तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

५४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०८ अनु०२]

इत्थमन्योन्यतादात्म्यप्रतिपत्तिर्यदा भवेत् ।
अब्रह्मत्वं त्वमर्थस्य व्यावर्तेत तदैव हि १ ॥
तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु ।

• पूर्णानन्दैकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवतिष्ठते ” ॥ इति ।
  ननु प्रत्यग्ब्रह्मणोरन्योन्यतादात्म्याङ्गीकारे सति नाखण्डैकरसत्वं सिध्यति । नील-
  मुत्पलमित्यत्र सत्यपि तादात्म्ये गुणद्रव्यभेदस्यापि सद्भावात् । एवमत्राप्यात्मत्वब्रह्मत्व-
  कृतो भेदोऽपि प्रसज्येतेति चेन्न । गुणद्रव्ययोः परस्परव्यभिचारेण वैषम्यात् । नैल्यगुणं
  मेघादावपि वर्तमान + उत्पलं व्यभिचरति । × उत्पलद्रव्यमपि शुक्लरक्तोत्पलयोर्वर्तमान-
  त्वान्नैल्यगुणं व्यभिचरति । अतस्तत्रार्थभेदान्नाखण्डार्थत्वम् । इह त्वात्मब्रह्मणोः परस्पर-
  व्यभिचाराभावादेकार्थत्वे सत्यखण्डत्वसिद्धिः । एतच्च विश्वरूपाचार्यैर्दर्शितम्—
  “ नाऽऽत्मता ब्रह्मणोऽन्यत्र ब्रह्मता नाऽऽत्मनोऽन्यतः ।
  तादात्म्यमनयोस्तस्मान्नीलोत्पलविलक्षणम् ” ॥ इति ।
  एवं तर्हि पर्यायत्वादात्मा ब्रह्मेतिपदद्वयवैयर्थ्यमिति चेन्न । प्रतिपाद्यभेदाभावेऽपि
  मोहकल्पितयोरब्रह्मत्वपारोक्ष्ययोर्व्यावर्त्ययोर्भिन्नत्वात् । तदप्याचार्यैर्दर्शितम्—
  “ आत्माऽपि सदिदं ब्रह्म मोहात्पारोक्ष्यदूषितम् ।
  ब्रह्मापि संस्तथैवाऽऽत्मा + सद्वितीयतयेक्ष्यते २ ” इति ॥
  एकमेव वस्तु शास्त्रगम्यत्वाकारेण ब्रह्मेत्युच्यते । मानसप्रत्यक्षत्वाकारेणाऽऽत्मेति
  तत्र शास्त्रगम्यानां ( णां ) जगत्कारणत्वसर्वज्ञत्वादीनां परोक्षत्वेन ब्रह्मणोऽपि परोक्षत्व-
  भ्रमः । अहंप्रत्ययरूपेण मानसप्रत्यक्षेण प्रतीयमानानां देहादीनामब्रह्मत्वात्साक्षिणो
  चिदात्मन्यप्यब्रह्मत्वभ्रमः । ❊ तयोर्ब्रह्मात्मनोर्भेदेन पदद्वयोपयोगात्प्रतिपाद्यस्याखण्डैकर-
  सत्वे सत्यपरोक्षप्रत्यगात्मरूपे ब्रह्मणि महावाक्येनापरोक्षज्ञानोदयात्तथाविधज्ञानेनोपेतो
  पुमानत्र ब्रह्मविच्छब्देन विवक्षितः । तादृशस्य परप्राप्तियोग्यत्वात्परमाप्नोतीति
  हि तत्प्राप्तिः श्रूयते । परशब्द ३ श्चान्यत्वं= तदत्र न संभवत्यद्वितीयत्वाद्वस्तुनः ४
  “ नेह नानाऽस्ति किंचन ” इति श्रुत्या निषिद्धत्वात् । उत्कृष्टार्थत्वे ५ तु ब्रह्म-
  परशब्देनाभिधातव्यमितरस्य सर्वस्य मायामयत्वेन निकृष्टत्वात् । तथा सति ब्रह्मा-
  त्पुमान्ब्रह्मैव प्राप्नोतीत्युक्तं भवति । आथर्वणिकास्तु विस्पष्टमिदमामनन्ति-

---

• प्रकृत्यादित्वात्तृतीया । + उत्पलत्वमित्यर्थः । × उत्पलजातिरित्यर्थः । + मोहादित्यने-
  न्वयेति । ❊ मोहकल्पितोपाधिविशिष्टयोरित्यर्थः । = ब्रूत इति शेषः ।

---

१ क. ख. ग. ङ. ᵒत्मब्र° । २ ग. ᵒपेक्ष्यते । ३ ख. ᵒब्दस्यान्य° । ४ क. ख. ग. ङ.
ᵒस्ततः । “ ने° । ५ ग. ᵒष्टार्थे तु ।