तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

सर्वेऽसतो जगत्कारणादव्यक्तात्सकाशात्सद्व्यक्तं जगत्तत्तत्क्षुतक्षणोपलक्षितं निष्पादनं
कृतवन्तः । एते हि पूर्वस्मिन्कल्पे सृष्ट्यधिकारार्थं तपस्तप्त्वा वर्तमानकल्पे जगत्कारणा-
दव्यक्तात्सकाशात्स्वस्वाधिकारोचितं व्यक्तं जगदुत्पादितवन्तः । अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नमि-
त्ययमर्थ उपनिषद्यप्याम्नायते—‘‘असद्वा इदमग्र आसीत्, ततो वै सदजायत’’ इति ।
एवं सति सप्तर्षिवद्ये पुरुषा अस्मिन्मन्वन्यारुणकेतुकमग्निं चिन्वन्ति ते सर्वेऽप्यागा-
मिजन्मन्त्यगस्त्यसमानाश्च भवन्ति । किंचैते कर्मानुष्ठातारो नक्षत्रैर्दिवि भासमानैः सह
शंक्नुतोऽवसन्सर्वप्राणिनां सुखकारिणो वसन्ति । द्युलोके नक्षत्ररूपेणोत्पद्यन्त इत्यर्थः ।
तथा चान्यत्राऽऽम्नायते—‘‘यो वा इह य॑जते । अ॒मुं स लोकं न॑क्षते । तन्नक्षत्राणां
नक्षत्रत्वम्’’ इति । एतैश्चतुर्भिर्मन्त्रैरुपदध्यात् ।
अथैकं ब्राह्मणवाक्यमाह—
अथ॑ सवि॒तुः श्या॒वाश्व॑स्या॒वर्ति॑कामस्य, इति ।
पूर्वमथ पवित्राङ्गिरस इत्याङ्गिरोनाम्नो महर्षेः संबन्धिन इष्टकामन्त्रान्प्रतिज्ञाय ते
दर्शिताः, अथ तेभ्योऽनन्तरं श्यावाश्वस्य श्यावाश्वनाम्नः कस्यचिन्महर्षेः संबन्धिन
इष्टकामन्त्रा उच्यन्त इति शेषः । कीदृशस्य सवितुः प्रेरकस्य, मन्त्रसंप्रदायप्रवर्तक-
स्येत्यर्थः । अवर्तिकामस्य, वर्तिर्वर्तनं लोकव्यवहारे साधनं धनं तद्राहित्यमवर्तिर्दारिद्र्यं
तेन वैराग्यमुपलक्ष्यतेऽतो वैराग्यकामस्येत्युक्तं भवति ।
कल्पः—‘‘ अमी य इति सप्त मध्ये ’’ इति । तत्र प्रथमामाह—
अ॒मी य ऋक्षा॒ निहि॑तास उच्चा । नक्तं॒
द॑दृ॒श्रे कुह॑चि॒द्दि॒वेयु॑ः । अद॑ब्धानि॒ वरु॑णस्य
व्र॒तानि॑ । वि॒चाक॑शच्च॒न्द्रमा॒ नक्ष॑त्रमेति, इति ।
ऋक्षा नक्षत्रविशेषाः, अमी अस्माभिर्दृश्यमानाः, उच्चोच्चस्थाने दिवि निहितासः
प्रजापतिनाऽवस्थापिताः । ते नक्षत्रविशेषा नक्तं रात्रौ ददृश्रे विस्पष्टं दृश्यन्ते ।
दिवाऽहनि कुहचित्क्वापि गताः, अस्माभिर्न दृश्यन्त इत्यर्थः । वरुणस्य नक्षत्र-
ज्योतिषामावरकस्यं सौर्यतेजसः, व्रतान्यदब्धानि व्यापाराः केनाप्यहिंसिताः । तस्मा-
त्तेजोन्तराभिभावकस्य सूर्यतेजसः केनाप्यहिंसितत्वादहनि तेनाभिभूतानि नक्षत्राणि न
भासन्त इत्यर्थः । चन्द्रमास्तु विचाकशद्विशेषेण प्रकाशमानं नक्षत्रमेति प्राप्नोति
न तु सूर्यवन्नक्षत्राण्यभिभवति । तस्माद्रात्रौ दृश्यन्त इत्यर्थः ।
१ ख. ग. °षद्याम्ना° । २ ख. ग. जयते । ३ ख. ग. नक्षत्रे । ४ ख. ग. ददृशे । ५ क.
ग. °हिताः प्र° । ६ ख. ग. ददृशे । ७ ख. °स्य भावस्य सो° । ८ ख. ग. °स्य भावस्य सू° ।