तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

कल्पः—" स संग्राम इति द्वे " इति । तत्र प्रथमामाह—
स॒ सं॒ग्राम॑स्त॒मोद्यो॒ऽत्यो॑तः । वाचो॒ गाः पि॑पाति॒ तत् ।
स तद्रोभिः स्तवा॑ऽत्येत्य॒न्ये । रक्ष॑साऽनन्वि॒ताश्च॑ ये, इति ।
स आदित्यो गा गवादीन्पशूंस्तदप्सूदकं पिपाति पाययति । कीदृशीः।,
वाचः शब्दयन्तीः । पूर्वमुदकाभावात्तृष्णार्ताः सत्यो जलपानार्थं हम्भारवं कुर्वन्तीत्यर्थः ।
कीदृशः स आदित्यः– संग्रामः, समूहवाची ग्रामशब्दोऽत्र रश्मिसंघमाचष्टे । संप्राप्तो
ग्रामो रश्मिसंघो येनासौ संग्रामः, रश्मिभिः पूर्ण इत्यर्थः । तमो द्यति खण्डय-
तीति तमोद्यः, अत्यैरश्वरतो रक्षितो धृत इत्यत्योतः । " अश्वोऽसि हयोऽस्यत्योऽसि
नरोऽसि " इत्यश्वनामस्वत्यशब्द आम्नातः । आदित्यो ह्यश्वैः स्वकीयरथे स्थितः स
आदित्यस्तत्तदा गोभिर्वृष्ट्या परितुष्टानां प्राणिनां वाग्भिः स्तवा स्तूयमानः सन्नन्येऽ-
न्वान्यन्देवानत्येत्यतिक्रामति, सर्वदेवाधिकत्वेन भासत इत्यर्थः । ये च दिव्या जना
रक्षसा रक्षसो जात्याऽनन्विता असंबद्धा देवपक्षपातिनस्तैः सर्वैः स्तूयत इति शेष ।
अथ द्वितीयामाह--
अन्वे॑ति परि॑वृ॒न्त्यास्त॑ः । ए॒वमे॒तौ स्थो॑ अश्विना ।
ते ए॒ते द्या॑पृथि॒व्योः । अह॑रह॒र्गर्भ॑ दधाथे ( ४ ), इति ।
अस्तः क्षिप्त आदित्येन प्रेरितो मेघः परिवृत्य पुनरपि वृष्ट्यर्थं पर्यागत्यान्वे-
त्यानुकूल्येन गच्छति, वर्षतीत्यर्थः । हेऽश्विना(नौ)ते एते यथोक्तवृष्टियुक्ते द्यावापृथिव्यौ
ये विद्येते तयोरेवमुक्तेन प्रकारेणोपकुर्वन्तावेतौ युवां स्थो वर्तेथे । कथमुपकार इति
तदेव स्पष्टी क्रियते–द्यापृथिव्योर्द्यावापृथिव्योरहरहः प्रतिदिनं गर्भं दधाथे जलद्वारा
तत्तत्प्राण्युत्पत्तिबीजं संपादयथः । एवमेताभ्यां मन्त्राभ्यामिष्टके उपदध्यात् ।
अतः परं ब्राह्मणवाक्यमुच्यते । तत्र द्यावापृथिव्यौ बहुधा प्रशस्येते । तत्रैकां
प्रशंसामाह--
तयो॑रे॒तौ व॒त्सावह॑ोरा॒त्रे । पृ॒थि॒व्या अह॑ः । दि॒वो
रात्रि॑ः । ता अ॑विसृ॒ष्टौ । दंप॑ती ए॒व भ॑वतः, इति ।
तयोर्द्यावापृथिव्योरेतावहोरात्ररूपौ कालौ वत्सस्थानीयौ, तत्रोत्पन्नत्वात् । तयो-
र्मध्ये पृथिव्या गोस्थानीयाया अहर्वत्सस्थानीयं दिवश्च रात्रिवत्सस्थानीया । प्रशं-
१ क. ॰ब्दो र॰ । २ ख ग. ॰श्वेरूतो । ३ ख. पराग॰ । ४ ख. ग. प्रशंस्यते । ५ क.
रात्रिस्थानीयाया । ६ ख. ग. ॰त्रिश्च वत्स॰ ।