तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० १ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३९
अथ ब्राह्मणमुच्यते—
यथर्त्वेवाग्नेरर्चिर्वर्णविशेषाः । नीलाचिश्च पीतका॒र्चिश्चेति॑, इति ।
ऋतूननतिक्रम्य यथर्तु, यस्यर्तौर्यादृशो वर्णविशेषस्तस्मिन्नृतावग्नेरपि वर्णविशेषस्ता-
दृगेव भवति । एवं सति कचिदृर्त्तौ नीलार्चिः कचिच्च पीतार्चिरित्यादिकं द्रष्टव्यम् ।
कल्पः—" प्रभ्राजमाना इत्येकादश रुद्राः प्रभ्राजमान्य इत्येकादश रुद्राण्यः "
इति । तदेतदुभयविधं विधत्ते—
अथ वायोरेकादशपुरुषस्यैकादशस्त्रीकस्य, इति ।
अथाग्नेरष्टविधस्य मन्त्रस्य कथनादनन्तरम्, एकादशभिः पुरुषमूर्तिभिरेकादशभिः
स्त्रीमूर्तिभिश्च युक्तस्य वायोरिष्टका उपधेयाः ।
तत्र पूर्ववन्नामधेयरूपान्मन्त्रान्दर्शयति--
प्रभ्रा॒जमाना॒ व्य॑वदाताः ( १ ) । याश्च वासु॑कि-
वै॒द्युताः॑ । रज॑ताः प॑रु॒षाः श्या॒माः । कपिला अति॑-
लोहि॑ताः । ऊ॒र्ध्वा अव॑पंतन्ताश्च । वैद्युत इत्येकादश, इति ।
अत्रापि प्रभ्राजमानास्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्घ्रुवाऽऽसीदेत्यादिकं द्रष्टव्यम् । याश्चेत्यु-
पन्यासार्थमुच्यते नतु नामान्तःपाती । वैद्युतपर्यन्ता या (य) उक्तास्ता (स्त) इतिशब्देन
परामृश्यन्ते । इत्येकादश वायुसंबन्धिपुरुषाः । एकैकस्मिन्गणे पुरुषबाहुल्यात्प्रभ्रा-
जमाना इत्यादिबहुवचननिर्देशः । एकादशस्त्रीकस्येति विहितत्वादान्नाता अपि
स्त्रीनाममन्त्रा अत्रोन्नेयाः । तथा च प्रभ्राजमान्यस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्घ्रुवाऽऽसीदेति
मन्त्रपाठः संपद्यते ।
उक्तवायुगणवेदनं प्रशंसति—
नैनं॑ वैद्युतो॑ हिनस्ति । य एवं वेद॑, इति ।
यः पुमान्वायुगणमाहात्म्यं वेदेनं वैद्युतोऽशिरशानिरूपो न हिनस्ति ।
एतस्योत्तमफलत्वं द्योतयितुं वैद्युतवधस्य कष्टतां दर्शयति—
स हो॑वाच व्यासः पा॑राश॒र्यः ।
वि॒द्युद्व॑धमे॒वाहं मृ॒त्युमै॑च्छ॒मिति॑², इति ।
पराशरस्य पुत्रो व्यासाख्यो महर्षिर्योऽस्ति स खल्वेवमुवाच, विद्युताऽशनिना
क्रियमाणो यो वधस्तमेवाहं मृत्युमैच्छं तस्य मरणस्यातिकष्टत्वात्स एव वध एको

१ ख. ग. ॰स्रौंगगक॰ । २ ग. ॰ति (२), इ॰ ।

न्निति: Look at line 26: वुषी॑ । स॒हस्रा॑क्षरा पर॒मे व्यो॑मन्निति, इति ।Wait, is itव्यो॑मन्निति? Letters: व्यो॑ म न्नि ति , इति ।Wait, look at the underline underव्यो॑मन्निति: There is a horizontal line under मन्नि. That's anudatta on म॒न्निorम॒न्! Let's write व्यो॑म॒न्निति, इति ।orव्यो॑मन्नि॒ति? The line is clearly under मन्नि: व्यो॑म॒न्निति, इति ।`

Line 27:
गौरी शुक्लवर्णा सरस्वती या शब्दब्रह्मात्मिका सा मिमाय मिमीते स्वकीयैः
Line 28:
शब्दैरभिधेयं सर्वं जगत्पारिच्छिनत्ति । किं कुर्वती, सलिलान्युदकजन्यानि सर्वाणि
Wait, in line 28: जगत्पारिच्छिनत्ति or जगत्परिच्छिनत्ति?
Look closely at जगत्परिच्छिनत्ति:
ज ग त् प रि च्छि न त्ति
Wait! Is it पा or `प

अनु १० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४१
भूतजातानि तक्षती स्वव्याप्त्या नाना कुर्वती । एकैकस्य हि पदार्थस्य बहूनि नामधे-
यानि, वृक्षो महीरुहः शाखीत्येवं पर्यायबहुत्वदर्शनात् । यद्यप्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तभूता
अवयवार्था भिद्यन्ते तथाऽपि देशभेदेन भिन्नभाषासु नास्ति प्रवृत्तिनिमित्तभेदः । अतः
शब्दप्रपञ्चस्य बाहुल्यादर्थप्रपञ्चोऽपि स्वल्पो भवति । सा च सरस्वती छन्दोभेदादेक-
पद्यादिरूपेण वर्धमाना सहस्राक्षरा सहस्रशब्दस्यानन्तपर्यायत्वादनन्ताक्षरा, अत्र
बभूवुषी भवितुमिच्छां कृतवती परमे व्योमन्विविधरक्षके परमे जगत्कारणे ब्रह्मणि
स्थिता । इत्यनयेष्टकामुपदध्यात् ।
अस्या ऋचस्तात्पर्यं दर्शयति—
वाचो॑ विशे॒षणम्, इति ।
वाग्देवतायाः स्तुतिरस्यामृचि क्रियत इत्यर्थः ।
कल्पः—“वराहव

... wait, look between वैपरीत्यम् । and न, or above न:
Yes, right after 'वैपरीत्यम् ।', before 'न', there is an insertion or marker?
Wait, look at footnote 7: ७ ख. ग. रीत्यं च नोर्ध्वां । - wait, in line 15, it has:
"वैपरीत्यम् । न चोर्ध्वाभिवर्षणमयुक्त-"

Line 16:
मिति शङ्कनीयम्, यस्मादेते पर्जन्याः पूर्वोक्तैः सप्तभिर्वायुगणैरुदीरिता ऊर्ध्वं प्रेरिताः

Line 17:
दृश्यन्ते हि वायूनां सर्वतः प्रेरणसामर्थ्यम् । तस्मादधोवर्षणवद्वायुवशादूर्ध्ववर्षणमपि
Wait, on "दूर्ध्ववर्षणमपि": footnote 8 is ८ ख ग ॰तूर्ध्वं वं° ।
Look at line 17: there is an '८' near 'दूर्ध्ववर्षणमपि'!

Line 18:
संभवत्येव । तेषां पूर्वोक्तवायूनामूर्ध्वाधोवर्षणसामर्थ्यप्रतिपादिकेयमृग्विद्यते ।
Wait, "मूर्ध्वाधोवर्षणसामर्थ्य": footnote 9 is ९ ग उर्ध्वेत्य° ।

[प्रपा० १ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४३
“समानमेतदिति वृष्टिमतीम्” इति । इष्टकाविशेषस्य वृष्टिमतीति नामधेयम् । एवमुक्त-
रैलैभिर्मन्त्रैर्लोकाप्यायितशंयुनामकानामिष्टकाविशेषाणामुपधानं स एवाऽऽह--“यद-
क्षरमिति लोको जमदग्निरित्याप्यायितस्तच्छंयोरिति शंयुः ” इति ।
तत्र प्रथमं मन्त्रमाह--
यदक्ष॑रं भूत॒कृत॑म् । विश्वे॑ दे॒वा उ॒पास॑ते ।
म॒ह॒र्षिम॑स्य गो॒प्तार॑म् । ज॒मद॑ग्निमकुर्वत, इति ।
न क्षरति न विनश्यति कदाचिदपीत्यक्षरं यत्परं ब्रह्म वस्तु भूतकृतमाकाशादि भूत-
रूपेण निष्पन्नम् । अत एवोपनिषद्याम्नायते--“तदात्मानं स्वयमकुरुत” इति । तादृशं
विश्वे सर्वेऽपि देवा उप सते । अस्याक्षरस्य गोप्तारं रक्षितारं जमदग्न्याख्यं मह-
र्षिमकुर्वत । देवा इन्द्रादयः स्वपुरुषार्थसिद्ध्यर्थं स्वयमुपासते मनुष्याणामनुग्रहार्थं
जमदग्निप्रभृतिकं महर्षिसंघमस्याक्षरस्योपदेष्टारमकुर्वत । ऋषयो हि तत्तद्वेदप्रवर्तनेन
मनुष्येभ्योऽक्षरमुपदिश्य तत्संप्रदायं परिपालयन्ति ।
अथ द्वितीयं मन्त्रमाह--
ज॒मद॑ग्निराप्या॑यते । छन्दो॑भिश्चतुरुत्त॒रैः । राज्ञः सोम॑स्य तृप्तास॑ः
( ६ ) । ब्रह्म॑णा वी॒र्या॑वता । शिवा न॑ः प्र॒दिशो॒ दिश॑ः, इति ।
स च जमदग्निश्चतुरुत्तरैरक्षरचतुष्टयादुत्तरभाविभिर्गायत्र्यादिभिश्छन्दोभिः स्वेनोप
दिष्टैर्मन्त्रैर्वाऽऽप्यायते प्राणिनोऽभिवर्धयति । ते च प्राणिनो वीर्यावता शक्तिमता
ब्रह्मणा मन्त्रेण राज्ञो राजमानस्य सोमस्य लतात्मकस्य पातारो भूत्वा तृप्तासः कृत
कृत्यबुद्ध्या तृप्ता भवन्ति । सैव तृप्तिः स्पष्टी क्रियते--नोऽस्माकं प्रदिशः प्राच्याद्य
मुख्या दिश आग्नेयाद्या अवान्तरदिशश्च शिवाः शान्ताः संपन्नाः, सर्वदिग्वर्तिप्रजासुख
हेतवः संपन्ना इत्यर्थः ।
अथ तृतीयं मन्त्रमाह--
तच्छं योरावृ॑णीमहे । गा॒तुं य॒ज्ञाय॑ । गा॒तुं य॒ज्ञप॑तये ।
दैवी᳭ स्व॒स्तिर॑स्तु नः । स्व॒स्तिर्मा॑नु॒षेभ्यः॑ । ऊ॒र्ध्वं
जि॑गातु भेष॒जम् । शं नो॑ अस्तु द्वि॒पदे᳭ । शं चतु॑ष्पदे, इति ।
शं प्राप्तानां रोगादीनामुपशमनकारणम् । योः, आगामिनां रोगादीनां वियोगका-
१ ख. ग. ॰शेषम्' । २ ग. ॰र्वते । इ° । ३ ख ग. ॰र्वते । दे° । ४ ग. ॰तिकम्' ।
५ ग. ॰र्वते । ऋ° । ६ ख. ग 'मान्यस्य । ७ ग. मुख्यदि° ।

रणम्, तत्कर्माऽऽरुणकेतुकाख्यमावृणीमह आभिमुख्येन प्रार्थयामहे । यज्ञाय तस्मिन्ना-
रुणकेतुकेऽनुष्ठीयमानस्योत्तरक्रतोर्गातुं गतिमावृणीमहे प्रार्थयामहे । यज्ञपतये यजमा-
नस्य च गातुं गतिं फलप्राप्तिमावृणीमहे । नोऽस्माकं दैवी स्वस्तिर्देवैः संपादितः
क्षेमोऽस्तु । मानुषेभ्यः पुत्रादिभ्यश्च स्वस्तिः क्षेमोऽस्तु । इत ऊर्ध्वं सर्वदा भेषजं
सर्वानिष्टनिवारणं जिगातु प्राप्नोतु । स(?) नोऽस्मदीयाय द्विपदे मनुष्याय च शं
सुखमस्तु चतुष्पदे पशवेऽपि शं सुखमस्तु ।
अथ ब्राह्मणवाक्यमुच्यते—
सो॒मपा३ अ॑सोमपा३ इति॑ निगद॑व्याख्याताः ( ७ ), इति ।
व्य॒व॒दा॒ता हन्ति गरं गिरस्ततपस उदकं तृप्तासश्चतुष्पद् एकं॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके
नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
अथ निगदव्याख्याता इति यदुपक्रान्तं तदुपसंह्रियते—वराहव इत्यादिषु शं
चतुष्पद इत्यन्तेषु मन्त्रेषु ये सोमपा देवा ये चासोमपास्ते सर्वेऽप्यभिहिताः । प्लुति-
द्वयमाख्यानार्थम् । “ [अनन्त्यस्यापि] प्रश्नाख्यानयोः” इति सूत्रेण प्रश्नवन्निश्चिताख्या-
नेऽपि प्लुतस्य विहितत्वात् । त एते सर्वे देवा निगदव्याख्याताः । मन्त्रपाठेनैव
तदर्थपर्यालोचनायां तत्तन्महिम्नः प्रतीयमानत्वात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठके नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥
अथ प्रथमे दशमोऽनुवाकः ।
कल्पेः—“ सहस्रवृदियमित्यष्टौ संयानीः ” इति । तत्र प्रथमामाह --
स॒हस्र॑वृ॒दियं भूमिः॑ । प॒रं व्योम॑ स॒हस्र॑वृत् । अ॒श्विना॑
भु॒ज्यू ना॑सत्या । विश्व॑स्य॒ जग॑तस्पती, इति ।
इयं दृश्यमाना भूमिः सहस्रवृदुपकारकतया सहस्रसंख्यकैः पुरुषैर्ध्रियमाणा
प्रार्थ्यमाना । भवति तथा परं व्योमोत्कृष्टं स्वर्गस्थानमपि सहस्रवृत्सहस्रसंख्यकैर्देवैः
प्रार्थ्यमानं भवति । ते एते द्यावापृथिव्यावश्विनाविवसदृशौ, यथाऽश्विनौ सर्वैषा-
मुपकुरुत एवमेते द्यावापृथिव्यावपीत्यर्थः । कीदृशावश्विनौ, प्राणिनां रोगनिवर्तनेन
१ ग. सर्वैर्दै । २ ग. ॰त्याः । इति स॑ ।

वथः स्वधा-`

Line 17:
वन्तौ । भ॒द्रा वां॑ पूषणावि॒ह रा॒तिर॑स्तु, इति ।

Line 18:
पूर्वत्र द्यावापृथिव्यौ दंपतिरूपेण स्तुते, इह त्वहोरात्ररूपेण स्तूयेते--हे द्यावापृ-

Line 19:
थिव्यौ वां युवयोर्मध्येऽन्यत्परं स्वरूपं शुक्रं शुक्लवर्णं भास्वरमहः । अन्यदितरत्स्व-

Line 20:
रूपं र(य)जतं निश्यनुष्ठितयागोपलक्षितकृष्णवर्णोपेता रात्रिः । इत्येवं युवां विषुरूपे
(Notice: र(य)जतं - yes, with parentheses!)

Line 21:
विलक्षणरूपयुक्ते अहनी अहोरात्रे स्थः । ते युवां द्यौरिव द्युलोकस्थ आदित्य इव

Line 22:
सर्वस्योपकुरुत(थ)इति शेषः । हे स्वधावन्तावन्नवन्तौ युवां देवौ हि यस्माद्विश्वा
(Notice: सर्वस्योपकुरुत(थ)इति)

Line 23:
`मायाः सर्वा अपि मतीरवथो रक्षथः । सति ह्यह्ने सर्वेषां बुद्धिः प्रसीद

४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०१अनु०१०]
चरथ॑ः स॒ꣲसखा॑यौ । ताव॒श्विना॑ रास॒भा॑श्वा
हवं॑ मे । शु॒भ॒स्पती॒ आगत॒ꣲ सूर्य॑या स॒ह, इति ।
अहोरात्ररूपेण स्तुतयोः पुनः सखिद्वयरूपेण स्तुतिः क्रियते—हे द्यावाभूमी
द्यावापृथिव्यौ युवां सखायौ सखिद्वयमिव संचरथः संभूय वर्तेथे । कीदृशौ सखायौ,
वासात्याँ वसतिमर्हतः, देवानां मनुष्याणां च निवासं प्रयच्छथ इत्यर्थः । चित्रौ
विलक्षणभोगप्रदत्वेन नानाविधौ, जगतो निधानौ सर्वस्यापि प्राणिजातस्य निधान-
स्थानीयौ, रासभाश्वा रासभौ गर्दभावेवाश्वस्थानीयौ ययोरश्विनोर्देवयोस्तौ रासभा-
श्वाख्यौ, तथाविधावश्विनावश्विसदृशौ तौ देवौ युवां शुभस्पती शोभनस्य कर्मणः
पालकौ सन्तौ सूर्योपमां³ सह ( + द्यावापृथिव्या सह ) हवं मदीयं यज्ञं प्रत्या(आ)-
गतमागच्छतम् ।
अथ पञ्चमीमाह—
त्युग्रो॑ ह भु॒ज्युम॑श्विनोदमे॒घे । र॒यिं न कश्चि॑-
न्ममृ॒र्वाँ ३ अवा॑हाः । तमू॒हथु॒र्नौभि॑रात्म॒न्व-
तीभि॑ः । अ॒न्तरि॑क्षप्रुड्भि॑रपोद॒काभि॑ः (२), इति ।
हेऽश्विनावुदमेघ उदकसहितमेघेऽवस्थितं भुज्युं पालकं तमुदकसंप्लवमूहथुर्वहथः
संपादयथः । कीदृशमुदकप्लवम्, नौभिः, तरणीयमिति शेषः । कीदृशीभिर्नौभिः,
आत्मन्वतीभिर्दृढस्वरूपयुक्ताभिः । अन्तरिक्षप्रुड्भिर्भूमिस्पर्शमन्तरेण जलस्योपर्यन्त-
रिक्षे प्लवनशीलाभिः । अपोदकाभिरुदकप्रवेशरहिताभिः, निश्छिद्रभिरित्यर्थः । अश्वि-
नोरुदकस्य वहने दृष्टान्तः--त्युग्रोऽप्युग्रो मूर्खः कश्चित्पुमान्ममृत्वान्मरणं प्राप्यमा-
णोऽपि रयिं धनं न प्रयच्छति किंत्वाहा आहत्येव । यद्वा स्वयमेवावहरति(हति) ।
यथा स लुब्धोऽत्यादरेण धनं संपादयत्येवमश्विनावप्यादरेण वृष्टिं संपादयत इत्यर्थः ।
अथ षष्ठीमाह--
ति॒स्रः क्ष॑पस्त्रिरहा॑ऽतिव्रज॑द्भिः । नास॑त्या
भु॒ज्युमूहथुः पत॒ङ्गैः । स॒मु॒द्रस्य॒ धन्व॑न्ना॒र्द्रस्य॑
पा॒रे । त्रि॒भी रथै॑ः श॒तप॑द्भिः षडश्वै॑ः, इति ।

• एतच्चिह्नान्तर्गतमधिकमिव भाति ।
  १ क. प्रयच्छत । २ क. ख. 'सा या' । ३ क. °थिव्यौ स° । ४ ग. °वां अ° । १ ख.
  °रूपखि° ।

स्वाधीनमेवः । तुग्र आदित्यः, तुग्रशब्दो"
Wait, "स्वाधीनमेवः"?
'स्वा' 'धी' 'न' 'मे' 'व' - is that a visarga or punctuation? It looks like "स्वाधीनमेव ।" with a dot or colon, or "स्वाधीनमेवः ।"?
Wait, "वशी स्वाधीनमेव" -> Sāyaṇa glosses वशी as स्वाधीनमेव. The colon/visarga: look at "स्वाधीनमेवः ।" - yes, there's a visarga or colon.
Then: "तुग्र आदित्यः, तुग्रशब्दो"

Line 22:
"रश्मिनाम तद्वान्त्सुग्रः स च वक्रियां वक्रां कुटिलां वृष्टिविमुखं तं मेघमन्वेति वर्ष-"
Wait, "तद्वान्त्सुग्रः" or "तद्वान्त्तुग्रः"?
'त' 'द्वा' 'न्त्सु' 'ग्रः' or 'न्त्तु' 'ग्रः'? It's "तद्वान्त्तुग्रः" (तुग्र possessed of rays). Look at the consonant cluster: 'न्त्तु' (n-t-tu).

Line 23:
"यितुमनुगच्छति । किं कुर्वन्, सोमतृप्सुष्व्यायसूयान् । सोमेन तृप्यन्तीति सोम-"

Line 24:
"

कल्पः—" स संग्राम इति द्वे " इति । तत्र प्रथमामाह—
स॒ सं॒ग्राम॑स्त॒मोद्यो॒ऽत्यो॑तः । वाचो॒ गाः पि॑पाति॒ तत् ।
स तद्रोभिः स्तवा॑ऽत्येत्य॒न्ये । रक्ष॑साऽनन्वि॒ताश्च॑ ये, इति ।
स आदित्यो गा गवादीन्पशूंस्तदप्सूदकं पिपाति पाययति । कीदृशीः।,
वाचः शब्दयन्तीः । पूर्वमुदकाभावात्तृष्णार्ताः सत्यो जलपानार्थं हम्भारवं कुर्वन्तीत्यर्थः ।
कीदृशः स आदित्यः– संग्रामः, समूहवाची ग्रामशब्दोऽत्र रश्मिसंघमाचष्टे । संप्राप्तो
ग्रामो रश्मिसंघो येनासौ संग्रामः, रश्मिभिः पूर्ण इत्यर्थः । तमो द्यति खण्डय-
तीति तमोद्यः, अत्यैरश्वरतो रक्षितो धृत इत्यत्योतः । " अश्वोऽसि हयोऽस्यत्योऽसि
नरोऽसि " इत्यश्वनामस्वत्यशब्द आम्नातः । आदित्यो ह्यश्वैः स्वकीयरथे स्थितः स
आदित्यस्तत्तदा गोभिर्वृष्ट्या परितुष्टानां प्राणिनां वाग्भिः स्तवा स्तूयमानः सन्नन्येऽ-
न्वान्यन्देवानत्येत्यतिक्रामति, सर्वदेवाधिकत्वेन भासत इत्यर्थः । ये च दिव्या जना
रक्षसा रक्षसो जात्याऽनन्विता असंबद्धा देवपक्षपातिनस्तैः सर्वैः स्तूयत इति शेष ।
अथ द्वितीयामाह--
अन्वे॑ति परि॑वृ॒न्त्यास्त॑ः । ए॒वमे॒तौ स्थो॑ अश्विना ।
ते ए॒ते द्या॑पृथि॒व्योः । अह॑रह॒र्गर्भ॑ दधाथे ( ४ ), इति ।
अस्तः क्षिप्त आदित्येन प्रेरितो मेघः परिवृत्य पुनरपि वृष्ट्यर्थं पर्यागत्यान्वे-
त्यानुकूल्येन गच्छति, वर्षतीत्यर्थः । हेऽश्विना(नौ)ते एते यथोक्तवृष्टियुक्ते द्यावापृथिव्यौ
ये विद्येते तयोरेवमुक्तेन प्रकारेणोपकुर्वन्तावेतौ युवां स्थो वर्तेथे । कथमुपकार इति
तदेव स्पष्टी क्रियते–द्यापृथिव्योर्द्यावापृथिव्योरहरहः प्रतिदिनं गर्भं दधाथे जलद्वारा
तत्तत्प्राण्युत्पत्तिबीजं संपादयथः । एवमेताभ्यां मन्त्राभ्यामिष्टके उपदध्यात् ।
अतः परं ब्राह्मणवाक्यमुच्यते । तत्र द्यावापृथिव्यौ बहुधा प्रशस्येते । तत्रैकां
प्रशंसामाह--
तयो॑रे॒तौ व॒त्सावह॑ोरा॒त्रे । पृ॒थि॒व्या अह॑ः । दि॒वो
रात्रि॑ः । ता अ॑विसृ॒ष्टौ । दंप॑ती ए॒व भ॑वतः, इति ।
तयोर्द्यावापृथिव्योरेतावहोरात्ररूपौ कालौ वत्सस्थानीयौ, तत्रोत्पन्नत्वात् । तयो-
र्मध्ये पृथिव्या गोस्थानीयाया अहर्वत्सस्थानीयं दिवश्च रात्रिवत्सस्थानीया । प्रशं-
१ क. ॰ब्दो र॰ । २ ख ग. ॰श्वेरूतो । ३ ख. पराग॰ । ४ ख. ग. प्रशंस्यते । ५ क.
रात्रिस्थानीयाया । ६ ख. ग. ॰त्रिश्च वत्स॰ ।

orँorꣳ(Vedic sign gomukha / candrabindu / ardhadakara). In Anandashrama, it is often printed as a candrabindu with a small२or३or justँ! Wait, look at line 24: सेय ँ- actually it'sसेयfollowed by a candrabindu and a figure२? No, look at सेय ँ: It's सेयँ! Wait, let's look at the character: It's सेयthenँ(candrabindu) withऽor२? Wait, Anandashrama Taittiriya: सेयँ॑? No, there is no udatta. Let's see: सेयँorसेय ँorसेयं? In the image: सेयthen a space, thenँwith a loop below, orꣳ? It is often represented as सेयँorसेय ँorसेयं. Wait, let's look at the text: सेय ँ रात्री॑ ग॒र्भिणी॑ पु॒त्रेण॒ संव॑सति ।Wait, look atपु॒त्रेण॒: पु॒: anudatta त्रे ण॒: anudatta स

सर्वेऽसतो जगत्कारणादव्यक्तात्सकाशात्सद्व्यक्तं जगत्तत्तत्क्षुतक्षणोपलक्षितं निष्पादनं
कृतवन्तः । एते हि पूर्वस्मिन्कल्पे सृष्ट्यधिकारार्थं तपस्तप्त्वा वर्तमानकल्पे जगत्कारणा-
दव्यक्तात्सकाशात्स्वस्वाधिकारोचितं व्यक्तं जगदुत्पादितवन्तः । अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नमि-
त्ययमर्थ उपनिषद्यप्याम्नायते—‘‘असद्वा इदमग्र आसीत्, ततो वै सदजायत’’ इति ।
एवं सति सप्तर्षिवद्ये पुरुषा अस्मिन्मन्वन्यारुणकेतुकमग्निं चिन्वन्ति ते सर्वेऽप्यागा-
मिजन्मन्त्यगस्त्यसमानाश्च भवन्ति । किंचैते कर्मानुष्ठातारो नक्षत्रैर्दिवि भासमानैः सह
शंक्नुतोऽवसन्सर्वप्राणिनां सुखकारिणो वसन्ति । द्युलोके नक्षत्ररूपेणोत्पद्यन्त इत्यर्थः ।
तथा चान्यत्राऽऽम्नायते—‘‘यो वा इह य॑जते । अ॒मुं स लोकं न॑क्षते । तन्नक्षत्राणां
नक्षत्रत्वम्’’ इति । एतैश्चतुर्भिर्मन्त्रैरुपदध्यात् ।
अथैकं ब्राह्मणवाक्यमाह—
अथ॑ सवि॒तुः श्या॒वाश्व॑स्या॒वर्ति॑कामस्य, इति ।
पूर्वमथ पवित्राङ्गिरस इत्याङ्गिरोनाम्नो महर्षेः संबन्धिन इष्टकामन्त्रान्प्रतिज्ञाय ते
दर्शिताः, अथ तेभ्योऽनन्तरं श्यावाश्वस्य श्यावाश्वनाम्नः कस्यचिन्महर्षेः संबन्धिन
इष्टकामन्त्रा उच्यन्त इति शेषः । कीदृशस्य सवितुः प्रेरकस्य, मन्त्रसंप्रदायप्रवर्तक-
स्येत्यर्थः । अवर्तिकामस्य, वर्तिर्वर्तनं लोकव्यवहारे साधनं धनं तद्राहित्यमवर्तिर्दारिद्र्यं
तेन वैराग्यमुपलक्ष्यतेऽतो वैराग्यकामस्येत्युक्तं भवति ।
कल्पः—‘‘ अमी य इति सप्त मध्ये ’’ इति । तत्र प्रथमामाह—
अ॒मी य ऋक्षा॒ निहि॑तास उच्चा । नक्तं॒
द॑दृ॒श्रे कुह॑चि॒द्दि॒वेयु॑ः । अद॑ब्धानि॒ वरु॑णस्य
व्र॒तानि॑ । वि॒चाक॑शच्च॒न्द्रमा॒ नक्ष॑त्रमेति, इति ।
ऋक्षा नक्षत्रविशेषाः, अमी अस्माभिर्दृश्यमानाः, उच्चोच्चस्थाने दिवि निहितासः
प्रजापतिनाऽवस्थापिताः । ते नक्षत्रविशेषा नक्तं रात्रौ ददृश्रे विस्पष्टं दृश्यन्ते ।
दिवाऽहनि कुहचित्क्वापि गताः, अस्माभिर्न दृश्यन्त इत्यर्थः । वरुणस्य नक्षत्र-
ज्योतिषामावरकस्यं सौर्यतेजसः, व्रतान्यदब्धानि व्यापाराः केनाप्यहिंसिताः । तस्मा-
त्तेजोन्तराभिभावकस्य सूर्यतेजसः केनाप्यहिंसितत्वादहनि तेनाभिभूतानि नक्षत्राणि न
भासन्त इत्यर्थः । चन्द्रमास्तु विचाकशद्विशेषेण प्रकाशमानं नक्षत्रमेति प्राप्नोति
न तु सूर्यवन्नक्षत्राण्यभिभवति । तस्माद्रात्रौ दृश्यन्त इत्यर्थः ।
१ ख. ग. °षद्याम्ना° । २ ख. ग. जयते । ३ ख. ग. नक्षत्रे । ४ ख. ग. ददृशे । ५ क.
ग. °हिताः प्र° । ६ ख. ग. ददृशे । ७ ख. °स्य भावस्य सो° । ८ ख. ग. °स्य भावस्य सू° ।

[प्रपा० १ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५३
अथ द्वितीयामाह—
तत्स॑वि॒तुर्वरे॑ण्यम् । भर्गो॑ दे॒वस्य॑ धीमहि ( २ ) ।
धियो॒ यो नः॑ प्रचो॒दया॑त्, इति ।
वरेण्यं वरणीयं श्रेष्ठं सवितुः प्रेरकस्य सूर्यस्य तत्प्रसिद्धं भर्गस्तेजो धीमहि
ध्यायामः । यः सविता नोऽस्माकं धियो बुद्धीः प्रचोदयात्प्रकर्षेण प्रेरयति, तस्य
सवितुरिति पूर्वत्रान्वयः ।
अथ तृतीयामाह—
तत्स॑वि॒तुर्वृ॑णीमहे । व॒यं दे॒वस्य॑ भो॒जन॑म् । श्रेष्ठं॑२
सर्व॑धात॑मम् । तुरं॒ भग॑स्य धीमहि, इति ।
वयं यजमानाः सवितुर्देवस्य तत्तेजो वृणीमहे प्रार्थयामहे । कीदृशं तेजः,
भोजनं भोगसाधनं, श्रेष्ठमतिशयेन प्रशस्तं, सर्वधातमं सर्वस्य जगतोऽति

? No, it's या १! Wait, look at the bottom line: १ क. ॰नुभावे ।Wait, does it say१ क. ॰नुभावेor१ क. ॰नुभावे? Wait! Look at the first letter of footnote 1: १ क. ॰नुभावे ।Wait, look at line 2:प्रसिद्धिवाचकमव्ययम् । तत्र ब्रह्मवित्पुमान्स्वानुभवं प्रकटयतिCould footnote 1 beस्वानुभावे? Wait, why would footnote 1 be at the bottom if it was from line 2? Footnotes are numbered 1 to 8 on this page: 1 is somewhere near line 12 or 14. Wait, let's find १on the page: Line 12:अतीतयजमानरूपेणायक्षि या १ कृतवानस्मिWait, could that beयागंwhereगंwas misprinted, or is thatयां? Wait, look closely at line 12: अतीतयजमानरूपेणायक्षि या १No! It'sया १! Wait, why would याbe followed by१? Could it be यागं? If the text has या १`, what is footnote 1?
Wait

[प्रपा० १ अनु० ११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५५

इत्यादिश्रुत्युक्तं सद्वस्तु बुद्ध्वा तदनुभवेन तद्रूपा वर्तन्ते ता उ ता अपि स्त्रियो मे मते
पुंस आहुर्ब्रह्मविदः पुरुषान्कथयन्ति । यद्यपि शरीरे स्तनवृद्ध्यादि स्त्रीलक्षणं
दृश्यते, तथाऽपि पुरुषस्योचितं तत्त्वज्ञानमस्तीति पुरुषलक्षणसद्भावात्पुरुषत्वं तासाम-
भिज्ञाः कथयन्ति । ये तु¹ शरीरे श्मश्रुप्रभृतिभिः पुरुषलक्षणैर्युक्ता अपि पुरुषस्यो-
चितं तत्त्वज्ञानं न संपादयन्ति, ते स्त्रीणामुचितेन मोहेनोपेतत्वात्स्त्रिय एवेत्यभि-
प्रायः । यथा स्त्रीपुरुषविभागो लोकविपरीत एवमन्धानन्धविभागोऽपि द्रष्टव्यः । अक्षण्वां-
श्चक्षुरिन्द्रिययुक्तः पश्यन्नीलपीतादिरूपं पश्यन्नपि न विचेतद्विवेकेन सद्वस्तुतत्त्वं न
जानाति चेत्सोऽयमन्ध एव । मांसदृष्टिरहितोऽपि स्वरूपतत्त्वाभिज्ञश्चेत्सोऽयं चक्षुष्मा-
नेवेत्यपि द्रष्टव्यम् । यथाऽयमलौकिकान्धानन्धविभागः एवं पितृपुत्रविभागोऽप्यलौ-
किकः कश्चिद्द्रष्टव्यः । लोके यत्र पिता न जानाति पुत्रस्तु कविर्वेदशास्त्रपारंगतस्तत्र
स पुत्र इमा, एतानि दृश्यमानानि सर्वाणि भूतानि विवेकेन स्वात्मत्वेन जानाति,
तदानीं यः पुत्रस्ता विजानात्तानि सर्वाणि भूतानि स्वात्मतया जानाति स पुत्रः
सवितुरुत्पादकस्यापि पिता सत्पिता भवति । ज्ञानोपदेशेन पालयितुं समर्थत्वात् ।
किं बहुना तत्त्वज्ञानमेव प्रशस्तमज्ञानं निकृष्टमिति तात्पर्यार्थः ।
कल्पः—"अन्धो मणिमिति पञ्च वैश्वदेव्य उत्तराः²" इति तत्र प्रथमामाह—
अन्धो म॒णिम॑विन्दत् । तम॑न॒ङ्गु॒लिरवा॑वयत् ।
अ॒ग्रीवः प्रत्य॑मुञ्चत् । तम³जिह्वा अस॒॑शंत, इति ।
लोके हि पुरुषश्चक्षुषा मणिं दृष्ट्वा तमङ्गुलीभिरादाय ग्रीवायां प्रतिमुच्य जिह्वया
प्रशंसति, चिद्रूप आत्मा तु चक्षुरङ्गुलिग्रीवाजिह्वावर्जित एव सन्नचिन्त्यशक्तित्वा-
त्तान्सर्वान्व्यापारान्करोति । तथा च श्वेताश्वतरा बाह्यसाधनरहितस्यैव सर्वव्यापार-
कर्तृत्वमामनन्ति— "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः"
इति आत्मा ह्युपाधिभेदाद्द्विविधः, जीव ईश्वरश्चेति । तथाच सिद्धान्तरहस्याभिज्ञा
आहुः— "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः" इति । कार्यं देहेन्द्रियादि-
संघातरूपं, कारणमचिन्त्यशक्तिः । तत्र कार्योपाधिर्जीवः स्वतो निरुपाधित्वेन सर्व-
साधनशून्य एव सन्नज्ञानेन देहेन्द्रियतादात्म्यं स्वात्मन्यारोप्य भ्रान्त्या सर्वमिदं
करोतीति लक्ष्यते, ईश्वरस्तु भ्रान्तिरहितोऽप्यचिन्त्यशक्तियुक्तत्वाच्चक्षुरादिसाधनहीन
एव सन्त्संकल्पमात्रेण सर्वव्यापारं करोति, तदुभयमभिप्रेत्यायं मन्त्रः प्रवृत्तः । अथवा
योगाभ्यासेन चक्षुरादीन्द्रियं निरूप्य⁴ नीलपीतादिप्रपञ्चः सन्मणिरिव⁵ स्वयंप्रकाशमा-

५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० १ अनु० ११]
त्मानं समाधिना पश्यति । तस्य च दृष्टस्य वस्तुनः स्वस्वरूपत्वेन निश्चयः स्वीकारः ।
[*अतोऽङ्गुलिव्यापाररहितोऽपि स्वी करोतीत्युच्यते । तस्मिन्वस्तुनि स्थैर्यं प्रत्यमुञ्च-
दित्यच्यते । कृतकृत्योऽस्मीत्यादि भाषणं जिह्वया प्रशंसेत्युच्यते (?)] ।
अथ द्वितीयामाह—
ऊ॒र्ध्वमू॑लम॒वाक्छा॑खम् । वृ॒क्षं यो वेद॒ संप्र॑ति ।
न स जा॒तु जन॑ः श्रद्दध्यात् । मृ॒त्युर्मा॑ मारया॒दिति॑१, इति ।
लौकिकस्य हि वृक्षस्याधोभागे मूलमूर्ध्वभागे शाखाश्च । संसारवृक्षस्य तद्वैपरी-
त्यम् । ऊर्ध्वं सर्वोत्कृष्टं ब्रह्म मूलम्, अवाञ्चोऽधमा ब्रह्मादिस्तम्बान्ता देहाः
शाखाः, अयं च संसारो व्रश्चनयोग्यत्वाद्वृक्षः । तत्त्वज्ञानेन हि सोऽयमज्ञानजन्यो

[प्रपा०१अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५७
पु॒त्रो निर्ऋ॑त्यां वैदे॒हः । अचे॑तां यश्च॒ चेतन॑ः, इति ।
अत्र पूर्वोक्तेन हसितादिगुणयुक्तेन शरीरादिना सह चिदात्मनस्तादात्म्याध्यासो
वर्ण्यते । अयं चिदात्मा स्वयमतृष्यन्नेव [तृष्य] स्तृप्यंस्तृषां प्राप्नोति, तृषाया जडधर्म-
त्वेन स्वस्मिन्नसंभवेऽपि जडतादात्म्यभ्रमेण तृषां प्राप्नोतीव लक्ष्यते । तथाँ ध्याय-
तीवायतेतिव, स्वयं ध्यानरहितोऽपि ध्यानयुक्तेन मनसा सह तादात्म्यभ्रमात्स्वयं ध्याय-
तीव लक्ष्यते । अस्माद्दृश्याज्जडदेहाज्जाता हसितादिविकारा मे मदीया इति भ्रान्त्या
ध्यायतीति शेषः । मिथू३शब्दो मिथःशब्दपर्यायः संश्रिज्जडयोः परस्परमेलनं ब्रूते, तेन
मेलनेन चरमन्मदीयमिति वृथाऽभिमन्यते । कोऽसावेवमभिमन्यत इति तदुच्यते--निर्ऋ-
त्या निर्ऋतिवत्प्रतिकूलाया मायायाः । पुत्रोऽहंकारो विदेहस्य शरीररहितस्य चिदा-
त्मनः संबन्धी वैदेहश्चैतन्यच्छायायुक्त इत्यर्थः । तदेव स्पष्टी क्रियते योऽहंकारोऽचेताः
स्वयमचेतनः संश्चेतनश्च चैतन्यच्छायायोगेन चेतनोऽपि भवति, तादृशः पदार्थः । देहे-
न्द्रियादिधर्मान्नात्मन्यारोप्य तदारोपेण सुखध्यानादिधर्मा आत्मनि प्रतिभासन्ते ।
अथ पञ्चमीमाह--
स तं म॒णिम॑विन्दत् । सोऽनङ्गु॒लिरव॑यत् । सोऽ-
ग्री॒वः प्रत्य॑मुञ्चत् (६) । सोऽजि॒ह्वो अस॑श्चत, इति ।
यः पूर्वोक्तश्चेतनाचेतनयोरन्योन्यतादात्म्याध्यासेन निष्पन्नः संसारी स एव तं
मणिम्, अतीतेऽन्धो मणिमित्यादिमन्त्रे प्रोक्तं मण्याद्युपलक्षितमाभरणं चक्षुषा दृष्टवान् ।
स एव स्वतोऽङ्गुलिरहितोऽपि देहतादात्म्याध्यासेन तदीयैरङ्गुलिभिरवयत्स्वीकृतवान् ।
तथा स्वतो ग्रीवारहितोऽपि शरीरगतायां ग्रीवायां प्रत्यमुञ्चत् । तथा स एव स्वतो
जिह्वारहितोऽपि शरीरगतया जिह्वयाऽसश्चत प्रशंसां कृतवान् ।
अथ ब्राह्मणमाह--
नैत॒मृषिं॑ विदित्वा नग॑रं प्र॒विशे॑त् । यदि॑ प्र॒विशे॑त् ।
मि॒थौ चर॑ित्वा प्र॒विशे॑त् । तत्संभव॑स्य व्र॒तम्, इति ।
एतमृषिं पूर्वोक्तं विवेकप्रतिपादकं मन्त्रसंघं विदित्वा मन्त्रप्रतिपाद्यं परमार्थतत्त्व-
मवगत्य नगरं४ जनसंमर्द्दयुक्तं न प्र॒विशेत् । यद्वा नगरोपलक्षितं देहं न प्रविशेत्, देहे५
तादात्म्यभ्रमं न कुर्यादित्यर्थः । यदि६ कथंचित्पूर्ववासनाबलात्प्रविशेद्देहे तादात्म्यबुद्धिं
१ ख. नैर्ऋत्या । २ ख. ग. °थाध्या° । ३ क. ख. मिथुश° । ४ क. °रं संपद्युं° । ५ ख. देहता° । ६ ख. °दि किंचि° । ७ ख. °द्देहेता° ।
८

कुर्यात्तदानीं मिथौ चरित्वा शास्त्रार्थपर्यालोचनया मिथ्येदमिति निश्चित्य प्रविशेत्ता-
दात्म्यभ्रमरहितेन देहेन प्रारब्धभोगाय लोकव्यवहारं कुर्यात् । तदेतत्संभावनान्न ऋषे-
र्व्रतमाचारः, स ह्येवमाचरितवान् ।
कल्पः – “आ तमग्ने रथमिति तिस्रः” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ तम॑ग्ने॒ रथं॑ तिष्ठ । एका॑श्वमेक॒योज॑नम् ।
एक॑चक्रमेकधु॒रम् । वात॑भ्राजिगतिं वि॑भो, इति ।
हेऽग्न आरुणकेतुकेह कर्मण्यागमनाय तं तादृशं रथमतिष्ठाऽऽरोह । कीदृशम् ।
एकाश्वमेक एव प्रबलोऽश्वस्तं वहति, एकयोजनं निमिषमात्रेण योजनरूपं (प) [म-
ध्वानं] गच्छति, एकचक्रं लौकिकरधवच्चक्रद्वयं नापेक्षते किं त्वेकचक्रेण वर्तते, एकधु-
रमश्वस्यैकत्वात्तद्योजनाय धूरप्येकैव, वातभ्राजिगतिं भ्राजिशब्दोऽपि गमनवाची वातस्य
भ्राजिर्वातभ्राजिस्त[द्व]द्रुतिर्यस्यासौ वातभ्राजिगतिस्तादृशम्, यथोक्तरथस्यालौकिकत्वा-
त्तेन गमनायाचिन्त्यशक्तिमग्नेर्द्योतयितुं विभुशब्देन संबोधनम् ।
अथ द्वितीयामाह—
न रि॑ष्यति॒ न व्य॑थते (७) । नास्याक्षो॑ या॒तु स॑ज्जति ।
यच्छ्वे॒तान्रोहि॑ताँश्चाग्नेः । रथे॑ यु॒क्त्वाऽधितिष्ठ॑ति, इति ।
अयमेकचक्रो रथो न रिष्यति न विनश्यति न व्यथते न नि(वि)षीदति, इतस्त-
तश्चलति, अस्य रथस्याक्षो यातु याने गमनवेलायां न सज्जति क्वापि पाषाणवृक्षादौ
सक्तो न भवति, यद्यस्मात्कारणादग्नेरयमाग्निः श्वेतान्रोहितांश्च प्रसिद्धान्प्रबलानश्वा-
न्पर्यायेणास्मिन्तरथे युक्त्वा तं रथमधितिष्ठति तस्मादश्वसामर्थ्याद्रथस्य न कोऽपि बाध
इत्यर्थः ।
अथ तृतीयामाह—
एक॑या च द॒शभि॑श्च स्वभूते । द्वाभ्या॑मिष्टये
वि॒ꣳशत्या च॑ । ति॒सृभि॑श्च वहसे त्रि॒ꣳशता च॑ ।
नि॒युद्भि॑र्वायवि॒ह ता विमु॑ञ्च ( ८ ), इति ॥
तत॑क्षु॒र्धीम॑हि॒ नाम॑ मे चिकेत गी॒तं प्रत्य॑मुञ्चद्द्व्यथते॒ सम॑ चं ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठक
एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
१ क. ॰ङ्कित्वम॰ । २ ग. ॰द्वयं ।

[प्रपा०१अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५९
नियुच्छब्दो वायुसंबन्धिनीरश्वयोषित आचष्टे । हे वायो, इष्टयेऽस्मत्संबन्धियागार्थं
स्वभूते स्वाधीने रथे, एकादिसंख्यायुक्ताभिर्नियुद्भिर्गतं रथं योजयित्वा वहसेऽस्मत्समीपं
प्रापयसि । अश्वादिविषयाः षट्प्रकाराः संख्याविकल्पिताः । हे वायो, इहाऽऽगत्य
ता नियुतो विमुञ्च ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यके प्रथमप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
अथ प्रथमे द्वादशोऽनुवाकः।
कल्पः—“आतनुष्वेति चतस्रः” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ॒त॒नुष्व॑ प्र॒त॒नुष्व॑ । उद्द॑माऽऽध॑म॒ संध॑म ।
आ॒दि॒त्ये च॑न्द्रव॒र्णानाम् । गर्भंमाधेंहि॒ यः पुमा॒न्, इति ।
हे इन्द्र त्वमातनुष्व समन्तादात्मानं विस्तारय, स्वरूपं प्रदर्श्य सर्वाननुगृहाण ।
प्रतनुष्व प्रकर्षेण ऋतुषु स्वात्मानं विस्तारय, ऋतुष्वागत्य संनिहितो भव । उद्दमो-
त्कर्षेण शब्दय, अहमागत इत्येवमुच्चैः कथय । आधमाऽऽभिमुख्येन शब्दय ।
संधम सम्यगानुकूल्येन शब्दय । ततस्त्वं चन्द्रवर्णानां हिरण्यवर्णानामपां गर्भमा-
न्दित्ये धेहि, आदित्यरश्मिषु जलं संगृहाणेत्यर्थः । यस्त्वं पुमान्पुंस्त्वशक्तियुक्तः स
तं गर्भमाधेहि ।
अथ द्वितीयामाह—
इ॒तः सि॒क्तꣳ सूर्य॑गतम् । च॒न्द्रम॑से रसं॑ कृधि ।
वा॒रा॒दं ज॑नयाग्रे॒ऽग्निम् । य एको॑ रु॒द्र उ॒च्यते॑, इति ।
इतः कर्मणः सकाशात्सिक्तमाज्य़ाद्याहुतिद्रव्यं सूर्यगतं कृत्वा चन्द्रमसे चन्द्रवृ-
द्ध्यर्थं रसं कृधि कुरु । अग्नौ प्रक्षिप्तं द्रव्यमादित्यं प्राप्य जलं भूत्वा दिवि चन्द्रं
भूमावोषधीश्चाभिवर्धयति, तत्सर्वमिन्द्र त्वं कुरु । ततो वारादं वरणीयस्य फलस्याऽऽ-
समन्ताद्वातारमग्निमारुणकेतुकरूपमग्रेऽस्माकं पुरतो जनयोत्पादय । योऽग्निरेको
रुद्र इति सर्वत्रोच्यते । तथा चान्यत्राऽऽम्नातम्,—“एक एव रुद्रो न द्वितीयाय
तस्थे” इति । “रुद्रो वा एष यदग्निः” इति च ।
१ म. ॰तीथोऽवत० ।

दृश्य॑ते, in ms. क it had a different accent, so १refers to the accent in the mantra, or it's attached to( १ )! Wait, look at L10: Above केचिन्न्वेthere is superscript३! Footnote 3: ३ क. विन्नियेमु॑ । In L12: Aboveआयान्तंthere is superscript४! Footnote 4: ४ क. ख. धावन्तं । Aboveकेचिदपिthere is superscript५! Footnote 5: ५ क. मा नियेमु॑ । Aboveमा(orमाँ) there is superscript ६! Footnote 6: ६ ग. आ । In L18: Atइति॑there is superscript७! Footnote 7: ७ ख. ग. इत्यं । । In L17: Atमा मा॑there is superscript८! Footnote 8: ८ क. ख. ग. ॰नो मां मा । In L21: Atनिधन्वेवthere is superscript९! Footnote 9: ९ ख. निधनं॰ । In L23: Atद्व