तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ७ अनु० ११] - कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३३
र्तकर्मसमुच्चयः क्रममुक्तिहेतुः सुस्थितः । अथैकादशेऽनुवाके केवलकर्मणामपि विवि-
दिषोत्पादनद्वारेण मोक्षहेतुत्वमभिप्रेत्य तदनुशासनं विधत्ते—
वेदम॑नूच्या॒ऽऽचार्यो॒ऽन्तेवा॒सिन॒मनु॑शा॒स्ति, इति ।
आचार्यस्वरूपं मनुना स्मर्यते—
“उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्द्विजः।
सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते ” ॥ इति ।
अन्ते पूर्वोक्तस्याऽऽचार्यस्य समीपे । सर्वदा वसतीत्यन्तेवासी । “छायाभूतोऽप्यरि-
त्यागी नित्यमेव वसेद्गुरौ ” इति स्मृतेः । तादृशं शिष्यमाचार्यो वेदमन्च्योपन-
यनमनु पश्चादध्याप्यानुशास्ति । ग्रन्थग्रहणादूर्ध्वमनुष्ठेयमर्थं ग्राहयति । अनेनैतदव-
गम्यते । अधीतवेदेन धर्मजिज्ञासामकृत्वा गुरुकुलान्न निवर्तितव्यमिति ।
अनुशासनप्रकारं संग्रहेण दर्शयति—
स॒त्यं व॑द । ध॒र्मं चर, इति ।
सत्यशब्देन “अहिंसा सत्यमस्तेयम् ” इत्यादिस्मृतिप्रसिद्धाः सर्वेऽप्युपल-
क्ष्यन्ते । धर्मशब्देन प्रत्यक्षश्रुतिविहिता अग्निहोत्रादयो विवक्षिताः । “चोदनालक्ष-
णोऽर्थो धर्मः ” इति जैमिनिना सूत्रितत्वात् । श्रौतं स्मार्तं च कर्म सर्वमनुष्ठेयमिति
संग्रहवाक्ययोस्तात्पर्यार्थः ।
“सकृत्कृते कृतः शास्त्रार्थः ” इति न्यायेन श्रौतस्मार्तयोः सकृदनुष्ठितयोः पश्चा-
त्परित्यागप्रसक्तौ तत्परित्यागरूपं प्रमादं निषेधति--
स्वा॒ध्या॒यान्मा प्रम॑दः । आ॒चा॒र्याय॑ प्रि॒यं धन॒माहृत्य॑
प्र॒जातन्तुं॒ मा व्यव॑च्छेत्सीः । स॒त्यान्न प्रम॑दित॒व्यम् ।
ध॒र्मान्न प्रम॑दित॒व्यम् । कुश॒लान्न प्रम॑दित॒व्यम् । भू॒त्यै
न प्रम॑दित॒व्यम् । स्वा॒ध्या॒यप्र॒वच॑नाभ्यां॒ न प्रम॑दि-
त॒व्यम् (१) । दे॒वपि॒तृका॒र्याभ्यां॒ न प्रम॑दित॒व्यम्, इति ।
अध्ययनेन गृहीतस्य स्वाध्यायस्य विस्मृतिः प्रमादस्तं मा कार्षीः । “ब्रह्महत्यासमं
ज्ञेयमधीतस्य च नाशनम्” इति स्मृतेः । गोसुवर्णवस्त्रादिरूपं यद्धनमाचार्यस्य प्रियं
तद्विद्यादक्षिणार्थं संपाद्य गुरवे समर्प्य ततो विवाहं कृत्वा प्रजायाः पुत्रपौत्रादिरूपाया-
स्तन्तुर्विस्तारस्तस्य विच्छेदं मा कार्षीः । पूर्वोक्तयोः सत्यधर्मयोः कदाचिदालस्या-
१ क. ख. ‘क्षणार्था ।