।
यं कंचिदर्थं विवक्षुः पुरुषो मनसा तमर्थं यथावस्तु पर्यालोच्य तद्वाचकं शब्दमनु-
स्मरति । तदिदं मानसं यथावस्तु भाषणानुचितमृतमुच्यते । स्वाध्यायो नित्यमध्यय-
नम् । प्रवचनमध्यापनं ब्रह्मयज्ञो वा । न केवलमुपासनमेव मुक्तिकामेनानुष्ठेयम् । किं
तर्हि यदृतमुक्तविधं तदप्यनुष्ठेयम् । तथा स्वाध्यायप्रवचने अप्यनुष्ठेये । उपासने
सह समुच्चयार्थौ चकारौ । वाचा यथार्थभाषणं सत्यम् । अशनपरित्यागरूपं कृच्छ्र-
चान्द्रायणादिव्रतं तप इत्युच्यते । “ तपो नानशनात्परम् ” इति श्रुतेः । “ यज्ञेन
दानेन तपसाऽनाशकेन ” इति श्रुत्यन्तरे तपसः पृथगेवानशनं निर्दिष्टमिति चेत्तर्हि
तस्मिन्ननशने सामर्थ्यरहितस्य धनदानं तपोऽस्तु । “ एतत्खलु वाव तप इत्याहुर्यः सं-
द्ददाति ” इति श्रुतेः । चक्षुरादीनां बाह्येन्द्रियाणां निषिद्धविषयेभ्यो निवर्तनं दमः
मनसो निषिद्धानुचिन्तनान्निवर्तनं शमः । आधानादिसंस्कारेण निष्पन्ना आहवनीया-
योऽग्नयः । आहिताग्नेः सायं प्रातश्चानुष्ठेयो होमोऽग्निहोत्रम् । अमावास्यादितिथिवि-
शेषमनपेक्ष्य यदा कदाचिद्याच्ञार्थं परगृहे समागता अतिथयः । मनुष्यैर्विवाहाद्युत्स-
वेषु क्रियमाणं वध्वादिपूजनं मानुषम् । एतदपि शिष्टाचारप्राप्तत्वाच्छ्रौतस्मार्तवदनुष्ठे-
यमेव । प्रजाशब्देन पुत्रोत्पत्तिविषया गर्भाधानादयः संस्कारा विवक्षिताः । प्रजनश-
१ क. ख. छ. ॰लोक्य तं । २ ग. ॰षदमृतमित्युच्य॰ । ३ ख. ॰नुचितनमृतमित्युच्य॰ ।
४ घ. ॰णं बन्ध्यादि॰ ।

[प्रपा० ७अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५२९

ब्देन पुत्रोत्पत्त्यर्थमृतुकाले दारसंगमो विवक्षितः । प्रजातिशब्देन श्रुतिस्मृत्युदितं सर्वं
कर्म स्ववर्णाश्रमानुसारेणोपासकोऽप्यनुतिष्ठेत् । अन्यथा विहिताकरणप्रत्यवायेन प्रति-
बद्धमुपासनं फलपर्यवसायि न स्यात् । न चानेन न्यायेन ब्रह्मतत्त्वज्ञानस्यापि कर्मसमु-
च्चयः प्राप्नुयादिति शङ्कनीयम् । तत्त्वविदः स्वात्मनि कर्तृत्ववर्णाश्रमाद्यध्यासनिवृत्तौ
कर्माधिकाराभावात् । उपासकस्य त्वध्याससद्भावादस्ति कर्माधिकार इति युक्तः समु-
च्चयः । निरन्तरमुपासीनस्य चित्तविक्षेपहेतावग्निहोत्रादौ बहुप्रयाससाध्ये कर्मणि प्रवृत्तिर्न
संभवतीति चेत्तर्ह्यसौ शमदमादिलक्षणमनुकूलं कर्मानुतिष्ठतु । अत एवोपासकं प्रति
यमनियमादिप्रतिपादकं योगशास्त्रं प्रवृत्तम् । अग्निहोत्रादीनां शमदमादीनां च पुरुषवि-
शेषं प्रति चित्तसमाधानानुसारेण वैकल्पिकत्वेऽपि स्वाध्यायप्रवचनयोरवश्यमनुष्ठेयत्वम-
भिप्रेत्य तेन तेन कर्मणा सह समुच्चयं विधातुं पुनः पुनर्वाक्यमभ्यस्तम् । न हि
स्वाध्यायः कदाचिदपि परित्यक्तुं शक्यते । तत्परित्यागे शूद्रत्वप्रसङ्गात् ।
तथा च स्मृतिः—
“योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् ।
स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ” इति ॥
प्रवचनपरित्यागनिषेधस्तु ब्रह्मयज्ञप्रकरणे समाम्नायते—“अपहतपाप्मा स्वाध्यायो
देवपवित्रं वा एतत्तं योऽनूत्सृजत्यभागो वाचि भवत्यभागो नाके । तदेषाऽभ्युक्ता—
यस्तित्याज सखिविदꣳ सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदीꣳ शृणोत्यलकꣳ
शृणोति न हि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम्” इति । यस्तु परिव्राट्पूर्वकर्मार्णि संन्यस्यति
तेनापि स्वाध्यायो न परित्याज्यः । तथा च स्मृतिः— “संन्यसेत्सर्वकर्माणि वेदमेकं
न संन्यसेत्” इति । नन्वारुण्युपनिषदि स्वाध्यायस्यापि संन्यासः श्रूयते पुत्रान्भ्रातृब-
न्ध्वादीञ्शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं चेति परित्याज्येषु वस्तुषु स्वाध्याय-
स्य पठितत्वात् । नायं दोषः । परिव्राजकानामनुपयुक्तस्यैव कर्मभागस्य त्याज्यत्वात् ।
उपयुक्तस्य तु भागस्याऽऽवृत्तिर्यतिधर्मेष्वाम्नायते—“त्रिसंध्यादौ स्नानमाचरेत् । संधिं
समाधावात्मन्याचरेत् । सर्वेषु वेदेष्वारणमावर्तयेत् । उपनिषदमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेत्”
इति । अतः स्वाध्यायप्रवचनयोः परित्यागो न कस्यापीत्यभिप्रायेणाऽऽदरार्थोऽयं विधि-
वाक्याभ्यासः ।
अथ यथोक्तेषु कर्मसु प्राशस्त्येन मतभेदं दर्शयति—
**सत्यमिति॑ सत्यव॒र्चा रा॑थी॒

An accurate line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:

५३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०७अनु०९]
मौ॒द्गल्यः॑ । तद्धि॒ तप॒स्तद्धि॒ तपः॑ ( १ ), इति ।
प्र॒जा च॒ स्वाध्यायप्रव॑चने॒ च॒ षट् च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
रथीतराख्यस्य मुनेः पुत्रः कश्चित्सर्वदा सत्यमेव वक्त्यतः सत्यवचा इति तस्य
नामधेयम् । स हि सत्यमेवोत्तमं कर्मेति ब्रूते । पुरुशिष्टाख्यस्य मुनेः पुत्रः कश्चि-
त्तपसि नियतो वर्तते । अतस्तपोनित्य इति तस्य नामधेयम् । स त्वनशनधनदान-
रूपमेव कर्मोत्तममिति ब्रूते । मुद्गलाख्यस्य मुनेः पुत्रः कश्चिन्मौद्गल्यः सर्वदा स्वाध्या-
यप्रवचनाभ्यां तुष्टैः सन्दुःखरहितो वर्तते । अतो नाक इति तस्य नामधेयम् । स तु

[प्रपा० ७ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३१
अथ सप्तमे दशमोऽनुवाकः ।
नवमेऽनुवाके ब्रह्मोपासनेन समुच्चित्य श्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठेयमित्युक्तम् । तत्प्रसङ्गाद्ब्रह्म-
यज्ञस्योत्तमंतपस्त्वमुक्तम् । यस्तु श्रद्धालु॑रपि प्रज्ञामान्द्यादिदोषेण वेदपाठाभावाद्व्रह्मयज्ञे
समर्थो न भवति तस्य ब्रह्मयज्ञफलसिद्धये जप्यं मन्त्रं दशमानुवाके दर्शयति--
अ॒हं वृक्षस्य॒ रेरि॑वा । की॒र्तिः पृ॒ष्ठं गि॒रेरि॑व । ऊ॒र्ध्वप॑वित्रो
वा॒जिनी॑व स्व॒मृत॑मस्मि । द्रवि॑णग्ँ सवर्च॒सम् । सु॒मेधा
अ॒मृतो॑क्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ( १ ), इति ।
अ॒हग्ँ षट् ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमप्रपाठके
दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
वृश्च्यते तत्त्वज्ञानेनोच्छिद्यत इति वृक्षः संसारः । स चाऽऽरुणकेतुकप्रकरणे
केनचिन्मन्त्रेण स्पष्टीकृतः--" ऊर्ध्वमूलमवाक्शाखं वृक्षं यो वेद संप्रति " इति । ऊर्ध्वं
सर्वस्माज्जगत उत्कृष्टं परं ब्रह्म मूलं कारणं यस्य संसारवृक्षस्य सोऽयमूर्ध्वमूलः । अवाञ्चः
सुरनरतिर्यग्देहाः शाखा यस्य सोऽयमवाक्शाखः । कठवल्लीष्वप्याम्नायते--"ऊर्ध्वमूलोऽ-
वाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः " इति । अनित्यतया श्वो न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । सना-
तनत्वमनादित्वम् । भगवताऽप्यसौ वृक्षोऽभिहितः--
" ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्" ॥ इति ।
मुमुक्षुरहं तस्य संसाररूपस्याश्वत्थवृक्षस्य रेरिवा विषयवैराग्यरूपेण शस्त्रेण च्छेत्ता
भूयासमिति शेषः । "री हिंसायाम् " इति धातोरयं शब्दो निष्पन्नः । वैराग्यशस्त्रेण
च्छेदो भगवतोक्तः--
" अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ।
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः " ॥ इति ।
संसारवृक्षे छिन्ने सति मदीया कीर्तिर्गिरेः पृष्ठमिव भवति । यथा पर्वतस्योपरि-
भागोऽत्यन्तमुन्नतः । या मदीया मोक्षविषया कीर्तिरत्यन्तमुन्नता सती देवलोकेष्वपि
प्रसरति । ततो देवा अपि मदीयं पुरुषार्थं विहन्तुं न क्षमन्ते । तथा च श्रूयते -
१ ग. घ. 'त्यन्त उन्न°' ।

५३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ७ अनु० १०]
“ तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते ” इति । वाजिनि स्वममृतमिवाहमूर्ध्वपवि-
त्रोऽस्मि । वाजो गतिस्तद्वानादित्यो वाजी । स हि सर्वदा वेगेनैव गच्छति ।
तथा चोक्तम्—
“ योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने ।
एकेन निमिषार्धेन क्रममाण नमोऽस्तु ते ” ॥ इति ।
तस्मिन्वाजिन्यादित्ये शोभनममृतं विद्यते । अत एव च्छन्दोगा मधुविद्यायामादि-
त्यमण्डलस्य मधुरूपत्वं तदीयप्रागादिभागेष्वृग्वेदादिप्रोक्तकर्मफलरूपाणि रोहितशुक्लादि-
वर्णयुक्तान्यमृतानि चाऽऽम्नातानि तद्यत्प्रथमममृतं तद्वसव उपजीवन्तीत्यादिना तेषाममृ-
तानां वस्वाद्युपजीव्यत्वमा(त्वं चाऽऽ)मनन्ति । तदिदमादित्यमण्डलगममृतं शोभनमत्यन्तं
शुद्धम् । तद्वदहमप्यूर्ध्वपवित्र ऊर्ध्वं पवित्रमुत्कृष्टा शुद्धैर्यस्य मम सोऽहमूर्ध्वपवित्रः।
तादृशस्य मम सवर्चसं द्रविणं सिध्यतु । द्विविधं हि द्रविणम् । मानुषं दैवं च ।
तत्र चक्षुषा दृश्यमानं सुवर्णरजतादिकं मानुषम् । श्रोत्रेण श्रूयमाणं वेदे प्रतीयमानं
ब्रह्मज्ञानादिकं दैवम् । अत एव वाजसनेयिनः । कस्मिंश्चिदुपासने चक्षुःश्रोत्रयोर्मा-
नुषदैववित्तदृष्टिमामनन्ति— “ चक्षुर्मानुषं वित्तम् । चक्षुषा हि तद्विन्दते । श्रोत्रं
दैवम् । श्रोत्रेण हि तच्छृणोति ” इति । तत्र दैववित्तमभिप्रेत्य सवर्चसमिति विशे-
ष्यते । वर्चो बलं तद्योगात्सवर्चसं बलवत्त्वं च दैववित्तस्य ब्रह्मज्ञानस्य सर्वसंसार-
निवर्तकत्वादुपपन्नम् । ब्रह्मज्ञानरूपेण दैववित्तेनात्र द्रविणशब्दवाच्येन संपन्नोऽहं
सुमेधा अमृतोक्षितश्च भूयासम् । शोभना मेधा ब्रह्मज्ञानप्रतिपादकग्रन्थतदर्थावधार-
णशक्तिर्यस्य मम सोऽहं सुमेधाः । अत एवाहममृतेन ब्रह्मानन्दरसेनोक्षितः सेचितः।
इत्यहं वृक्षस्येत्यादिमन्त्रस्त्रिशङ्कुनामकस्य मुनेर्मतं वेदानुवचनं वेदस्य गुरुपूर्वकमध्यय-
नमनु पश्चाद्वचनं ब्रह्मयज्ञस्वाध्यायस्तप इत्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते श्रीबुक्कणसाम्राज्यधुरंधरमाधवविद्यारण्यपरमे-
श्वरसंबन्धिनेवेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्ये सप्तम-
प्रपाठके सांहित्यामुपनिषदि दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥
अथ सप्तमे एकादशोऽनुवाकः ।
दशमे ब्रह्मयज्ञप्रतिनिधित्वेन जप्यो मन्त्र उक्तः । ततो मन्दप्रज्ञस्यापि सुकरो
ब्रह्मयज्ञः । तथा तस्य “ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च” इत्येवमुक्तोपासनेन सह श्रौतस्मा-
१ ग, °दिमार्गेष्व्° । २ ग. °माणवे° । ३ ग. घ. °मंते वे° ।

[प्रपा० ७ अनु० ११] - कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३३
र्तकर्मसमुच्चयः क्रममुक्तिहेतुः सुस्थितः । अथैकादशेऽनुवाके केवलकर्मणामपि विवि-
दिषोत्पादनद्वारेण मोक्षहेतुत्वमभिप्रेत्य तदनुशासनं विधत्ते—
वेदम॑नूच्या॒ऽऽचार्यो॒ऽन्तेवा॒सिन॒मनु॑शा॒स्ति, इति ।
आचार्यस्वरूपं मनुना स्मर्यते—
“उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः।
सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते ” ॥ इति ।
अन्ते पूर्वोक्तस्याऽऽचार्यस्य समीपे । सर्वदा वसतीत्यन्तेवासी । “छायाभूतोऽप्यरि-
त्यागी नित्यमेव वसेद्गुरौ ” इति स्मृतेः । तादृशं शिष्यमाचार्यो वेदमन्च्योपन-
यनमनु पश्चादध्याप्यानुशास्ति । ग्रन्थग्रहणादूर्ध्वमनुष्ठेयमर्थं ग्राहयति । अनेनैतदव-
गम्यते । अधीतवेदेन धर्मजिज्ञासामकृत्वा गुरुकुलान्न निवर्तितव्यमिति ।
अनुशासनप्रकारं संग्रहेण दर्शयति—
स॒त्यं व॑द । ध॒र्मं चर, इति ।
सत्यशब्देन “अहिंसा सत्यमस्तेयम् ” इत्यादिस्मृतिप्रसिद्धाः सर्वेऽप्युपल-
क्ष्यन्ते । धर्मशब्देन प्रत्यक्षश्रुतिविहिता अग्निहोत्रादयो विवक्षिताः । “चोदनालक्ष-
णोऽर्थो धर्मः ” इति जैमिनिना सूत्रितत्वात् । श्रौतं स्मार्तं च कर्म सर्वमनुष्ठेयमिति
संग्रहवाक्ययोस्तात्पर्यार्थः ।
“सकृत्कृते कृतः शास्त्रार्थः ” इति न्यायेन श्रौतस्मार्तयोः सकृदनुष्ठितयोः पश्चा-
त्परित्यागप्रसक्तौ तत्परित्यागरूपं प्रमादं निषेधति--
स्वा॒ध्या॒यान्मा प्रम॑दः । आ॒चा॒र्याय॑ प्रि॒यं धन॒माहृत्य॑
प्र॒जातन्तुं॒ मा व्यव॑च्छेत्सीः । स॒त्यान्न प्रम॑दित॒व्यम् ।
ध॒र्मान्न प्रम॑दित॒व्यम् । कुश॒लान्न प्रम॑दित॒व्यम् । भू॒त्यै
न प्रम॑दित॒व्यम् । स्वा॒ध्या॒यप्र॒वच॑नाभ्यां॒ न प्रम॑दि-
त॒व्यम् (१) । दे॒वपि॒तृका॒र्याभ्यां॒ न प्रम॑दित॒व्यम्, इति ।
अध्ययनेन गृहीतस्य स्वाध्यायस्य विस्मृतिः प्रमादस्तं मा कार्षीः । “ब्रह्महत्यासमं
ज्ञेयमधीतस्य च नाशनम्” इति स्मृतेः । गोसुवर्णवस्त्रादिरूपं यद्धनमाचार्यस्य प्रियं
तद्विद्यादक्षिणार्थं संपाद्य गुरवे समर्प्य ततो विवाहं कृत्वा प्रजायाः पुत्रपौत्रादिरूपाया-
स्तन्तुर्विस्तारस्तस्य विच्छेदं मा कार्षीः । पूर्वोक्तयोः सत्यधर्मयोः कदाचिदालस्या-
१ क. ख. ‘क्षणार्था ।

५३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा० ७ अनु० ११]
दननुष्ठानं प्रमादः सोऽपि न कर्तव्यः । कुशलं क्षेमस्तेन तत्कारणं कर्म विवक्षितम्
तच्च द्विविधं वैदिकं लौकिकं च । “ यो ज्योगमयावी स्याद्यो वा कामयेत सर्वमायु-
रियामिति तस्मा एतामिष्टिं निर्वपेत् ” इत्यादिकमायुरारोग्यप्रदं वैदिकम् । चिकित्सादि-
लौकिकम् । भूतिरैश्वर्यं तया तत्कारणमुपलैक्ष्यते । तत्रापि “ वायव्यं५ श्वेतमालभेत
भूतिकामः ” इत्यादिकं वैदिकम् । प्रतिग्रहादिकं लौकिकम् । कुशलभूत्योरभावे मुक्तिहे-
तुकर्मानुष्ठानासम्भवात्तयोरप्रमादोऽनुशासनीयः । गृहीतस्वाध्यायस्य विस्मृतिरूपः प्रमादः
पूर्वं निवारितः । अत्र त्वध्यापनीयस्वाध्यायब्रह्मयज्ञयोरननुष्ठानरूपः प्रमादो निवार्यते
पौराणिकं विनायकव्रतानन्तव्रतादिकं देवकार्यम् । प्रतिसांवत्सरादिकं पितृकार्यम् ।
अथ मात्रादिषु मनुष्यत्वबुद्धिपरित्यागेन देवताबुद्ध्या पूजां विधत्ते—
मातृ॑दे॒वो भव । पि॒तृदे॑वो भव । आचा॑र्य-
दे॒वो भ॑व । अति॑थिदे॒वो भ॑व, इति !
मातैव पूजनीयो रुद्रविष्णुविनायकादिरूपो देवो यस्य सोऽयं मातृदेवः । एवमु-
त्त्रापि ।
[L

[प्रपा०७अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३५
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुत्वं ( प्त्वं ) मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ।
दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायाऽऽसुरी मता ” ॥ इति ।
तत्रास्माकं संबन्धीनि यान्यभयादीनि सुचरितानि त्वया तान्येव सेवितव्यानि
न तु दम्भादीनि। अयं न्यायः सर्वत्र शिष्टाचारे योजनीयः । तथा हि-- जामदग्न्यः
पितुराज्ञया स्वजननीं जघानेत्यत्रापि पित्राज्ञापालनारूपं सुचरितमादर्तव्यम् । न तु
मातृवधरूपं दुश्चरितम् । एवमन्यदप्युदाहार्यम् ।
अथ महापुरुषसेवायां कंचिद्विशेषमुपदिशति--
ये के चा॒स्मच्छ्रेयां॑सो ब्रा॒ह्म॒णाः । तेषां॑
त्वयाऽऽसनेन प्र॒श्वसि॑त॒व्यम्, इति ।
वयोविद्यादिगुणैरस्मत्तो भवदाचार्येभ्यो येऽधिका धर्मनिष्ठाः सन्ति तेषामासनदान-
पादप्रक्षालनादिशुश्रूषया प्रश्वासः श्रमापनयनं त्वया कर्तव्यम्¹ । अथवा तेषामासने
त्वया प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः । पाण्डित्यमन्यतया विश्रम्भेण वादादि न कर्तव्यमिति
किमु वक्तव्यम् । तस्मात्तदुपदिष्टार्थग्राहिणैव त्वया भवितव्यम् ।
अथ दाने कंचिद्विशेषमुपदिशति--
श्र॒द्धया॒ देय॑म् । अश्र॑द्धयाऽदे॒यम् । श्रि॒या देय॒॑म् ।
ह्रि॒या देय॑म् । भि॒या देय॑म् । सं॒विदा॒ देय॒म्, इति ।
यदा धनं विप्राय दीयते तदा श्रद्धायुक्तेनैव भवता देयम् । अश्रद्धया तु किंचिद-
'प्यदेयम् । श्रद्धया रहितस्य दानस्य लोकद्वयेऽप्यनुपयोगात् । तथा च भगवतोक्तम् ।
“अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ” ॥ इति ।
अदेयमितिपदच्छेदपक्षे तदिदं व्याख्यानम् । देयमिति वा पदच्छेदः । यथा
श्रद्धया युक्तो ददाति तथा श्रद्धासाहित्येऽपि दातव्यम् । सात्त्विकदानफलाभाव एवो-
१ घ. कार्यम् ।

? No, it's नि with a top mark.
And L12 starts with: त्भूतया? No! Look at L12 start:
त्तभूतया!
Wait! Look at the first letter of L12:
It is त्त! त over त!
Wait, look at त्त in निमित्तभूतया on L13:
L13: निमित्तभूतया has नि, मि, त्त, भू, त, या.
Now look at L11 end:
श्रिया नि... then मि?
Wait, is it निमि-?
Look at L11 end: श्रिया then नि then मि? No, it's नि with a hyphen -?
Wait, could it be नि-?
Then what is L12 start?
त्तभूतया!
Wait, where is मि? Did the typesetter omit मि, writing नि- / त्तभूतया?
Wait, look at the end of L11:
श्रिया then नि with a mark... wait, is it निं?
Wait, let's look at नि at the end of L11:
It has न with ि... wait, does it have र्? It looks like नि with

[प्रपा०७अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३७
तथा त्वमपि वर्तस्व । रागद्वेषौत्सुक्यादिदोषराहित्येन सम्यक्शास्त्रार्थनिर्णयकुशलाः
संमर्शिनः । नित्यनैमित्तिकानुष्ठाने स्वयं प्रवृत्ता युक्ताः । तत्राप्या समन्ताद्युक्ता
आयुक्ताः । अवैकल्येन सम्यगनुष्ठास्याम इत्येवमभियुक्ता इत्यर्थः । ल्रूक्षेण क्रोधेनाऽऽ-
ग्रहेण वा रहिता अल्रूक्षाः । धर्ममेव कामयन्ते न तु लाभपूजादिकमिति धर्मकामाः ।
इत्थं संदिग्धधर्मनिर्णयोपायमुपदिश्यानन्तरं पातकादिशङ्कया निन्दितेषु पुरुषेष्वव्यव-
हार्यत्वे निर्णयोपायमुपदिशति--
अथा॒भ्या॑ख्या॒तेषु॑ । ये तत्र॑ ब्राह्म॒णाः सं॑म॒र्शिन॑: ।
यु॒क्ता आ॑यु॒क्ताः॑ । अलू॒क्षा ध॑र्म॒कामा॑: स्युः । यथा॒
ते' तेषु॑ वर्ते॒रन् । त॒था तेषु॑ वर्ते॒थाः, इति ।
पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
उक्तमनुशासनमुपसंहरति--
ए॒ष आ॒देश॑: । ए॒ष उ॑प॒देश॑: । ए॒षा वे॑दोप॒निष॑त् । ए॒तद॑नुशास॒-
नम् । ए॒वमु॒पासि॑त॒व्यम् । ए॒वमु॒ चैत॑दुपा॒स्यम् (४), इति ।
स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रम॑दित॒व्यं तानि त्वयोपा॑स्या॒नि
स्यात्तेषु॑ वर्तेरन्त्सम॒प्त च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमप्रपाठके
एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
सत्यं वदेत्यारभ्य तथा तेषु वर्तेथा इत्यन्तो योऽयं ग्रन्थसंदर्भः स एष
आदेशः श्रौतो विधिः । यथा राजा स्वभृत्यमादिशति तथा वैदिको विधिरनुष्ठाता-
रमादिशति । आदेशस्य समीपवर्तित्वात्स्मार्तो विधिरुपदेशः । स्मृतीनां वेदमूलतया
तत्समीपवर्तित्वम् । अप्रत्यक्षश्रुतिमूलासु स्मृतिष्वपि सत्यं वदेत्यादिवाक्यार्थ एवमेवोप-
लभ्यते । येयं सत्यं वदेत्याद्युक्तिः सैषा वेदोपनिषद्द्वेदरहस्यं विध्यर्थवादमन्त्रात्मके
वेदे विधिरूपः सारभागः । यदेतत्सत्यं वदेत्यादिकं तदेतदनुशासनमीश्वरस्याऽऽज्ञा ।
श्रुतिस्मृती ममैवाऽऽज्ञे इत्येवमीश्वरेणोक्तत्वात् । यस्मात्सत्यवदनादिकं श्रौत-
स्मार्तविध्युक्तं वेदरहस्यमीश्वराज्ञारूपं च तस्मादेवमुक्तेन प्रकारेणोपासितव्यमनुष्ठा-
तव्यम् । एवमु चैतदुपास्यमिति पुनर्वचनमादरार्थम् । उ चेत्यव्ययसमुदायोऽवधार-
णार्थः । उक्तप्रकारेणैतदनुष्ठेयमेव नतु कदाचिदपि परित्यक्तुं शक्यम् । अत्र केचि-
देवमादरं दृष्ट्वा कर्मभिरेव मोक्षं वर्णयन्ति । अपरे तु पुनर्ज्ञानकर्मसमुच्चयेन । तावेतो
१ क. ग. घ. - ङ. रूक्षेण । २ क. ख. ग. ङ. ०न्तो यो ग्र० ।
३८

पक्षावस्माभिः पूर्वोत्तरकाण्डसंबन्धकथनप्रसङ्गेनैव निराकृतौ । कर्मणां साक्षान्मोक्षहेतुत्वा-
भावेऽपि विविदिषोत्पादनद्वारेण तद्धेतुत्वमभिप्रेत्य विद्याप्रकरणे तदनुशासनमाम्नातम्
विद्याफले मोक्षे कर्मनैरपेक्ष्यं तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे *चिन्तितम्--
“आत्मबोधः फले कर्मापेक्षो नो वा ह्यपेक्षते ।
अङ्गिनोऽङ्गेष्वपेक्षायाः प्रयाजादिषु दर्शनात् ॥
अविद्यातमसोर्ध्वस्तौ दृष्टं हि ज्ञानदीपयोः ।
नैरपेक्ष्यं ततोऽत्रापि विद्या कर्मानपेक्षिणी” । इति ।
विमतो ब्रह्मतत्त्वावबोधः स्वफलदाने स्वाङ्गभूतकर्मापेक्षोऽङ्गित्वात्प्रयाजाद्यपेक्षदर्श-
पूर्णमासादिवत् । यद्यपि प्रथमाधिकरणे विद्यायाः स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वप्रतिपादनेन कर्मा-
ङ्गत्त्वं निवारितम् । तथाऽप्यङ्गित्त्वं न निवारितम् । अतो नासिद्धो हेतुः । अतः कर्मा-
पेक्षो बोध इति प्राप्ते ब्रूमः-विमतं ब्रह्मज्ञानं स्वनिवर्त्यनिवर्तनेऽन्यापेक्षं न भवति
प्रकाशकत्वात्प्रदीपवद्घटज्ञानवच्च । यत्त्वङ्गित्त्वमुक्तम् । तत्र कर्मणः कीदृशमङ्गत्वं भवतोऽ-
भिप्रेतं किं प्रयाजादिवत्फलोपकार्याङ्गत्वमुतावघातादिवत्स्वरूपोपकार्याङ्गत्वम् । नाऽऽद्यः
मुक्तेः कर्मजन्यत्वेनानित्यत्वप्रसक्तेः । द्वितीये साध्यविकलो दृष्टान्तः । प्रयाजादीनां स्वरू-
पोपकार्याङ्गत्वभावात् । तस्मादुत्पन्ना विद्या स्वफलप्रदाने कर्माणि नापेक्षते ।
विद्यायाः स्वोत्पत्तौ कर्मापेक्षाऽपि तत्रैव Xचिन्तिता--
“उत्पत्तावनपेक्षेयमुत कर्माप्यपेक्षते ।
फले यथाऽनपेक्षैवमुत्पत्तावनपेक्षता ॥
यज्ञशान्त्यादिसापेक्षं विद्याजन्म श्रुतिद्वयात् ।
हलेऽनपेक्षितोऽप्यश्वो रथे यद्वदपेक्ष्यते” ॥
ब्रह्मविद्या स्वफले यथा कर्माणि नापेक्षते तथा स्वोत्पत्तावपि । अन्यथा क्वचिदपे-
क्षते क्वचिन्नापेक्षत इत्यर्धजरतीयन्यायः प्रसज्येतेति प्राप्ते ब्रूमः । नार्धजरतीयत्वदोषोऽ-
त्रास्ति । योग्यतावशेनैकस्यैव कार्यविशेषेऽपेक्षानपेक्षयोरुभयोरुपपत्तेः । यथा लाङ्गल-
वहनेऽनपेक्षितोऽप्यश्वो रथवहनेऽपेक्ष्यते तद्वत् । नच विद्यायाः स्वोत्पत्तौ कर्मा¹-
क्षोयां प्रमाणाभावः । “तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन त-
साऽनाशकेन” इति प्रवृत्तिरूपाणां वेदानुवचनादीनां विविदिषोत्पादनद्वारा बहिरङ्ग-
साधनत्वावगमात् । “शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽ-
त्मानं पश्यति” इति निवृत्तिरूपाणां शमदमादीनां विद्योत्पत्तौ साधनत्वेन विधीयम-
* अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा । ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० ५ सू० २५
X सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्व तु । ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० ६ सू० २६ ।
१ क. ख. ङ. 'क्षायाः प्र ।

[प्रपा०७अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३९
क्त्याऽन्तरङ्गसाधनत्वावगमात् । तस्माद्यज्ञादीनि शमदमादीनि च विद्या स्वोत्पत्ता-
वपेक्षते ।
विद्याहेतुभिरेवाऽऽश्रमसिद्धिश्च तत्रैव * चिन्तिता—
“विद्याऽऽश्रमार्थं च द्विः प्रयोगोऽथवा सकृत् ।
प्रयोजनविभेदेन प्रयोगोऽपि विभिद्यते ॥
श्राद्धार्थभुक्त्या तृप्तिः स्याद्विद्यार्थेनाऽऽश्रमस्तथा ।
अनित्यनित्यसंयोग उक्तिभ्यां खादिरे मतः ”॥ इति ।
यानि यज्ञादीनि विद्याहेतुत्वेन विविदिषावाक्ये विहितानि तान्येवाऽऽश्रमधर्मत्वेन
पूर्वकाण्डे विहितानि तेषां प्रयोजनद्वैविध्याद्द्विरनुष्ठानमिति प्राप्ते ब्रूमः—यथा श्राद्धार्थ-
भोजने तृप्तिर्नान्तरीयकत्या सिध्यति तथा विद्यार्थमनुष्ठितैराश्रमधर्मः सिध्यतु । नच
विद्याहेतूनां काम

-> त्वमे॒व (anudatta under मे)

• प्र॒त्यक्षं॒ (anudatta under प्र, anudatta under क्षं)
• `ब्रह्मा॑सि (svarita over ह्मा)
• ।
• त्वामे॒व (anudatta under मे)
• प्र॒त्यक्षं॒ (anudatta under प्र, anudatta under क्षं)
• `ब्रह्मावा॑दिषम् (svarita over वा)
• ।
• ऋ॒त- (anudatta under ऋ)

L10:
म॑वादिषम् । स॒त्यम॑वादिषम् । तन्मामा॑वीत् । तद्व॒क्तार॑मावीत् ।

• `म॑वादिषम् (svarita over म)
• ।
• `स॒त्यम॑वादिषम् (anudatta under स, svarita over त्य)
• ।
• `तन्मामा॑वीत् (svarita over मा)
• ।
• `तद्व॒क्तार॑मावीत् (anudatta under व, svarita over क्ता/र -> wait, over ता: तद्व॒क्तार॑मावीत्)
• ।

L11:
`आवी॒न्माम् । आवी᳘द्व॒क्तार॑म् । ॐ शान्ति

प्रपा० ७ अनु० १२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४१
। नो म॒ह इत्या॑दि॒त्यो नो॒ ईतरा॑णि त्रयो॑विꣳश॒तिः ॥ २३ ॥
+शं नो॑ मि॒त्रः शं वरु॑णः । शं नो॑ भवत्व-
र्य॒मा । शं न॒ इन्द्रो॒ बृह॒स्पति॑ः । शं नो॒ विष्णू॑-
रुक्र॒मः । नमो॒ ब्रह्म॑णे । नम॑स्ते वायो ।
त्वमे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्मा॑सि । त्वमे॒व प्र॒त्यक्षं॒ ब्रह्म॑
वदिष्यामि । ऋ॒तं व॑दिष्यामि । स॒त्यं व॑दि-
ष्यामि । तन्माम॑वतु । तद्व॒क्तार॑मवतु ।
अव॑तु॒ माम् । अव॑तु॒ व॒क्तार॑म् ।
ॐ शान्तिः॒ शान्तिः॒ शान्ति॑ः ॥
हरिः ॐ ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमः प्रपाठकः
[

उपासनै-
रन्तर्मुख!
Look at the second letter: त?
Wait, look at the first two letters of L15:
र् is on top of... wait!
Is it र् on top of something?
Let's look at L15:
[glyph]न्तर्मुख एकाग्रचित्तः काम्यकर्मादिभिः संपादितानां लोकानामसारत्वं परीक्ष्य ततो
Wait, what is that glyph?
It looks like न्ता? No, न् followed by त with र्?
Wait, could it be शान्तर्मुख? No.
Could it be तान्तर्मुख? (नितान्तर्मुख)?
Look at L14 end: प्रोक्तैरुपासनै-
L15 start: र्नितान्तर्मुख? No, there is no नि.
Wait, look at L15 start:
It's न्तर्मुख with a letter before it?
Wait, look at र् over the letter:
Could it be र्निरन्तर्मुख?
Wait, let's look at the character:
It has a loop on the left, like न, a vertical line, and an anusvara/repha:
Wait, र्ना? र्नान्तर्मुख?
Wait, could it be `उपा

[प्रपा० ८।अनु० २] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४३
एककालीनत्वमुभयोरपि रक्षणे सहभावः । उपदिष्टार्थग्रहणेन ममाविद्या यथा निवर्त्तते
तन्निवृत्तिं पश्यन्नाचार्यो यथा परितुष्यति तथा पालनमुत्तरकालीनं प्रथमं प्रार्थ्यते ।
उक्तप्रयोजनसिद्धयर्थमावामुभौ परस्परं सह विद्यायां वीर्यं स्वप्रयोजनसामर्थ्यं करवा-
वहै तस्मिंश्च सामर्थ्यकरणे य एष उपायः स प्रार्थ्यते । नौ गुरुशिष्ययोरावयोः संब-
न्धि यदधीतं ग्रन्थजातं तत्तेजस्वि स्वार्थप्रकाशकमस्तु । आवां च परस्परं द्वेषं मा
करवावहै । गुरुणा न सम्यग्व्याख्यातमिति शिष्यस्यापारितोषो द्वेषस्तथा शुश्रूषा न
समीचीनेति गुरोरपारितोषस्तदुभयं मा भूदित्यर्थः . प्रणवशन्तिशब्दाः पूर्ववद्व्याख्येयाः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते श्रीबुक्कणसाम्राज्यधुरंधरमाधवविद्यारण्यपरमे-
श्वरसंबन्धि वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकभाष्येऽष्टम-
प्रपाठके वारुण्यामुपनिषदि प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥
अथाऽग्रे द्वितीयोऽनुवाकः ।
प्रथमे द्वेषादिरूपसंभावितविघ्नपरिहाराय जप्यमन्त्र¹माम्नाय द्वितीयस्यानुवाकस्याऽऽदौ
²कृत्स्नोपनिषत्सारं संग्रहेण सूत्रयति—
ॐ ब्र॒ह्म॒विदा॑प्नोति॒ पर॑म्, इति ।
ब्रह्मवेदनेन मुक्तिः कृत्स्नोपनिषत्तात्पर्यार्थः । “ बृह बृहि वृद्धौ ” इत्यस्माद्धातो-
र्निष्पन्नो ब्रह्मशब्दो वृद्धं वस्त्वभिधत्ते । वृद्धिश्चात्र निरतिशया विवक्षिता । संकोच-
कयोः प्रकरणोपपदयोरभावात् । यदा त्वापेक्षिकवृद्धियुक्तं वस्तु प्रकृतं भवेत्, उपपदं
वा किंचिद्वाचकं प्रयुज्येत तदा संकोचो भवेत् । न त्वेतदुभयमप्यत्रास्ति । निरतिशय-
वृद्धिर्नाम नित्यशुद्धत्वादिरूपा । एतदेवाभिप्रेत्य श्रीमच्छारीरमीमांसाभाष्ये भगवत्पा-
दैरभिहितम्—“ अस्ति तावद्ब्रह्म नित्यशुद्ध³बुद्धमुक्तस्वभावं सर्वज्ञं सर्वशक्ति । ब्रह्म-
शब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्थाः प्रतीयन्ते । बृंहतेर्धातोरर्थानुगमा-
त्” इति । ईदृशार्थविवक्षा च सत्यं ज्ञानमित्यादिना लक्षणवाक्येन स्पष्टी करिष्यते ।
तथाविधं ब्रह्म वेत्ति मनसा साक्षात्करोतीति ब्रह्मवित् । “मनसैवानु द्रष्टव्यं नेह
नानाऽस्ति किंचन ” इति वाजसनेयिनः समामनन्ति । चक्षुरादीन्द्रिययुक्तेन तु मनसा
नामरूपादिविशिष्टमेव ब्रह्म गृह्यते । नतु शुद्धम् । अतो मनसैव केवलेन द्रष्टव्य-
मित्य॒च्यते । ननु चक्षुरादिनिरपेक्ष्येऽपि वेदवाक्यापेक्षा विद्यते ब्रह्मणः शास्त्रप्रमेय-
त्वात् । बाढम् । अत एवानु द्रष्टव्यमित्युच्यते । *ब्रह्मप्रतिपादकं शास्त्रमनु पश्चा-
* ब्रह्मप्रतिपादकशास्त्रश्रवणानन्तरं मनसैव द्रष्टव्यं ब्रह्मेत्यर्थः ।
१ ग. जप्यं म° । २ क. ख. ङ. °षत्तात्पर्यं सं° । ३ क. ख. घ. ङ. °द्धम् ।

द्द्रष्टव्यम् । अत्र मनसैवेत्येवकारेण चक्षुरादिबाह्येन्द्रियाणि व्यावृत्यानुशब्देन शा-
मङ्गी करोति । नच शास्त्रगम्यत्वे धर्माधर्मयोरिव परोक्षबोधः शङ्कनीयः । दृष्टा-
न्तस्य विषमत्वात् । अपरोक्षस्वभावं हि ब्रह्म, “ यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म ” इति श्रुतेः
धर्माधर्मौ परोक्षस्वभावाविति वैषम्यम् । स्वतोऽपरोक्षेऽपि ब्रह्मण्यस्ति परोक्षत्वभ्रम इ-
चेत्सत्यम् । अत एव श्रुतिर्जगत्कारणत्वेनोपलक्षितं ब्रह्म सत्यज्ञानाद्यवान्तरवाक्येन
बोधयित्वा पुनः परोक्षत्वभ्रमनिवृत्त्यर्थं तस्य ब्रह्मणो महावाक्येन प्रत्यगात्मना ता-
त्स्म्यं बोधयति । तथा च वाजसनेयिनः । पठन्ति-“य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स
सर्वं भवति” इति । अत्रापि प्रत्यगात्मतादात्म्यमेवाभिप्रेत्य यो वेद निहितं गुहा-
मिति वाक्येन च प्रत्यगात्मनि परोक्षत्वभ्रमः शङ्कितुमपि न शक्यः । आबाल-
पालं सर्वैरपि प्राणिभिः प्रत्यगात्मनोऽहमित्यनेन मानसप्रत्यक्षेण विस्पष्टं व्यवा-
माणत्वात् । यस्य *प्रत्यगात्मनः संबन्धिभिश्चक्षुरादीन्द्रियैर्गृह्यमाणा घटा-
+जडा अपि लिङ्गादिव्यवधानमन्तरेण प्रतीयमानत्वादपरोक्षा इत्युच्यन्ते, तस्य प्र-
त्यात्मनो व्यवधानशङ्कारहितस्य चिद्रूपस्य स्वप्रकाशस्य सर्वावभासकस्य
भ्रान्त्याऽपि कथं परोक्षत्वमाशङ्कयेत । स्वप्रकाशत्वं सर्वावभासकत्वं चाऽऽम्नायते
“ तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ” इति । एवं सति पर-
सर्वावभासकस्य चिद्रूपस्य व्यवहारदशायां चाहंप्रत्ययेन भासमानस्य प्रत्यगा-
वास्तवं भ्रान्तं वा परोक्षत्वं न शङ्कितुं शक्यते । देहादिभ्यः पञ्चभ्यः कोशे-
विविक्तः साक्षी परोक्ष इति चेन्न । तस्यात्यन्तापरोक्षत्वात् । यदा तिरोधायकत्व-
वनोपेतेर्गाडेर्देहादिभिः संयुक्तस्याप्यपरोक्षत्वमभ्युपगम्यते तदा तत्संयोगरहितोऽप-
इति किमु वक्तव्यम् । अतोऽपरोक्षप्रत्यगात्मतादात्म्याच्छास्त्रगम्यमपि ब्रह्मापरो-
,मनसाऽवगम्यते । ननु मनसाऽवगतस्य ब्रह्मत्वमेव नास्ति । तथा च तलवका-
आम्नन्ति--
“यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ” ॥ इति ।
अयमर्थः । यत्साक्षिचैतन्यं सर्वो जनो मनसा विषयीकृत्यावगन्तुं न शक्तो
येन तु साक्षिचैतन्येन तन्मनः प्रकाशितमि×त्यनेन च वेदरहस्याभिज्ञाः कथ-
.तदेव साक्षिचैतन्यं ब्रह्मेति हे शिष्य त्वं विजानीहि । उपासकास्तु स्वातिरिक्तं
घटादिविदमित्यनेन दृश्यत्वाकारेण भासमानं शास्त्रसिद्धं जगत्कारणं यद्ब्रह्मो-

• कैमुत्यन्यायेन परोक्षत्वाभावं साधयति । + व्यवधानशङ्कोपेता अपीति शेषः । x
  प्रकारेणेत्यर्थः ।
  १ ग. 'क्षभ्र' । २ ग. लिङ्ग्य° । ३ ग. 'ध. नाशं' ।

'?
Wait, Kenopanishad says "यन्मनसा न मनुते".
Let's look at the character:
"म नु त" - wait, there is an e-matra? Let's check: 'ते' has a matra.
Wait, let's look at 'य' of 'यन्मनसा':
Ah, it is a 'य'! The top horizontal bar connects to the right stem, and the left curve is open, exactly like a Devanagari 'य'! It's not '2', it's 'यन्मनसा'!
Yes: + एवं च यन्मनसा न मनुत इति श्रुतिविरोधस्तदवस्थ इति ।
Wait, look at "मनुत इति": is it "मनुते इति" or "मनुत इति"?
Wait, in sandhi "मनुते इति" -> "मनुत इति" (lopa of e before short i in Vedic/classical quotation sometimes, or typesetter missed matra, or "मनुते" with e-matra).
Looking at the image: above 'त' there is no clear matra, it looks like "मनुत इति". Wait, look very closely, there might be a faint trace, but let's see. Actually, in sandhi, "मनुते + इति" -> "मनुत इति" (आद्गुणः / एङः पदान्तादति / लोपः शाकल्यस्य -> मनुत इति).
Wait, look at line

५४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८ अनु०२]

इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् ।
अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तेत तदैव हि १ ॥
तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु ।

• पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवतिष्ठते ” ॥ इति ।
  ननु प्रत्यग्ब्रह्मणोरन्योन्यतादात्म्याङ्गीकारे सति नाखण्डैकरसत्वं सिध्यति । नील-
  मुत्पलमित्यत्र सत्यपि तादात्म्ये गुणद्रव्यभेदस्यापि सद्भावात् । एवमत्राप्यात्मत्वब्रह्मत्व-
  कृतो भेदोऽपि प्रसज्येतेति चेन्न । गुणद्रव्ययोः परस्परव्यभिचारेण वैषम्यात् । नैल्यगुणं
  मेघादावपि वर्तमान + उत्पलं व्यभिचरति । × उत्पलद्रव्यमपि शुक्लरक्तोत्पलयोर्वर्तमान-
  त्वान्नैल्यगुणं व्यभिचरति । अतस्तत्रार्थभेदान्नाखण्डार्थत्वम् । इह त्वात्मब्रह्मणोः परस्पर-
  व्यभिचाराभावादेकार्थत्वे सत्यखण्डत्वसिद्धिः । एतच्च विश्वरूपाचार्यैर्दर्शितम्—
  “ नाऽऽत्मता ब्रह्मणोऽन्यत्र ब्रह्मता नाऽऽत्मनोऽन्यतः ।
  तादात्म्यमनयोस्तस्मान्नीलोत्पलविलक्षणम् ” ॥ इति ।
  एवं तर्हि पर्यायत्वादात्मा ब्रह्मेतिपदद्वयवैयर्थ्यमिति चेन्न । प्रतिपाद्यभेदाभावेऽपि
  मोहकल्पितयोरब्रह्मत्वपारोक्ष्ययोर्व्यावर्त्ययोर्भिन्नत्वात् । तदप्याचार्यैर्दर्शितम्—
  “ आत्माऽपि सदिदं ब्रह्म मोहात्पारोक्ष्यदूषितम् ।
  ब्रह्मापि संस्तथैवाऽऽत्मा + सद्वितीयतयेक्ष्यते २ ” इति ॥
  एकमेव वस्तु शास्त्रगम्यत्वाकारेण ब्रह्मेत्युच्यते । मानसप्रत्यक्षत्वाकारेणाऽऽत्मेति
  तत्र शास्त्रगम्यानां ( णां ) जगत्कारणत्वसर्वज्ञत्वादीनां परोक्षत्वेन ब्रह्मणोऽपि परोक्षत्व-
  भ्रमः । अहंप्रत्ययरूपेण मानसप्रत्यक्षेण प्रतीयमानानां देहादीनामब्रह्मत्वात्साक्षिणो
  चिदात्मन्यप्यब्रह्मत्वभ्रमः । ❊ तयोर्ब्रह्मात्मनोर्भेदेन पदद्वयोपयोगात्प्रतिपाद्यस्याखण्डैकर-
  सत्वे सत्यपरोक्षप्रत्यगात्मरूपे ब्रह्मणि महावाक्येनापरोक्षज्ञानोदयात्तथाविधज्ञानेनोपेतो
  पुमानत्र ब्रह्मविच्छब्देन विवक्षितः । तादृशस्य परप्राप्तियोग्यत्वात्परमाप्नोतीति
  हि तत्प्राप्तिः श्रूयते । परशब्द ३ श्चान्यत्वं= तदत्र न संभवत्यद्वितीयत्वाद्वस्तुनः ४
  “ नेह नानाऽस्ति किंचन ” इति श्रुत्या निषिद्धत्वात् । उत्कृष्टार्थत्वे ५ तु ब्रह्म-
  परशब्देनाभिधातव्यमितरस्य सर्वस्य मायामयत्वेन निकृष्टत्वात् । तथा सति ब्रह्मा-
  त्पुमान्ब्रह्मैव प्राप्नोतीत्युक्तं भवति । आथर्वणिकास्तु विस्पष्टमिदमामनन्ति-

• प्रकृत्यादित्वात्तृतीया । + उत्पलत्वमित्यर्थः । × उत्पलजातिरित्यर्थः । + मोहादित्यने-
  न्वयेति । ❊ मोहकल्पितोपाधिविशिष्टयोरित्यर्थः । = ब्रूत इति शेषः ।

१ क. ख. ग. ङ. ᵒत्मब्र° । २ ग. ᵒपेक्ष्यते । ३ ख. ᵒब्दस्यान्य° । ४ क. ख. ग. ङ.
ᵒस्ततः । “ ने° । ५ ग. ᵒष्टार्थे तु ।

[प्रपा०८अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५४७
“ स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति ” इति । ननु ग्रामं प्राप्नोतीत्यत्र
गतिपूर्वको ग्रामसंयोगः प्राप्तित्वेन प्रसिद्धः । अतो यथा सगुणब्रह्मोपासको मूर्धन्यना-
ड्योत्क्रम्यार्चिरादिमार्गेण गत्वा ब्रह्मलोकं प्राप्नोति, तथाऽत्रापि ब्रह्मप्राप्तिर्वक्तव्येति चेन्न ।
उत्क्रान्तिगत्योर्निषेधात् । “ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ” इति श्रुत्योत्क्रान्तिर्निषि-
ध्यते । गतिनिषेधश्च स्मर्यते---
“ सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्भूतानि पश्यतः ।
देवा ऽमार्गे विमुह्यन्ति ह्यपदस्य पदैषिणः ” ॥ इति ।
अयमर्थः । सर्वेषां प्राणिनामात्मभूतो यो ब्रह्मवित्सोऽयं सर्वान्प्राणिनः स्वात्मत्वेन
सम्यक्पश्यति तस्य मार्गे देवा अपि मुह्यन्ति । उत्तरदक्षिणाधोमार्गेष्वातिवाहिकत्वेना-
वस्थिता ये देवाः सन्ति ते सर्वेऽपि मार्गत्रयगन्तॄणामुपासकानामिष्टापूर्तानुष्ठायिनामिष्टा-
पूर्तानुष्ठायिनां पापिनां पदं गतिं यथा पश्यन्ति तथा ब्रह्मविदोऽपदस्य गतिरहितस्य
पदैषिणो गतिमन्विच्छन्तस्तामदृष्ट्वा भ्रान्ता भवन्तीति । तस्मादस्य ब्रह्म प्राप्ति(प्त)त्वेनो-
पचर्यत इति । तं च विलयं श्रुतिर्दर्शयति--“ न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समव-
लीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ” इति । बोधात्पुराऽपि ब्रह्मैव सन्नज्ञानाज्जीवत्वभ्रमं प्राप्य
पुनर्बोधादूर्ध्वमनुभवेनापि ब्रह्म यथा भवति तथा स्वयमप्येति विलीयते स्वकीयो जीव-
त्वोपाधिर्विनश्यतीत्यर्थः । यथा स्वकण्ठेऽवस्थितमाभरणमज्ञात्वाऽन्यत्रान्विष्यन्केनचिद्बो-
धितो हस्तेन संस्पृश्येदानीमेतत्प्राप्तमित्युपचरति, तद्वदौपचारिक्री ब्रह्मप्राप्तिर्द्रष्टव्या । तदेवं
ब्रह्मस्वरूपविषया मीमांसोपरिष्टाद्भविष्यति । वेदनविषया परप्राप्तिविषया चोदाह्रियते ।
यद्यपि पूर्वत्र सर्वत्र तत्तदनुवाकस्यावसान एव तत्तद्विषया मीमांसोदाहृता, तथाऽप्यत्र
ब्रह्मविदित्यारभ्येत्युपनिषदित्यन्तस्यानुवाकस्यातिप्रौढतया तन्मध्ये मीमांसितव्यानाम-
र्थानां बहुत्वार्द्बुद्धिसौकर्याय तत्तद्वाक्यसमीप एव तत्तन्मीमांसोदाह्रियते । या तु देश-
विशेषे ब्रह्मविदित्यारभ्य नवानुवाका इति प्रसिद्धिः सा त्वध्यापकैः पाठसौकर्याय परि-
कल्पिता, न त्वर्थानुसारिणी । ते हि तदप्येष श्लोको भवतीत्यस्याः प्रतिज्ञायाः श्लोक-
पाठस्य च मध्ये तं तमनुवाकं समापयन्ति । न चैतद्युक्तम् । कस्याचिदप्यर्थस्य पर्यवसा-
नाभावात् । तस्मादितरदेशगताध्यापकप्रसिद्ध्या च कृत्स्नोऽप्ययमेक एवानुवाकः । एतदेवा-
भिप्रेत्य काण्डानुक्रमणिकाभाष्यकारो वारुण्या उपनिषदः “ सह नाववतु ” “ ब्रह्मविदा-
प्नोति ” “ भृगुर्वै वारुणिः ” इत्यनुवाकत्रयात्मकत्वं व्याजहार । भारद्वाजसूत्रे मुमूर्षोः
कर्णे जप्यत्वेनैवमुदाहृतम्-“ ब्रह्मविदाप्नोति परम्, भृगुर्वै वारुणिरित्येतावनुवाकौ ब्रह्म-
विदो दक्षिणे कर्णे जपति ” इति । ब्रह्मविदित्यारभ्य भृगुरित्यन्तः (तः) प्राक्तनो ग्रन्थ
१ ड. ‘मार्गेऽपि मु’ । २ ग. घ. ‘प्तिनां पा’ । ३ घ. ‘मेकः स ए’ । ४ ड. जपते’ ।