तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७७
[वि]धिनिषेधवाक्ययोः समानबलत्वाद्दानिर्णयैः, प्रतिषेधवाक्ये प्रथमशब्देन ❊ निषेधस्य
योगपरत्वनिर्णयात् । प्रथमद्वितीयादिशब्दाः क्रियाया आवृत्तौ मुख्याः, तत्संबन्धाद्ग-
तुषूपचर्यन्ते । प्रथममध्येतव्यत्वात्प्रथम(मं) काण्डं तदनन्तरमध्येतव्यत्वाद्द्वितीय(य)-
[का]ण्डम् । एवमादावुत्पन्नत्वात्प्रथमः पुत्रः, तदनन्तरमुत्पन्नत्वाद्द्वितीयैः पुत्रः । तथाऽपि
तथा सति) ५प्रयोगक्रियाया आवृत्तिविशेषे प्रथमशब्दो मुख्यः, तदावृत्तिविशेष(षय,तया
ज्ञशब्दो(यज्ञे) लाक्षणिकः । त्वत्पक्षे क्रतौ मुख्यो यज्ञशब्दः ६प्रयोगे लाक्षणिकः
[स्]यादिति चेत् । बाढम् । तथाऽप्यसंजातविरोधिनि लाक्षणिकत्वकल्पनात्काम(दूर)मुत्त-
[र]पदे तत्कल्पनं, तस्माज्ज्योतिष्टोमस्य प्रथमप्रयोगे ७प्रवर्ग्यस्य निषेधः । नतु सप्तसंस्था-
कस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थारूपोऽग्निष्टोमः, तत्रायं निषेधः पर्यवस्यति । विधिश्च
प्र श्रूयते—अग्निष्टोमे ९प्रवृञ्जन्तीति । एवं तर्ह्य१०धिकारिभेदेन विधिनिषेधयोर्व्यवस्थाऽ-
स्तु, तथा च श्रूयते--कामं तु योऽनूचानः स्यात्तस्य प्रवृञ्ज्यादिति । तस्मादनूचान-
व्यतिरिक्त[=कर्तृके] प्रथमप्रयोग एवायं निषेधः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
अथ चतुर्थेऽष्टमोऽनुवाकः ।
सप्तमे महावीरवेक्षणमुक्तम् । अष्टम ११आज्ययुक्ते महावीरे+ पयःप्रक्षेपणं प्रवृञ्जनमु-
[च्य]ते । कल्पः— “सावित्रेण रशनामादाय" इति । पाठस्तु—
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे । अ॒श्विनो॑र्बा॒-
हुभ्या॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्यामाद॑दे, इति ।
द्वितीयानुवाके (प्रपा० ४ अनु० २ पृ० २२४) व्याख्यातोऽयं मन्त्रः ।
अनेन मन्त्रेण साध्यमादानं १२विधत्ते—
देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादत्ते प्रसूत्यै ।
❊ निषेधस्येति पदं न्यायमालाविस्तारानुसारेण स्थापितमादर्शपुस्तकेषु तु नास्ति ।
[ ] एतच्चिह्नान्तर्गतं न्यायमालाविस्तारानुरोधेन स्थापितमादर्शपुस्तकेषु तु नोपलभ्यते ।
+पयःप्रक्षेपणमुच्यत इति तै० पु० पाठ इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
१ क. ख. ग. 'दर्थं नि' । २ क. ख. ग. °यः । तथा सति प्र० । ३ क. ख. °यः । त० ।
४. यागक्रियाया । ५ क. ख. ग. °षेऽपि प्र० । ६ ख. ग. प्रयोगो । ७ ख. °र्ग्यनि° । ८ ग.
सं० । ९ ग. °णक्तित्वेति । १० ख. °कारभे° । ११ ख. ग. आज्ये म० । १२ ग °णं विधीयते प्र० ।

२७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० ४
अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह । अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू
आस्ताम् । पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अ० ७ । विभा० १)
अदि॑त्यै रा॒स्नाऽसि॑ ।
कल्पः—‘‘ अदित्यै रास्नाऽसीत्यभिमन्त्र्य ’’ इति । हे रशने त्वमदित्यै भूमिरूपा-
धेन्वै रास्ना बन्धनार्था रशनाऽसि ।
मन्त्रतात्पर्यं दर्शयति—
आददेऽदित्यै रास्नाऽसीत्याह यजुष्कृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २)
आदद इत्येष पूर्वमन्त्रशेषः स्पष्टार्थत्वात्पाठ एव तस्य व्याख्यानम् । यजु
मन्त्रेण कृतिर्निष्पादनं यजुष्कृतिः, तत्सिद्धयर्थमेनेनामभिमन्त्रणम् ।
इड॒ एहि॑ । अदि॑त॒ एहि॑ । सर॑स्वत्येहि॑ ।
कल्पः—‘‘पूर्वेण द्वारोपनिष्क्रम्य त्रिरुपांशु घर्मदुघामाह्वयति । इड एहि । अ|
एहि । सरस्वत्येहि” इति । इडादीनि गोनामधेयानि³ तैः संबोध्येहीत्याह्वयति ।
मन्त्रतात्पर्यं दर्शयति—
इड एह्यदित एहि सरस्वत्येहीत्याह । एतानि वा
अस्यै देवनामानि । देवनामैरेवैनामाह्वयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ३ )
वक्ष्यमाणाह्वानेन पुनरुक्तिं वारयितुं देवनामानीति विशेष्यते । इडादीनि दे-
प्रसिद्धानि गोनामानि, मन्त्रपाठे सति तैरेवेयमाहूता भवति ।
असा॑वेहि॑ । असा॒वेहि॑ । असा॒वेहि॑ ( १ ) ।
कल्पः—‘‘ प्रत्येत्य दोग्ध्रे निदान इत्यादाय दक्षिण्या द्वारोपनिष्क्रम्य त्रि
र्सावेहिँ । असावेहि । असावेहि ’’ इति । घर्मदुघामाह्वयतीत्यनुवर्तते । मनुष्ये व्यक्त
सङ्केतितं गङ्गादिकं धेनुनाम ‘असौ’ इति शब्देन निर्दिश्यते, हे गङ्गे समागच्छ ।
पूर्वाह्वानाद्व्यावृत्तिमन्त्रं दर्शयति—
असावेह्यसावेह्यसावेहीत्याह । एतानि वा अस्यै मनुष्य-
नामानि ( १ ) । मनुष्यनामैरेवैनामाह्वयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४
१ क. ॰न्वविशे॰ । २ क. ख. ॰दुघमा॰ । ३ क. ख गोर्नाम॰ । ४ क. ॰हि
५ क. ख. ॰दुघमा॰ । ६ क. साङ्केतिकं ।

इत्याह । वायुदेवत्यो वै वत्सः, इति ।
Line 17:
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ७ )
Line 18:
वत्सापाकरणे वायवः स्थेत्याम्नानाद्वायुदेवत्यत्वम् । अत एवान्यत्र ब्राह्मणे वायु-
Line 19:
रित्युक्तम् ।
Line 20:
पू॒षा त्वोपाव॑सृजतु । अ॒श्विभ्यां॑ प्रदा॑पय ।
Line 21:
कल्पः—"पूषा त्वोपावसृजत्वित्युपावसृज्य” इति । अश्विभ्यां प्रदापयेति मन्त्र-
Line 22:
। हे वत्स त्वां पूषाख्यो देवः स्तनपानार्थं मुञ्चतु, त्वं चाश्विदेवार्थं पयः प्रदापय ।
Line 23:
मन्त्रस्य पूर्वभागे पूषेत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति—
Line 24:
पूषा त्वोपावसृजत्वित्याह । पौष्णा वै देवतया
Line 25:
पशवः ( २) । स्वयैवैनं देवतयोपावसृजति, इति ।
Line 26:
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ८ )
Line 27:
पोषकत्वादेवायं पशूनां देवः ।
Line 28:

अस्मै वत्साय क्षीरं भेषजमित्येतत्प्रत्यक्षम् । अश्विभ्यां तु हविष्प्रदानद्वारेण¹
भेषजम् ।
कल्पः—"यस्ते स्तनः शशय इति घर्मदुघाम²भिमन्त्रयते" इति । पाठस्तु—
यस्ते॒ स्तन॑: शश॒यो यो म॑यो॒भूः । येन॒ विश्वा³
पु॒ष्यासि॒ वार्या॑णि । यो र॑त्न॒धा व॑सु॒विद्यः
सु॒दत्र॑: । सर॑स्वति॒ तमि॒ह धात॑वेऽकः, इति ।
हे धेनो ते तव यः स्तनः शशयः शयानः स्थैर्येणावस्थितः, यश्च स्तनो मयोभूः
सुखस्य भावयिता, येन च स्तनेन विश्वा⁴ सर्वाणि वार्याणि वरणीयानि⁵ वत्सादि-
शरीराणि पुष्यसि पुष्टानि करोषि, यश्च स्तनो रत्नधा रत्नवन्महार्घं क्षीरं धारयति
अत एव वसुविदुत्तमं वस्तु लभते, यश्च स्तनः सुदत्रः शोभनदानशीलः, बहुक्षीरं
ददातीत्यर्थः । हे सरस्वति, एतन्नामयुक्ते धेनो तं स्तनमिह कर्मणि धातवे धा-
देवानां क्षीरं पातुमकर्योग्यं कुरु ।
स्तनवर्णनेन धेनोरेव स्तुतिः संपद्यत इत्येतद्दर्शयति—
यस्ते स्तनः शशय इत्याह । स्तौत्येवैनाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १० )
उस्र॑ घ॒र्मꣳ शि॑ंष्व । उस्र॑ घ॒र्मं
पा॑हि ( २ ) । घ॒र्माय॑ शिं॑ष्व ।
कल्पः—"उस्र घर्मꣳ शिंष्व । उस्र घर्म पाहि । घर्माय शिंष्वेति निदाय वत्स
इति । निदाय बद्ध्वेत्यर्थः । हे उस्र वत्स धर्मं⁶(र्मं क्ष)*रणयोग्यं क्षीरं शिं-
वशेषय । हे उस्र क्षीराख्यं घर्मं पाहि पालय यथा सुरक्षितं भवति तथा कुरु
किमर्थमिति तदुच्यते—घर्माय प्रवर्ग्यार्थं शिंषावशेषय ।
घर्मायेत्येतच्चतुर्थ्यन्तस्य तात्पर्यं दर्शयति—
उस्र घर्मꣳ शिंष्वोस्र घर्म पाहि घर्माय शिंष्वे-
त्याह । यथा ब्रूयादमुष्मै देहीति । तादृगेव तत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ११ )

• "रक्षणयोग्यम्" इति तै० पु० पाठ इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
  १ क. ख. ॰द्वारेण भे॰ । २ क. घ. ॰दुग्धाम॑ । ३ ग. विश्वाः। ४ ग. विश्वाः। ५
  प्रेरणीयानि । ६ क. धर्मं श्रवणं । ख. धर्मं श्रयणं ।

[पा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५८१
लोके हि बालपुत्रार्थे क्षीरं देहीति गृहस्वामिनं बालस्य माता याचते तद्वदिदं
[द्र]ष्टव्यम् ।
बृ॒हस्पतिस्त्वो॒पसीदतु ।
कल्पः—"बृहस्पतिस्त्वोपसीदत्वित्युपसीदति” इति । हे धेनो त्वा त्वां दोग्धृरूपो
[बृ]हस्पतिरुपसीदतु समीपे प्राप्नोतु ।
बृहस्पतिशब्दतात्पर्यं दर्शयति--
बृहस्पतिस्त्वोपसीदत्वित्याह ( ३ ) । ब्रह्म वै
देवानां बृहस्पतिः । ब्रह्मणैवैनामुपसीदति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १२ )
देवानां मध्ये बृहस्पतेः परब्रह्मरूपत्वात्तेनैवोपसदनं कृतं भवति ।
दान॑वः स्थ पेर॑वः । विष्व॑ग्वृ॒तो लो॒हि॑तेन ।
कल्पः—"दानवः स्थ पेरव इति स्तानान्संमृज्य" इति । विष्वग्वृतो लोहितेनेति
[मन्]त्रशेषः । हे स्तना यूयं दानवः क्षीरदानकुशलाः, पेरवो वत्सेन पातुं योग्याः, लोहि-
[तेन] । रक्तेन विष्वग्वृतः पृथग्भूत्वा वर्तमानाः स्थ । न हि स्तनदोहने रक्तमायाति ।
पानयोग्यत्वकथनेन शुद्धिः सूचितेत्येतद्दर्शयति--
दानवः स्थ पेरव इत्याह । मेध्यानेवैनान्करोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १३ )
विष्वग्वृत इत्यनेन क्षीरस्य रक्ताद्व्यावृत्तिर्विवक्षितेति दर्शयति--
विष्वग्वृतो लोहितेनेत्याह व्यावृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० १४ )
अ॒श्विभ्यां॑ पिन्वस्व । सर॑स्वत्यै पिन्वस्व ।
पू॒ष्णे पि॑न्वस्व । बृह॒स्पत॑ये पिन्वस्व । इन्द्रा॑य
पिन्वस्व । इन्द्रा॑य पिन्वस्व ( ३ ) ।
कल्पः—"अश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे पिन्वस्व बृहस्पतये पिन्वस्वेति
[वृष्णी]यिसि दोग्ध्रे दोग्धि" इति । स्थूले दोहनपात्रे दुह्यादित्यर्थः । इन्द्राय पिन्वस्व ।
[इन्द्रा]य पिन्वस्वेति मन्त्रशेषः । हे धेनोऽश्विसरस्वत्यादिदेवार्थं पिन्वस्व हविः प्रभूतं देहि ।
प्रभूतदातृत्वं धेनोः प्रसिद्धमित्येतद्दर्शयति--
अश्विभ्यां पिन्वस्व सरस्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे |पिन्वस्व बृहस्पतये
१ ग. वत्सेन । २ ग. वृष्णीयसि ।
१३

: "आनी-" or "आग्नी-"?
Look at line 25 end:
आ - न - ी - -
Wait, is that 'आनी-' or 'आग्नी-'?
Wait, who brings the milk? The Āgnīdhra! "आग्नीध्रेणाऽऽनीयमान"!
Let's look at line 25 end:
It's 'आ' followed by... wait, is that 'ग्नी' or 'नी'?
Look at the right margin of line 25:
It says "आग्नी-" ! No, wait, look:
The letter has a vertical line, a loop like 'न', but wait, does it have 'ग्'?
Look at line 26 start: "ध्रेणाऽऽनीयमान"?
Wait! Line 26 starts with:
"ध्रेणाऽऽनीयमान" or "य्रेणाऽऽनीयमान"?
LOOK AT THE FIRST LETTER OF LINE 26:
It is 'ध्रे' or 'श्रे' or 'य्रे'?
It is 'ध्रे'! Loop of ध, with e-matra and ra-stroke: ध्रे!
"ध्रेणाऽऽनीयमान"!
And line 25 ends with "आग्नी-"!
Yes! आग्नीध्रेणाऽऽनीयमान! (आग्नीध्रेण + आनीयमान).
"आग्नीध्रेणाऽऽनीयमान हे पय ऊर्जो रस

प्रपा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २८३
इन्द्रा॑श्विना॒ मधु॑नः सार॒घस्य॑ ।
घ॒र्मं पा॑त बसवो॒ यज॑ता॒ वट् ।
कल्पः—" इन्द्राश्विना मधुनः सारघस्येति महावीरे गोपय आनयति " इति ।
[घ]र्मं पात वसवो यजता वदिति मन्त्रशेषः । हे इन्द्र हेऽश्विनौ यूयं त्रयोऽपि मधुनः
[सं]बन्धिनं घर्मं घृतसहितं क्षीरं पात पिबत । कीदृशस्य मधुनः, सारघस्य सरघा
[म]धुमक्षिकास्ताभिर्निष्पादितं सारघं तादृशस्य । मधुनः संबन्धेन हविषस्तद्वन्मधुररस-
वम् । हे वसवो देवा यजत यागं कुरुत । वद्, इदं हविर्दत्तमस्तु ।
अस्मिन्मन्त्र इन्द्रशब्देन सहाश्विशब्दस्य प्रयोगाभिप्रायं दर्शयति—
अश्विनौ वा एतद्यज्ञस्य शिरः प्रतिदधतावाब्रूताम् ।

१८४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०८]
गतसारत्वात्सोमयागे भविष्यति वषट्कारो निःसारो भवेत् । तदप्रयोगे वज्रो वै वष-
ट्कार इति श्रुतस्य वज्रस्याभावाद्रक्षांसि यज्ञं विनाशयेयुः । अत उभयदोषपरीहा-
राय द्वितीयाक्षरं परित्यज्य वडि॒त्येव प्रयोक्तव्यम् । तथा सति संपूर्णत्वाभावात्प्रत्यक्षो
वषट्कारो न भवति । अंश एव ततः ( अंशत एव ) सद्भावात्परोक्षस्तिरोहितो
वषट्कारो भवति । ततः संपूर्णवषट्कारो न गतसारः, एकदेशस्यापि विद्यमान-
त्वाद्वज्रसद्भावेन रक्षांस्यपि यज्ञं न विनाशयन्ति ।
स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मये॑ वृष्टिवन॑ये जुहोमि ।
कल्पः—“स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्युद्यन्तमूष्माणमनुमन्त्रयते
इति । वृष्टिवनये वृष्टिप्रदानाय सूर्यस्य रश्मये हे ऊष्मंस्त्वां स्वाहा जुहोमि स्वाह-
कारयोग्यामाहु॑तिमाहुतिद्रव्यं कृत्वा जुहोमि ।
सूर्येत्यनुक्त्वा रश्मय इत्युक्तेस्तात्पर्यं दर्शयति —
स्वाहा त्वा सूर्यस्य रश्मये वृष्टिवनये जुहोमीत्याह । यो वा
अस्य पुण्यो रश्मिः । स वृष्टिवनिः । तस्मा एवैनं जुहोति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २३ )
सूर्यो न साक्षाद्वृष्टिं प्रयच्छति किंतु पुण्यरश्मिद्वाराऽतः साक्षाद्रश्मय एव वृ-
प्रदानायाऽऽहुतिर्युक्ता ।
मधु॑ ह॒विर॑सि ।
कल्पः— “मधु हविरसीत्यजापयः” इति । महावीर आनयतीत्यनुवर्तते । हेऽजा
त्वं मधुरं हविरसि ।
स्वादु कर्तुं मधुशब्दप्रयोग इति दर्शयति—
मधु हविरसीत्याह । स्वदयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २४ )
सूर्य॑स्य॒ तप॑स्तप ।
कल्पः--“सूर्यस्य तपस्तपेत्यूष्माणम्” इति । उद्यन्तमनुमन्त्रयत इत्यनुवर्तते
ऊष्मन्सूर्यस्य तपः सूर्यसंबन्धिनं तापमपि तप त्वमतिशयेन तप्तं कुरु ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति—
सूर्यस्य तपस्तपेत्याह । यथा यजुरेवैतत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २५ )
१ क. ख. ॰यागो भ॰ । २ ग. ॰हुर्ति द्र्वं ।

प्रपा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २८५
द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां त्वा॒ परि॑गृह्णामि॑ ( ४ ) ।
कल्पः—"द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीति शफाभ्यां महावीरं परिगृह्य" इति ।
हे महावीर त्वां द्यावापृथिवीदेवतारूपाभ्यां शफाभ्यां परिगृह्णामि ।
मन्त्रबलाद्द्यावापृथिवीपरिग्रहः सिध्यतीति दर्शयति—
द्यावापृथिवीभ्यां त्वा परिगृह्णामीत्याह । द्यावा-
पृथिवीभ्यामेवैनं परिगृह्णाति ( ७ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २६ )
अ॒न्तरि॑क्षेण त्वोप॑यच्छामि ।
कल्पः---"प्रच्छिन्नाग्रेण वेदेन भस्म प्रमृज्यान्तरिक्षेण त्वोपयच्छामीत्युपयमनेन
प्रतिप्रस्थातोपयच्छति” इति । हे महावीर त्वामन्तरिक्षदेवतारूपेणोपयमनाख्यकाष्ठपा-
त्रेणोपयच्छाम

२८६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ४ अनु० ८]
सुव॑र्मे यच्छ । दिवं॑ यच्छ दि॒वो मा॑¹ पा॒हि ( ५ ), इति ॥
एहि॑ पा॒हि पिन्व॑स्व॒ गृहा॒म्यर्व॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽ-
ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
हे प्रवर्ग्य त्वं तेजोरूपोऽसि । अतस्तेजोरूपमाहवनीयमनुलक्ष्य प्रेहि प्रकर्षेण गच्छ।
अत्युष्णस्त्वं द्युलोकादीन्स्पृशन्नपि मा [मा] हिंसीः, तापं मा कुरु । सुवरसिं² त्वमेव
स्वर्गे³रूपोऽसि । अतः स्वर्ग⁴सुखं मे प्रयच्छ । तत्सुखाधारं दिवं द्युलोकं मे प्रयच्छ⁵।
दिवो द्युलोकान्मां पाहि । तत्र⁶ राक्षसप्रवेशं निवार्य पालय ।
मन्त्रस्य पूर्वभागे तेजोऽनुप्रेहीत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति-
वि वा एनमेतदर्धयन्ति । यत्पश्चात्प्रवृज्य पुरो जुह्वति ।
तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहीत्याह । तेज एवास्मिन्दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २९ )
आहवनीयस्य पश्चिमभागे गार्हपत्यस्योत्तरदेशे प्रवर्ग्यं कृत्वा पुरः पूर्वस्यां दिश्या-
हवनीये जुह्वतीति यदस्ति एतेनैनं प्रवर्ग्यं [ व्यर्धयन्ति ] समृद्धिरहितं कुर्वन्ति
प्रवृञ्जनेनैव तेजसो⁸ गतत्वात् । अतस्तेजोऽनुप्रेहीत्युक्त्या द्रव्ये तेजः संपादितं भवति
मध्यमभागस्याहिंसापरत्वं दर्शयति-
दिविस्पृङ्मा मा हिंसीरन्तरिक्षस्पृङ्मा मा हिंसीः पृथिवि-
निस्पृङ्मा मा हिंसीरित्याहाहिंसायै ( ८ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ३० )
तृतीयभागस्याऽऽशीःपरत्वं दर्शयति-
सुवरसि सुवर्मे यच्छ दिवं यच्छ दिवो
मा पाहीत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ विभा० ३१ )
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके चतुर्थप्रपाठकेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
══════════════════════════════════════
१ ग. (४)। २ क. ख. ॰सि स्व॰। ३ ग. ॰मैसुखरू॰। ४ क. ख. स्वर्ग्यं सु॰। ५
क. ख. यच्छ । ६ क. तत्राक्षिशब्दम्॰ । ख. तत्र रूप(क्षय)शब्दम्॰ । ७ क. ख. पुनः। ८
॰सोऽपग॰

य॒मनामकाय? यमनामकाय! "यमाय त्वा" -> यमनामकाय!
And in L17: "विभादिभिर्युक्ताय" or "ऋभुमते"? In mantra L11: "त्वर्जुमते विभुमते प्रभुमते वाजवते" -> wait, does it say "ऋभुमते" in the mantra?
Look at L11: "स॒वि॒त्रे त्व॑र्जुम॑ते" -> wait, is that "त्वर्जुमते" or "त्वृभुमते"?
Look at L11: त्व followed by ॠ / र्जु:
Wait! In Taittiriya Aranyaka 4.9:
"सवित्रे त्वर्जुमते" or "सवित्रे त्वृभुमते"?
The mantra in Taittiriya Aranyaka 4.9.1 is:
"सवित्रे त्वर्जुमते विभुमते प्रभुमते वाजवते स्वाहा" (or त्वृभुमते).
Here it is printed: "त्व॑र्जुम॑ते" (or त्व॑र्भुम॑ते / त्वृभुमते).
And in L17, before "-म्भादिभिर्युक्ताय", maybe "ऋजुत्वादि..." or "ऋभ्वादिभिर्युक्ताय"?
It looks like "[ऋ]भादिभिर्युक्ताय" or "[वि]भादिभिर्युक्ताय" or "म्भादिभि

शस्तानां?
Look at Char 1: is it श or शा?
Wait, what about ऋताfilter?
Let's search Taittiriya Aranyaka Sayana Bhashya online for:
"देवताभ्यो जुहोति, इति ।"
The Brahmana text is:
"एताभ्य एवैनं देवताभ्यो जुहोति" (Taittiriya Aranyaka 5.7.6 or similar).
In Sayana's commentary on this sentence:
"... मन्त्रानुपसंहरति" or "... मन्त्राणामुपसंहरति"
What is the exact text of Sayana?
"उक्तानां मन्त्रानुपसंहरति" ? Wait! Could Char 1 be उ with the shirorekha connecting from the next letter?
Wait! Look at line 11: शिरो नामपञ्चकेन...
Look at line 31 again carefully:
Wait, is Char 1:
Look at the characters:
Letter 1: It has a left loop, then a vertical bar. Wait, that's वा!
Wait, why वा? Look at line 31:
Could it be वा ता नां?
Wait, why would it be वातानां?
Is there ANY word वातानां?
Wait! Could it be आ हु ती नां?

[प्र० ४। अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २८९
समुद्रादिभ्यो यमान्तेभ्यस्त्रयोदशमन्त्रोक्ताभ्यो देवताभ्यो होमः कृतो भवति ।
अनुष्ठेयमन्त्रसंख्यां प्रशंसति—
दश संपद्यन्ते । दशाक्षरा विरा॑ट् । अन्नं॒ विरा॑ट् । वि॒राजे॒वान्नाद्य॒मव॑रुन्धे, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४० )
*त्रयोदशसु त्रयाणां विकल्पार्थत्वेन पूर्वपञ्चकमुत्तरपञ्चकं चेत्येवमनुष्ठेयमन्त्राणां
१दशत्वसंपत्तिः, अतो विरा²जाऽन्नप्राप्तिः ।
अथ रौहिणपुरोडाशौ विधत्ते—
रौ॒हि॒णाभ्यां॒ वै दे॒वाः सु॑व॒र्गं लो॒कम॑यन् । तद्रौ॑हिणयो रौहिण॒त्वम् । यद्रौ-
हि॒णौ भवत॑तः । रौ॒हि॒णाभ्या॑मे॒व तद्यज॑मानः सुव॒र्गं लो॒कमे॑ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४१ )
स्वर्गं(र्गे) रोहे³त्याभ्यां पुरोडाशाभ्यामिति रौहिणौ ताभ्यां स्वर्गप्राप्तिः ।
रौहिणपुरोडाशय्योर्दक्षिणोत्तरयोरपि होममन्त्रावुत्तरानुवाक आम्नास्यमानावपि पुरो-
डाशविधिप्रसङ्गादिहैवोपहृत्य ४व्याख्यास्ये(ये)ते —
अह॒र्ज्योतिः॑ के॒तुना॑ जुष॒ताꣳ सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा॒ स्वाहा॒ रात्रि॒-
र्ज्योतिः॑ के॒तुना॑ जुषताꣳ सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षा॒ स्वाहेत्या॑ह । आ॒दि॒-
त्यमे॒व तद॒मुष्मिं॑ल्लो॒केऽह्ना॑ पुर॒स्ताद्दा॑धार । रात्र्या॑ अ॒वस्ता॑त् ।
तस्मा॑दसावादि॒त्योऽमुष्मिँ॑ल्लो॒केऽहो॑रा॒त्राभ्यां॒ धृतः (१२), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४२ )
मनुष्यनामानि पशवः सीदत्वित्याहेन्द्रायेत्याहार्धयति घ्नन्ति गृह्णात्याहिꣳसावै
पद्माऽऽहऽऽदित्यवते स्वाहेत्याह पितृमानेति चत्वारि च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
अहर्देवता केतुनाऽध्यक्षरूपेणाऽऽदित्यमण्डलेन सह ज्योतिर्जुषतां प्रकाशं सेव-
तां । ज्योतिषां मध्ये सुज्योतिः शोभनज्योतीरूपमहरुद्दिश्य स्वाहुतमिदमस्तु ।
रात्रिदेवतामन्त्रोऽपि व्याख्येयः । तत्तेन मन्त्रद्वयेन स्वर्गलोकात्परस्तादुपरिभागेऽ-
ह्ना सहितमादित्यं धारयति । अवस्तादधोभागे रात्रिदेवतया सहितमादित्यं
यति । यस्मादेवं तस्मात्स्वर्गेऽसावादित्यो देवताद्वयेन धृतो वर्तते ।
वि॒श्वा आशा॒ दक्षि॑णसत् ।
कल्पः—‘‘अपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणा

२९० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०१]
ब्रह्माणमीक्षते” इति । दक्षिणदेशे सीदतीति दक्षिणसद्ब्रह्मा सोऽयं विश्वा आशाः
सर्वदिग्वर्तिनो देवान्प्रीणात्विति शेषः ।
उक्तार्थपरत्वं मन्त्रस्य दर्शयति—
विश्वा आशा दक्षिणसदित्याह । विश्वानैव देवान्प्री-
णाति । अथो दुरिष्ट्या एवैनं पाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० १ )
अनेन मन्त्रेण देवप्रीतिर्भवति । यागे संभावितदोषाच्च यजमानं पालयति ।
विश्वा॑न्दे॒वान्या॑डि॒ह ।
कल्पः—“ विश्वान्देवानयाडिहेति होतारम्” इति । ईक्षत इत्यनुवर्तते । इ
कर्मणि होता विश्वान्देवानयाडिष्टवान् ।
अयाट्शब्देन सर्वदेवानां भागसमृद्धिं दर्शयति—
विश्वान्देवानयाडिहेत्याह । विश्वानैव
देवान्भागधेयेन समर्धयति

प्रपा०४अनु०९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९१
अह॑र्दि॒वाभि॑रू॒तिभि॑ः । अनु॑ वां॒ द्यावा॑-
पृथि॒वी मं॒ᳵसाताम् । स्वाहेन्द्रा॑य, इति ।
हेऽश्विनौ घर्मं प्रवर्यहविः पातं पिबतम् । कीदृशम् । हार्दिवांनं हृदयप्रिया-
तिशयो हार्दी सोऽस्यास्तीति हार्दिवा तादृशम् । अहरहश्चास्मिन्दिने दिवाभिद्योत-
मानाभिरूतिभिरस्मद्विषयल( र ? )क्षणाक्रियाभिर्निमित्तभूताभिः पातमिति पूर्वत्रा-
न्वयः । हेऽश्विनौ वां युवां द्यावापृथिव्यौ देवते अनुमंसातामनुमतौ कुरुताम् । इन्द्रा-
येदं स्वाहुतमस्तु ।
स्वाहेन्द्रा वद् ।
कल्पः—" स्वाहेन्द्राँ वदित्यनुवषट्कृते " इति । जुहोतीत्यनुवर्तते । ऐन्द्रेत्ययं
शब्दः परमैश्वर्ययोगात्स्विष्टकृ

"
Ah! Footnote 5 is indeed attached to "दत्तवत्यौ" or "प्राठ्यं"!
Wait, look at line 18: "हेतुं तं प्राठ्यं [प्रवर्ग्यद्रव्यं?]"
Wait, where is the marker '५'?
Ah, footnote 5: "५ ग. ॰त्यौ । प्राठ्यं प्र॰ ।"
It says that manuscript 'ग' has "॰त्यौ । प्राठ्यं प्र॰" instead of something.

Let's read lines 17-26 very carefully:
द्रव्यमपातं युवां पीतवन्तौ । द्यावापृथिव्यौ च युवयोरनुमतिं दत्तवत्यौ । प्रकृष्टरस-
हेतुं तं प्राठ्यं [प्रवर्ग्यद्रव्यं?] यथावद् स्विष्टकृद्देवतायै यथावद्दत्तवानस्मि । द्यावा-
पृथिव्योः प्रसादादस्य कर्मणो निष्पत्तेस्ताभ्यां नमोऽस्तु । हेऽश्वीन्द्ररूप प्रवर्ग्यदेव
Wait, is there a danda after प्रवर्ग्यदेव?
No, line 19 ends with: "प्रवर्ग्यदे-"
Wait! Look at the end of line 19:
"प्रवर्ग्यदे-" with a hyphen/dash, or just "प्रवर्ग्यदे"?
Yes, it's split across lines: "प्र

। दशमे तदङ्गद्रव्यशेषेणाग्निहोत्रहो-
[मः क्रि]यते । तत्राऽऽदौ किंचिदनुमन्त्रणमुच्यते ।"
Wait, let's look at what is visible in line 24:
At the very left edge, there is ...ियते or [मः क्रि]यते.
Let's see: [मः क्रि]यते or [क्रि]यते or ियते.

Wait, what about line 25?
Line 25 starts with:
तेप्रख्याता?
Wait, in line 24: कल्पः--“उपर्याहवनीये धार्य-
Note footnote 3 on धार्य-:
३ ग. °ये धार्यं° ।
Then line 25:
तेप्रख्याता? No, if line 24 ends with धार्य-, line 25 must be:
[माणे] प्रख्याता?
Look at line 25:
[माणे] प्रख्याताच्छृतदध्ना!
Wait, look at the image at the start of line 25:
What is the first word of line 25?
In the image:
तेप्रख्याता?
Wait, look at the letters:
ते? No, it's माणे?
Wait, line 2

२९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०१०]
द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॒ पीपि॑हि । सु॒भूता॑य॒ पीपि॑हि । ब्रह्म॑वर्च॒साय॑
पीपिहि(१)। यज॑मानाय॒ पीपि॑हि । मह्यं॒ ज्यैष्ठ्या॑य॒ पीपि॑हि, इति ।
आहवनीयस्योपरि महावीरं धारयित्वा तत्रत्ये तप्ते घृते तप्तस्य दध्नः प्रक्षेपे सति
प्रवर्ग्यो विक्षरति विशेषेण पात्रस्योर्ध्वं यदोद्गच्छति तदानीमुद्गच्छन्तं प्रवर्ग्यं संबोध्येद-
मुच्यते—हे प्रवर्ग्य, इषेऽन्नार्थं पीपिहि त्वं प्रवृद्धो भव । तयोर्जे रसार्थं ब्राह्मणार्थं
च प्रवृद्धो भव । सुभूतं शोभनं प्राणिजातम् । मह्यं ज्यैष्ठ्यायाध्वर्योर्मम प्रशस्तत्वाय
प्रवर्ग्यस्याभिवृद्ध्या सर्वमिदमाभिवर्धत इत्यर्थः ।
एतस्याभिवृद्धेर्मन्त्रोक्ताया वृष्टिहेतुत्वं दर्शय

[प्र० ४ अनु० १०] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २९५
परिधीनामन्तरेव यथा पतति तथाऽभिवर्धयेत् । तथा सत्यविनाशितं तेजो भवति ।
[ते]षु चतुर्थिविभक्तेस्तात्पर्यं दर्शयति--
इ॒षे पी॑पि॒ह्यू¹र्जे पी॑पिहीत्याह । इषमेवोर्जं॒ यज॑माने दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २० )
उत्तरमन्त्रेष्वप्येतदनुसंधेयम् ।
सर्वेषां यजमानार्थत्वे समाने सति पुनर्यजमानायेत्युक्तेस्तात्पर्यमाह--
यज॑मानाय पीपिहीत्याह । यज॑मानायै॒वैतामाशिष॒माशा॑स्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २१ )
यजमानस्य फलान्तरानुशासनायेयमुक्तिरित्यर्थः ।
अध्वर्योः स्वार्थे मह्यमित्युक्तिरिति दर्शयति--
मह्यं॑ ज्यैष्ठ्याय पीपिहीत्याह । आत्मन ए॒वैतामाशिषमाशा॑स्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २२ )
त्विष्यै॑ त्वा । द्यु॒म्नाय॑ त्वा । इ॒न्द्रि॒याय॑ त्वा॒ भूत्यै॑ त्वा ।
कल्पः--‘‘अथैनं दिशोऽनुप्र³हावयति त्विष्यै त्वा द्युम्नाय त्वेन्द्रियाय त्वा
[भू]त्या’’ इति । हे प्रवर्ग्य त्विष्यै दीप्तिसिद्धये त्वां प्राच्यां दिशि हुतं करोमि ।
[द्युम्ना]य धै⁴र्यासिद्धये त्वां दक्षिणस्यां दिशि हुतं करोमि । इन्द्रिया⁵याभिवृद्धये त्वां
[प्रती]च्यां दिशि हुतं करोमि । भूत्या ऐश्वर्यसिद्धयर्थमुदीच्यां दिशि हुतं करोमि ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति--
त्विष्यै॑ त्वा द्यु॒म्नाय॑ त्वेन्द्रियाय त्वा
भू॒त्यै त्वेत्या॑ह । यथाय॒जुरे॒वैतत्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ८ । विभा० २३ )
घ॒र्माँऽसि॑ सु॒धर्मा॒ मे न्य॑स्मे । ब्रह्मा॑णि धारय । क्ष॒त्राणि॑
धारय । विशं॑ धारय । नेत्त्वा॒ वातः॑ स्क॒न्दया॑त् ( २ ) ।
कल्पः--‘‘प्रत्याक्रम्योपयमने शेषमानीयन्तर्वेद्युपयमनं नि⁶धाय पूर्वस्मिन्खरे रजतं
निधाय तस्मिन्महावीरं प्रतिष्ठापयति धर्माऽसि सुधर्मा मे न्यस्मे ब्रह्माणि धारयेति
[ब्रा]ह्मणस्य? ] क्षत्राणि धारयेति राजन्यस्य विशं धारयेति वैश्यस्य’’ इति⁷ । नेत्त्वा वातः
१ ग. 'पिह्यूर्जे । २ घ. ०मानमेवै० । ३ ग. ०प्रजाव० । ४ ख. ग. धनासिं० । ५ ग.
। वीर्यवृ० । ६ क. ख. विधाय । ७ क. °नि । हे ।

? No, it looks like ष्टा!
Wait, look at the two characters:
First character: द्वे
Second character: ष्टा?
Wait, is the second character ष्टा?
Let's compare ष्टा in L17:
In L17: द्वेष्टा: द्वे then ष्टा. The ष्टा in L17 has a loop for ष, subscript ट, and an ा matra with a horizontal connector.
In L25: after द्वे, the character has:
Wait, it has an ा matra!
Yes, it has a vertical line on the right!
And the body has ष + ट?
Wait, or is it द्वौ?
Wait, if it were द्वौ: द् + वौ. But here we have द्वे first!
Wait, is the first one द्वे?
Yes, द् with व and top slant stroke े: that is unmistakably द्वे.
Then the next akshara:
Wait, is it ष्टा?
Yes, it looks like ष्टा! But wait, why is it द्वेष्टा?
In Sanskrit, द्वेष्टा द्वेष्यश्च इति उभयविधं is a dvandva compound or mentioning the two words:
"द्वेष्यं द्वेष्टा चेत्युभयविधं शत्रुं" -