तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

पक्षावस्माभिः पूर्वोत्तरकाण्डसंबन्धकथनप्रसङ्गेनैव निराकृतौ । कर्मणां साक्षान्मोक्षहेतुत्वा-
भावेऽपि विविदिषोत्पादनद्वारेण तद्धेतुत्वमभिप्रेत्य विद्याप्रकरणे तदनुशासनमाम्नातम्
विद्याफले मोक्षे कर्मनैरपेक्ष्यं तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे *चिन्तितम्--
“आत्मबोधः फले कर्मापेक्षो नो वा ह्यपेक्षते ।
अङ्गिनोऽङ्गेष्वपेक्षायाः प्रयाजादिषु दर्शनात् ॥
अविद्यातमसोर्ध्वस्तौ दृष्टं हि ज्ञानदीपयोः ।
नैरपेक्ष्यं ततोऽत्रापि विद्या कर्मानपेक्षिणी” । इति ।
विमतो ब्रह्मतत्त्वावबोधः स्वफलदाने स्वाङ्गभूतकर्मापेक्षोऽङ्गित्वात्प्रयाजाद्यपेक्षदर्श-
पूर्णमासादिवत् । यद्यपि प्रथमाधिकरणे विद्यायाः स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वप्रतिपादनेन कर्मा-
ङ्गत्त्वं निवारितम् । तथाऽप्यङ्गित्त्वं न निवारितम् । अतो नासिद्धो हेतुः । अतः कर्मा-
पेक्षो बोध इति प्राप्ते ब्रूमः-विमतं ब्रह्मज्ञानं स्वनिवर्त्यनिवर्तनेऽन्यापेक्षं न भवति
प्रकाशकत्वात्प्रदीपवद्घटज्ञानवच्च । यत्त्वङ्गित्त्वमुक्तम् । तत्र कर्मणः कीदृशमङ्गत्वं भवतोऽ-
भिप्रेतं किं प्रयाजादिवत्फलोपकार्याङ्गत्वमुतावघातादिवत्स्वरूपोपकार्याङ्गत्वम् । नाऽऽद्यः
मुक्तेः कर्मजन्यत्वेनानित्यत्वप्रसक्तेः । द्वितीये साध्यविकलो दृष्टान्तः । प्रयाजादीनां स्वरू-
पोपकार्याङ्गत्वभावात् । तस्मादुत्पन्ना विद्या स्वफलप्रदाने कर्माणि नापेक्षते ।
विद्यायाः स्वोत्पत्तौ कर्मापेक्षाऽपि तत्रैव Xचिन्तिता--
“उत्पत्तावनपेक्षेयमुत कर्माप्यपेक्षते ।
फले यथाऽनपेक्षैवमुत्पत्तावनपेक्षता ॥
यज्ञशान्त्यादिसापेक्षं विद्याजन्म श्रुतिद्वयात् ।
हलेऽनपेक्षितोऽप्यश्वो रथे यद्वदपेक्ष्यते” ॥
ब्रह्मविद्या स्वफले यथा कर्माणि नापेक्षते तथा स्वोत्पत्तावपि । अन्यथा क्वचिदपे-
क्षते क्वचिन्नापेक्षत इत्यर्धजरतीयन्यायः प्रसज्येतेति प्राप्ते ब्रूमः । नार्धजरतीयत्वदोषोऽ-
त्रास्ति । योग्यतावशेनैकस्यैव कार्यविशेषेऽपेक्षानपेक्षयोरुभयोरुपपत्तेः । यथा लाङ्गल-
वहनेऽनपेक्षितोऽप्यश्वो रथवहनेऽपेक्ष्यते तद्वत् । नच विद्यायाः स्वोत्पत्तौ कर्मा¹-
क्षोयां प्रमाणाभावः । “तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन त-
साऽनाशकेन” इति प्रवृत्तिरूपाणां वेदानुवचनादीनां विविदिषोत्पादनद्वारा बहिरङ्ग-
साधनत्वावगमात् । “शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽ-
त्मानं पश्यति” इति निवृत्तिरूपाणां शमदमादीनां विद्योत्पत्तौ साधनत्वेन विधीयम-
* अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा । ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० ५ सू० २५
X सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्व तु । ब्र० सू० अ० ३ पा० ४ अ० ६ सू० २६ ।
१ क. ख. ङ. 'क्षायाः प्र ।