तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

७५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ७ अनु० ९]
अथ सप्तमे नवमोऽनुवाकः ।
अष्टमेऽनुवाके शुद्धब्रह्मतत्त्ववाचिना प्रणवेन ब्रह्मोपासनमुक्तम् । तावतैव क्रममुक्ति-
लक्षणस्य पुरुषार्थस्य सिद्धत्वादुपासकस्य श्रुतिस्मृत्युदितनित्यकर्मवैयर्थ्यमाशङ्क्य नवमेऽ-
नुवाके नित्यकर्मणामुपासनेन सह समुच्चयं विधत्ते—
ऋ॒तं च॑ स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । स॒त्यं च॑ स्वाध्या-
यप्रव॒चने च॑ । तप॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । दम॑श्च
स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । शम॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने
च॑ । अग्नय॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । अ॒ग्निहो॒त्रं च॑
स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । अति॑थयश्च स्वाध्यायप्रव॒चने
च॑ । मानु॑षं च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । प्र॒जा च॑
स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ । प्र॒जन॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने
च॑ । प्र॒जाति॑श्च स्वाध्यायप्रव॒चने च॑ , इति ।
यं कंचिदर्थं विवक्षुः पुरुषो मनसा तमर्थं यथावस्तु पर्यालोच्य तद्वाचकं शब्दमनु-
स्मरति । तदिदं मानसं यथावस्तु भाषणानुचितमृतमुच्यते । स्वाध्यायो नित्यमध्यय-
नम् । प्रवचनमध्यापनं ब्रह्मयज्ञो वा । न केवलमुपासनमेव मुक्तिकामेनानुष्ठेयम् । किं
तर्हि यदृतमुक्तविधं तदप्यनुष्ठेयम् । तथा स्वाध्यायप्रवचने अप्यनुष्ठेये । उपासने
सह समुच्चयार्थौ चकारौ । वाचा यथार्थभाषणं सत्यम् । अशनपरित्यागरूपं कृच्छ्र-
चान्द्रायणादिव्रतं तप इत्युच्यते । “ तपो नानशनात्परम् ” इति श्रुतेः । “ यज्ञेन
दानेन तपसाऽनाशकेन ” इति श्रुत्यन्तरे तपसः पृथगेवानशनं निर्दिष्टमिति चेत्तर्हि
तस्मिन्ननशने सामर्थ्यरहितस्य धनदानं तपोऽस्तु । “ एतत्खलु वाव तप इत्याहुर्यः सं-
द्ददाति ” इति श्रुतेः । चक्षुरादीनां बाह्येन्द्रियाणां निषिद्धविषयेभ्यो निवर्तनं दमः
मनसो निषिद्धानुचिन्तनान्निवर्तनं शमः । आधानादिसंस्कारेण निष्पन्ना आहवनीया-
योऽग्नयः । आहिताग्नेः सायं प्रातश्चानुष्ठेयो होमोऽग्निहोत्रम् । अमावास्यादितिथिवि-
शेषमनपेक्ष्य यदा कदाचिद्याच्ञार्थं परगृहे समागता अतिथयः । मनुष्यैर्विवाहाद्युत्स-
वेषु क्रियमाणं वध्वादिपूजनं मानुषम् । एतदपि शिष्टाचारप्राप्तत्वाच्छ्रौतस्मार्तवदनुष्ठे-
यमेव । प्रजाशब्देन पुत्रोत्पत्तिविषया गर्भाधानादयः संस्कारा विवक्षिताः । प्रजनश-
१ क. ख. छ. ॰लोक्य तं । २ ग. ॰षदमृतमित्युच्य॰ । ३ ख. ॰नुचितनमृतमित्युच्य॰ ।
४ घ. ॰णं बन्ध्यादि॰ ।