तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा० ४ अनु० ९] -- कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५९
घर्मस्य महावीरस्य प्रियशरीराक्रमणे त्वग्दोषः स्यात् । यः पुमानपेक्षितं प्रद-
क्षिणत्रयं कृत्वा ततश्चतुर्थं प्रदक्षिणमनपेक्षितमपि कुर्यात्, स एव प्रियशरीरमाक्रा-
मतीति त्वग्दोषं प्राप्नुयात् । न चैतद्वार्तामात्रं किंतु कश्चिद्राजनि नामकः पुरुष उग्रदेव
उग्राणामृत्विजां शाखामभ्युल्लंघ्यतां स्वामी सन्कदाचिदेतां प्रियतनूमाचक्राम ।
ततोऽपराधात्कुष्ठरोगवानभूत् । अतः स्वदेहरक्षार्थं चतुर्थीवृत्तिं न कुर्यात् ।
धवित्राणि प्रशंसति--
प्राणा वै ध॒वित्रा॑णि, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३९ )
यदुक्तं सूत्रकारेण--“ तमभिमुखाः पर्युपविशन्ति पुरस्तादध्वर्युर्दक्षिणतः प्रतिप्र-
स्थातोत्तरत आग्नीध्रोऽव्यतिषङ्गमूर्ध्वं धून्वन्तः ” इति । तत्र धवित्रदण्डानां यः परस्प-
रसंश्लेषाभावस्तमिमं विधत्ते--
अ॒न्यति॑षङ्गं धून्वन्ति । प्रा॒णानामन्यतिषङ्गाय॑ क्लृप्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४० )
प्राणादिवृत्तीनां सांकर्यपरिहारेण स्वव्यापारसामर्थ्यार्थो धवित्राणामयमव्यतिषङ्गः ।
तमभिमुखाः पर्युपविशन्तीति यदुक्तं तद्विधत्ते--
वि॒निष्ष॑धं धून्वन्ति । दि॒क्ष्वेव प्रति॑तिष्ठन्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४१ )
पुरस्तादध्वर्युरित्याद्यभिधानाद्दिक्षु प्रतिष्ठा ।
ऊर्ध्वाभिमुखत्वेन वायुत्पादनं विधत्ते--
ऊ॒र्ध्वं धू॑न्वन्ति । सु॒वर्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४२ )
स्वर्गस्योर्ध्ववर्तित्वादूर्ध्वधूननेन तत्प्राप्तिः ।
सर्वासु दिक्षु धूननं विधत्ते--
सर्व॑तो धून्वन्ति । तस्मा॒दयꣳ सर्व॑तः पवते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४३ )
दधातीवान्वाह यज्ञस्याऽऽहैष उपरिष्टादाशीरन्यो व्यास्थापयन्ति रश्मयो भवन्ति
धन्वेत्याह यज्ञश्चक्राम समष्ट्यै द्वे च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥
१ ग. 'षं न प्रा' । २ क. ख. 'र्थ्यार्थे थ' ।

२६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०४अनु०६]
यस्मान्महावीरस्य सर्वासु दिक्षु वायुमुत्पादयन्ति तस्माल्लोकेऽप्ययं वायुः सर्वासु
दिक्षु संचरति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥
अथ चतुर्थे षष्ठोऽनुवाकः ।
पञ्चमे महावीरस्थापनमुक्तम् । षष्ठे तस्याभिमन्त्रणमुच्यते । कल्पः—“ अध्वर्युर्महा-
वीरमभिमन्त्रयते दश प्राचीर्दश भासि दक्षिणेत्यनुवाकेन” इति । तत्राऽऽदावेकामृचमाह-
दश॒ प्राची॒र्दश॑ भासि दक्षि॒णा । दश॑ प्र॒तीची॒-
र्दश॒ भास्युदी॑चीः । द॒शोर्ध्वा भा॑सि सुम॒नस्य॒-
मानः॑ । स नो॒ रुचं॑ धे॒ह्यहृ॑णीयमानः, इति ।
हे महावीर प्राचीः प्राग्दिग्वर्तिन्यो ज्वाला दशसंख्याका यथा भवन्ति तथा
भासि त्वं दीप्यसे । एवं दक्षिणादिषु योज्यम् । ताभिरेताभिः सर्वाभिर्ज्वालाभिः
सौमनस्यं प्राप्तं(प्तः), स त्वमहृणीयमानः केनाप्यहिंस्यमानः सन्नोऽस्मदर्थं रुचं धेहि
तेजो धारय ।
अथ दिग्भेदेन देवताविशेषप्रतिपादकानि पञ्च यजूंषि तत्र प्रथमं यजुराह--
अ॒ग्निष्ट्वा वसु॑भिः पुर॒स्ता॒द्रोच॑यतु गाय॒त्रेण॑
छन्द॑सा । स मा॒ रु॑चितो रो॑चय, इति ।
हे महावीर त्वां पूर्वस्यां दिशि वसुभिर्देवैर्गायत्रीच्छन्दोदेवतया च सहाग्निर्दै
रोचयतु दीपयतु । पुरतो रुचितो दीपितः स त्वं मां रोचय प्रकाशय ।
अस्मिन्मन्त्रे यदग्नेर्दीपकत्वं तन्मुख्यमेव न तूपचारितमित्येवकारेण दर्शयति--
अग्निष्ट्वा वसुभिः पुरस्ताद्रोचयतु गायत्रेण
छन्दसेत्याह । अग्निर्वेनं वसुभिः पुर-
स्ताद्रोचयति गायत्रेण छन्दसा, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० १ )
रोचयेत्ययं लोट्प्रत्ययो न विध्यर्थः किंत्त्वाशीरर्थ इत्येतद्दर्शयति--
स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० १ )
१ ग. ˚चयत्वित्य˚ ।

प्र० ५ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६१
अथ दक्षिणादिदिग्देवताविषयाणि चत्वारि यजूंष्याह—
इन्द्र॑स्त्वा रु॒द्रैर्द॑क्षिण॒तो रो॑चयतु॒ त्रैष्टु॑भेन॒ छन्द॑सा ।
स मां रु॑चितो रो॑चय । वरु॑णस्त्वाऽऽदि॒त्यैः प॒श्चा-
द्रो॑चयतु॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो
रो॑चय ( १ ) । द्यु॒तान॑स्त्वा मारु॒तो म॒रुद्भिरु॑त्तर॒तो
रो॑चयत्वानु॒ष्टुभे॑न॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो
रो॑चय । बृह॒स्पति॑स्त्वा वि॒श्वैर्दे॒वैरुप॑रि॒ष्टाद्रो॑चयतु॒
पाङ्क्ते॑न॒ छन्द॑सा । स मां रु॑चितो रो॑चय, इति ।
पूर्वोक्ताग्निविषययजुरिन्द्रादिविषयाणि चत्वारि यजूंषि व्याख्येयानि ।
तेषु चतुर्ष्वपि यजुःषूच्चारण्यावृत्तिमेवकारेण लोट्प्रत्ययस्याऽऽशीरर्थत्वं च पूर्ववद्दर्शयति
इन्द्रस्त्वा रुद्रैर्दक्षिणतो रोचयतु । त्रैष्टुभेन छन्दसेत्याह । इन्द्र एवैनग्ं
रुद्रैर्दक्षिणतो रोचयति त्रैष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह ।
आशिषमेवैतामाशास्ते । वरुणस्त्वाऽऽदित्यैः पश्चाद्रोचयतु जागतेन छन्द-
सेत्याह । वरुण एवैनमादित्यैः पश्चाद्रोचयति जागतेन छन्दसा ( १ )।
स मा रुचितो रोचयेत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । द्युतानस्त्वा मारुतो
मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्वानुष्टुभेन छन्दसेत्याह । द्युतान एवैनं मारुतो
मरुद्भिरुत्तरतो रोचयत्यानुष्टुभेन छन्दसा । स मा रुचितो रोचयेत्याह ।

is ५.
Wait, let's look at line 25:
( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ )
Wait, look at the second number in line 25: अनु ० ९!
Wait, in line 25: ( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ ) - wait, between अनु ० and विभा is ९!
And between विभा ० and ) is ६!
Wait, then in line 18, between विभा ० and ) is ५!
So Vibhaga 5, then Vibhaga 6!
YES! Vibhaga 5 and Vibhaga 6!
And the Anuvaka is अनु ० ९!
Wait, is Prapathaka 5? Yes, प्रपा ० ५!
Wait, look at ( प्रपा ० ५: the digit after ० has a loop?
Wait, let's look at प्रपा ० ५: in प्रपा ०, is it ५ or ९?
Wait! In Prapathaka 5, there are Anuvakas. Pravargya Brahmana is Prapathaka 5!
Wait, why does line 25 have:
( प्रपा ० ५ अनु ० ९ विभा ० ६ )?
Wait, look at the first digit: `

[प्र० ४ अनु० ६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६३
न॑ः स॒म्राडि॒षमूर्जं॑ धे॒हि । वा॒जी वा॒जिने॑ पवस्व ।
रोचि॒तो घ॒र्मो रु॑चीय ( २१ ), इति ॥
रोच॒य धे॒हि नव॑ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
अनुवाकादौ दश प्राचीरिति योऽर्थ उक्तः सोऽत्रोपसंह्रियते । हे महावीर पुर-
[स्ता]त्पूर्व्यां दिशि दश दीप्तयो यथा भवन्ति तथा त्वं रोचसे दीप्यसे । एवं दक्षि-
णेषु दिक्षु द्रष्टव्यम् । अतः सुमनस्यमानः सौमनस्यं प्राप्तः सम्राट्साम्राज्यं प्राप्तः
त्वं नोऽस्माकमिषमूर्जं च धेहि संपादय । वाजी समृद्धान्नस्त्वं वाजिने
ऽन्नाय मह्यं पवस्व सर्वं३ भोग्यं शोधय । एवमनेन प्रकारेण घर्मो महा-
ो रोचितोऽस्माभिः प्रकाशितः, अतस्त्वत्प्रसादादहमपि रुचीय प्रकाशवा-
न्त्स्याम् ।
यदुक्तं सूत्रकारेणोपोत्तिष्ठन्नध्वर्युराह रुचितो घर्म इति तदिदं कालसहितं
ते—
तं यदैतैैर्यजुर्भीररोचयित्वा । रुचितो घर्म इति प्रब्रूयात् ।
अरोचुकोऽध्वर्युः स्यात् । अरोचुको यजमानः । अथ
यदेनमेतैैर्यजुर्भी रोचयित्वा । रुचितो घर्म इति प्राह ।
रोचुकोऽध्वर्युर्भवति । रोचुको यजमानः ( ३ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ५ । विभा० ७ )
पश्चाद्रोचयति जागतेन छन्दसा स मा रुचितो रोचयेत्याहाऽऽ-
शिषमेवैतामाशास्ते शास्तेऽष्टौ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥२
तं महावीरं यद्येतैरनुवाकोक्तैर्यजुर्मन्त्रैररोचयित्वा प्रकाशितमकृत्वा प्रथमत
घर्मो महावीरो रुचितः प्रकाशित इति प्रब्रूयात्तदाऽध्वर्युयजमानौ दीप्तिरहितौ
स्यात् । यजुष्पाठादूर्ध्वं तु नायं दोषः, तस्मादुत्तरकाल एव रुचितो घर्म इति
मध्वर्युर्ब्रूयात् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
══════════════════════════════════════════════════════════════════════
१ घ. ( ३ ) । २ घ. ॥ ५ ॥ । ३ क. ख. सर्वभो°

स्य... विभा० १"!
Yes! The Brahmana portion is in Prapathaka 5!
So ( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १ ) is definitely 5 (५)!

Line 21:
प्रवर्ग्यस्य यज्ञशिरोरूपत्वादुपसदां च यज्ञग्रीवारूपत्वादुभयोः सामीप्यायो-
Wait: सामीप्यायो-?
Line 22:
दनुष्ठानात्प्रागेव प्रर्वग्यकर्मानुतिष्ठेत् ।
Wait, सामीप्यायो- / दनुष्ठानात्प्रागेव?
Wait, look at line 21 end and 22 start:
सामीप्यायो-
दनुष्ठानात्प्रागेव -> Wait, सामीप्याय उपसदनुष्ठानात्!
Wait: सामीप्याय + उपसदनुष्ठानात् = सामीप्यायोपसदनुष्ठानात्!
Yes! सामीप्यायो- / पसदनुष्ठानात्!
Wait, does line 22 say पसदनुष्ठानात् or दनुष्ठानात्?
Look at line 22 start:
दनुष्ठानात्प्रागेव... wait, look at footnote 4!
Footnote 4: `४ ... ॰सदोऽ

सदां दिनत्रयेऽनुष्ठेयत्वात्तत्समीपवर्ती प्रवर्ग्योऽपि दिनत्रयेऽनुष्ठेयः । तथा सति

Line 3:
लोकत्रयार्थं यज्ञशिरः प्रतिहितं भवति ।
लोकत्रयार्थं यज्ञशिरः प्रतिहितं भवति ।

Line 4:
सायं प्रातश्चेति कालद्वयानुष्ठानं प्रशंसति-
सायं प्रातश्चेति कालद्वयानुष्ठानं प्रशंसति—

Line 5:
षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।
Wait, look at षट् in line 5: षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।
षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः ( १ ) ।

Line 6:
ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे, इति ।
ऋतुभ्य एव यज्ञस्य शिरोऽवरुन्धे, इति ।

Line 7:
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३ )
Wait, look at the number after प्रपा०:
Is it ५ or ४ or ९ or ७?
Look at: ( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३ ) - wait, is it ५?
In line 1: `

२६६ \qquad श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— \qquad [ प्रपा० ४ अनु० ७ ]
प्रवर्ग्यस्याग्निष्टोमसंबंधं विधत्ते—
\qquad अग्निष्टोमे॑ प्रवृ॒णक्ति॑ । ए॒तावा॒न्वै य॒ज्ञः । यावा॑नग्निष्टोमः॑ ।
\qquad यावा॑नेव य॒ज्ञः । तस्य॒ शिरः॑ प्रति॒दधा॑ति, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ७)
यावन्तः सोमयागाः सन्ति तेषु सर्वेष्वप्यग्निष्टोमः संचार्यतः सर्वयज्ञात्मकः, तन्ना-
नुष्ठिते सति कृत्स्नेऽपि यज्ञे शिरः प्रतिष्ठितं भवति । अनारभ्याधीतस्य प्रवर्ग्यस्य यद्यपि
पुरस्तादुपसदामितिवाक्येनैव प्रकृतिभूताग्निष्टोमसंबन्धः प्राप्तः, तथाऽपि शाखान्तरगतं न
प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति निषेधमपोद्य प्रतिप्रसवार्थं पुनर्विधानम् । निषेधस्त्वतिरात्रेऽपि
चरितार्थो भविष्यति, तस्यापि विकल्पितः प्रथमयज्ञत्वात् । तथाचाऽऽपस्तम्ब आह—
“अग्निष्टोमः प्रथमयज्ञोऽतिरात्रमेके पूर्वं समामनन्ति” इति ।
पुरस्तादुपसदामितिवाक्येनोक्थ्येऽप्युपसद्भावात्पूर्वं प्रवर्ग्यस्यापि प्राप्तौ निषेधयति—
\qquad नो॒क्थ्ये प्र॑वृञ्ज्यात् । प्र॒जा वै प॒शव॑ उ॒क्थानि॑ ।
\qquad यदु॒क्थ्ये प्र॑वृ॒ञ्ज्यात् । प्र॒जां प॒शून्स्य निर्द॑हेत्, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ८)
एहू षु ब्रवाणीत्यादीनि शस्त्राण्यत्रोक्थशब्दैनावि(भि)धीयन्ते तान्यर्हतीत्युक्थ्य
क्रतुः, तत्र प्रवृञ्जनेनोक्थशस्त्रसाध्याः प्रजाः पशवश्च दह्येयुः (रन्), तस्मान्न तत्र
प्रवृञ्ज्यात् ।
उक्थ्यविशेषे प्रतिप्रसवं विधत्ते—
\qquad वि॒श्वजि॑ति सर्वपृ॒ष्ठे प्र॑वृणक्ति ( ३ ) । पृ॒ष्ठानि॒ वा अच्यु॑तं
\qquad च्या॒वय॑न्ति । पृ॒ष्ठैरे॒वास्मा॒ अच्यु॑तं च्यावयित्वाऽवरुन्धे, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ९)
रथंतरबृहद्रूपवैराजशाक्कररैवतसामसाध्यानि पृष्ठस्तोत्राणि सर्वाण्यपि यस्मिं-
श्चिज्ज्यागे विद्यन्ते सोऽयं सर्वपृष्ठः । यद्यपि विश्वजिदुक्थ्यसंस्थो नात्र प्रसिद्धः, तथा-
शाखान्तरे तत्सद्भावमभिप्रेत्य नोक्थ्ये प्रवृञ्ज्यादिति निषेधं वारयितुं पुनर्विधि
सर्वत्र पृष्ठस्तोत्राणि अच्युतं४ न च्युतमपि दोषं च्यावयन्ति विनाशयन्ति । अत्र
पृष्ठस्तोत्रैरेवाच्युतं निषेधप्रयुक्तं प्रबलमपि दोषं च्यावयित्वा प्रवर्ग्यफलमपि प्राप्नोति
तदेवं बुद्धिस्थं प्रवर्ग्यविधिविचारं परिसमाप्य प्रकृतस्यैव मन्त्रस्य प्रथमपादे
भागं व्याचष्टे—
\qquad अप॑श्यं गो॒पामित्य॑ाह । प्रा॒णो वै गो॒पाः ।
१ ग. ॰नोत्तोऽप्यु॰ । २ क. निषेधति ३ क. ख. ॰ध्येत वि॰ । ४ क. ख. ॰तं प्रच्यु॰

प्राणमेव प्रजासु वियात॑यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १० )
प्राणो हि स्वावस्थानेन शरीराणि गोपायतीति गोपाः । मन्त्रे च प्राणत्वेन स्तुति-
[अ]भिप्रेत्य महावीरे गोपाशब्दः प्रयुक्तः । अतो गोपामपश्यमित्युक्ते सति सर्वासु प्रजासु
[प्रा]णमेव प्रसारितवान्भवति ।
आदित्यरूपेण स्तुतिमभिप्रेत्य पुनरपि व्याचष्टे—
अपश्यं गोपा॒मित्याह । असौ वा आदित्यो गोपाः । स हीमाः
प्रजा गोपायति । तमेव प्रजानां गोप्तारं कुरुते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ११ )
आदित्यो ह्युदयेन प्रकाशं कृत्वा सर्वाः प्रजा गोपायतीति गोपाः, तद्रूपत्वेन
[स्]तुतत्वान्महावीरो गोपाः । एतत्पाठेन यजमानमेव प्रजानां गोप्तारं करोति ।
प्रथमपादस्योत्तरभागोक्तादित्यरूपेणावस्थितस्य महावीरस्य भूमौ पतनाभावः

अथ वसन्तर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह—
अत्र॑ प्रा॒वीः । मधु॑म॒ध्वीभ्यां॒ मधु॑माधूची॑-
भ्याम् । अनु॑ वां दे॒ववी॑तये, इति ।
हे महावीरात्राऽस्मिन्कर्मणि मधुमाध्वीभ्यां सहितस्त्वं प्रावीरस्मान्प्रकर्षेण रक्षित-
वानासि । मधुशब्दो वसन्तावयवचैत्रमासाभिमानिदेवमाचष्टे, माध्वीशब्दस्तत्पत्नीम्।
तथा द्वितीयो मधुशब्दो वसन्तावयववैशाखमासाभिमानिदेव॑माचष्टे, माधूचीशब्द-
स्तत्पत्नीम् । ताभ्यां सहितस्त्वं प्रावीरित्यन्वयः । वां बसन्तदेवौ युवामनुसृत्य देववी-
तये देवप्राप्त्यर्थम्, महावीरमवेक्ष³ इति शेषः ।
मन्त्रस्य वसन्तर्तुपरतां दर्शयति--
अत्र प्रावीर्मधुमाध्वीभ्यां मधुमाधूचीभ्यामित्याह ।
वासन्तिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १६ )
अस्मै यजमानार्थं वसन्तसंबन्धिनावृत्ववयवौ चैत्रवैशाखमासौ स्वोचितभोगप्रदान-
समर्थौ करोति ।
अथ ग्रीष्मर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
सम॒ग्निर॒ग्निना॑ गत । सं दे॒वेन॑ सवि॒त्रा ।
सꣳ सूर्ये॑ण रोचते ( १ ), इति ।
अग्निशब्दाभ्यामत्युष्णौ ग्रीष्मावयवौ ज्येष्ठाषाढमासौ विवक्षितौ । तत्रैकोऽग्निज्ये-
ष्ठमासरूपो द्वितीयेनाग्निनाऽऽषाढमासरूपेण संगतोऽभूत् । तदुभयमासवर्तिनावादित्यं
सवितृसूर्यशब्दाभ्यां विवक्ष्येते । अयं महावीराख्यो देवो ज्येष्ठमासे सवित्रा संगतः
आषाढमासे सूर्येण संगत्य रोचते ।
अस्य मन्त्रस्य ग्रीष्मर्तुपरतां दर्शयति--
समग्निरग्निना गतेत्याह ( ५ ) । ग्रैष्मावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १७ )
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
त॑स्यैव मन्त्रस्यार्थान्तरं दर्शयति--
समग्निरग्निना गतेत्याह । अग्निह्यैवैषोऽग्निना संगच्छते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १८ )
१ क. ख. ॰यवार्धवै॑ । २ क. ख. ॰वतामा॑ । ३ क. 'म्, अवे॑। ४ ग. ॰क्षत।॑
५ ग. गतः । ६ क. ॰मासरूपेण वि॑। ७ ख. तत्रैव । ८ ख. ॰स्यार्थं द॑।

प्रपा०४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २६९
: एष महावीररूपोऽग्निरादित्यरूपेणाग्निना संगच्छत इत्ययमर्थः प्रसिद्धः ।
पुनरपि ग्रीष्मर्तुरूपेणैव स्तावकं मन्त्रान्तरमाह--'
स्वाहा॒ सम॑ग्निस्तप॑सा गत । सं दे॒वेन॑
सवि॒त्रा । स५ सूर्ये॑णारोचिष्ट, इति ।
स्वाहाशब्दो निपातत्वादनेकार्थः । अग्निवदुष्णरूपो ज्येष्ठमासस्तपसा तापयुक्ते-
ऽऽषाढमासेन स्वाहा सुष्ठु समागतः संगतोऽभूत् । सं देवेनेत्यादि पूर्ववत् ।
अस्य मन्त्रस्य पूर्वमन्त्रेण सह समानार्थतां दर्शयति--
स्वाहा समग्निस्तपसा गतेत्याह । पूर्वमेवोदितम् । उत्तरेणाभिगृणाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० १९ । )
ग्रीष्मविषयत्वं पूर्वस्मिन्मन्त्रेऽभिहितमेव ग्रीष्ममुत्त(मेवोत्त)रमन्त्रेणापि श्रुतिर्ब्रूते ।
अथ वर्षर्तुरूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
ध॒र्ता दि॒वो वि॒भासि॑ रज॑सः । पृ॒थि॒व्या ध॒र्ता । उ॒रोर॒न्तरि॑क्षस्य
ध॒र्ता । ध॒र्ता दे॒वो दे॒वाना॑म् । अम॑र्त्यस्तपो॒जाः, इति ।
हे महावीर वर्षर्तुरूपेण दिवो द्युलोकस्य रजसो मेघादिरजसोपेतस्य धर्ता
[धा]रको विभासि प्रकाशसे । तथौषधीजननेन पृथिव्या अपि धर्ता, स्वकीयवृष्टिप्र-
[सा]रणेनोरोर्विस्तीर्णस्यान्तरिक्षस्यापि धर्ता, हविर्द्वारेणोपकारकत्वाद्देवानामापि धर्ता
[पोष]को देवः । अत एवामर्त्यो मरणरहितः, दीक्षादिरूपेण तपसा जायते सिध्यतीति
[त]पो॒जाः ।
अस्य मन्त्रस्य वर्षर्तुपरतां दर्शयति--
धर्ता दिवो विभासि रजसः पृथिव्या
इत्याह । वार्षिकावेवास्मा ऋतू कल्पयति, इति ।
वसन्तमन्त्रवद्व्याख्येयम् ।
( प्रपा० ५ अनु० ६ । विभा० २० )
शारदर्तु(शरदृतु)रूपेण स्तावकं मन्त्रमाह--
हृ॒दे त्वा॒ मन॑से त्वा । दि॒वे त्वा॒ सूर्या॑य त्वा ( २ ) ।
ऊ॒र्ध्वमि॒ममध्व॒रं कृ॑धि । दि॒वि दे॒वेषु॒ होत्रा॑ यच्छ, इति ।
हे महावीर त्वां हृदे हृदयार्थमवेक्ष इति शेषः । मनसे मनोरथं त्वामवेक्षे । अत्र
मनःशब्दाभ्यामनुकूलभोगार्थत्वेन चिन्त्यमानावश्वयुजकार्तिकमासावुपलक्ष्येते । तन्मा-
ग. गतः ।

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text in Markdown format with complete Devanagari Unicode, Vedic svara accents, and original punctuation:

२७० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ४ अनु० ५
सङ्गोचितभोगसिद्ध्यर्थमित्यर्थः । तथा दिवे द्युलोकप्राप्त्यर्थं, सूर्याय सूर्यप्राप्त्यर्थं
त्वामवेक्षे । इममस्मदीयमध्वरं यागमूर्ध्वं कृधि, उन्नत करो । होत्रा इमा होमक्रि-
दिवि द्युलोके देवेषु मध्ये यच्छ देहि कथयेत्यर्थः ।
अस्य मन्त्रस्य शारदर्तु(शरदृत्तु)परतां दर्शयति--
हृदे त्वा मनसे त्वेत्याह । शारदावेवास्मा ऋतू कल्पयति ( ६ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २१ )
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
मन्त्रचरमभागेन(ण)सर्वेषां लोकानां होमक्रियाभिसंबन्धं दर्शयति--
दिवि देवेषु होत्रा यच्छेत्याह । होत्राभिरेवैमाँल्लोकान्संदधाति, इति ।
[

[१०४अनु०७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७१
वसन्तवाक्यवद्व्याख्येयम् ।
अथ बहूनि वाक्यानि नानाविधैः स्तावकान्युच्यन्ते । तत्रैकवाक्यतामाह—
त॒पो॒जां वाच॑म॒स्मे निय॑च्छ दे॒वायुव॑म् ( ३ ), इति ।
हे महावीरास्मेऽस्मभ्यं तपोजां तपस उत्पन्नां देवायुवं देवानिच्छन्तीं वाचं मन्त्र-
रूपां नियच्छ नितरां देहि ।
तपोजामित्यनेन यज्ञयोग्या मन्त्ररूपा वाग्विवक्ष्यते तस्यास्तपस्विना पुरुषेण लभ्य-
मानत्वादित्येतद्दर्शयति—
तपोजां वाचमस्मे नियच्छ देवायुवमित्याह । या वै मेध्या
वाक् । सा तपोजाः । तामेवावरुन्धे, ( ७ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २५ )
वाक्यान्तरमाह--
गर्भो॑ दे॒वाना॑म्, इति ।
अयं महावीरो देवानां संबन्धी गर्भरूपः, देवैरपेक्षितस्य हविषोऽत्र गर्भरूपेणाव-
स्थानात् ।
मन्त्रार्थस्य प्रसिद्धिं दर्शयति—
गर्भो देवानामित्याह । गर्भो ह्येष देवानाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २६ )
वाक्यान्तरमाह—
पि॒ता म॑ती॒नाम्, इति ।
देवैर्हविःप्रदानार्थं तदा तदा मन्यन्त इति मतयः प्रजास्तासां प्रजानां महावीरः
प्रदानेन पालकत्वात्पिता ।
मतिशब्देन प्रजाविवक्षां दर्शयति—
पिता मतीनामित्याह । प्रजा वै मतयः । तासामेष
एव पिता । यत्प्रवर्ग्यः । तस्मादेवमाह, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २७ )
वाक्यान्तरमाह--
पतिः॑ प्र॒जाना॑म्, इति ।
अयं महावीरः पूर्वोक्तरीत्या पालकत्वात्प्रजानां स्वामी ।
१ क. ॰म् । मन्त्रान्तरमा॰ । २ ख. ॰नां पातः म॰ । ग. ॰नां मातुं म॰ ।

१७२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु०
अस्य वाक्यस्या१र्थप्रसिद्धिं दर्शयति—
पतिः प्रजानामित्याह । पतिर्ह्येष प्रजानाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २८ )
वाक्यान्तरमाह—
म॒तिः क॒वी॒नाम्, इति ।
ये कवयः शास्त्रार्थाभिज्ञाः, तेषामभिज्ञानसाधनबुद्धिरूपोऽयं महावीरः । अने
क२र्मण्यनुष्ठिते तेन सुकृतेन प्रज्ञोदयात् ।
अस्मिन्नर्थे प्रसिद्धिं दर्शयति—
मतिः कवीनामित्याह ( ८ ) । मतिर्ह्येष कवीनाम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० २९ )
वाक्यान्तरमाह—
सं दे॒वो दे॒वेन॑ सवि॒त्राऽय॑तिष्ट । स५ सूर्य्येणारुक्त, इति ।
अयं महावीरो देवो देवेन सवित्रा संयुज्यायातिष्ठ यजमानमनुग्रहीतुं प्र-
कृतवान् । तथा सूर्येण संयुज्यारुक्त दीप्तवान् ।
अत्र देवशब्दद्वयेनाऽऽदित्यमहावीरौ विवक्षिताविति दर्शयति—
सं देवो देवेन सवित्राऽयतिष्ट स५ सूर्येणारुक्तेत्याह ।
अमुं चैवाऽऽदित्यं प्रवर्ग्यं च स५शास्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३० )
सम्यक्कथयतीत्यर्थः ।
वाक्यान्तरमाह—
आयु॒र्दास्त्वम॒स्मभ्यं॑ घर्म व॒र्चोदा अ॑सि, इति ।
हे घर्म महावीर त्वमस्मभ्यमायुस्तेजसोः प्रदाताऽसि ।
अस्य वाक्यस्याऽऽयुष्परतां दर्शयति—
आयुर्दास्त्वमस्मभ्यं घर्म वर्चोदा असी-
त्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३१ )
वाक्यान्तरमाह—
पि॒ता नो॑ऽसि पि॒ता नो॑ बोध, इति ।
१ ख. ग. ॰स्यार्थे प्र° । २ क. ॰र्मेणाऽनु° ।

॥ प्रपा० ४ अनु० ७ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७३

हे महावीर नोऽस्माकं पालकत्वात्पिताऽसि अतः पिता जनक एव भूत्वा नोऽस्मा-
न्बोध, इदं कुर्विति सन्मार्गं बोधय ।
महावीरे प्रवृत्तस्योत्तरकर्तव्यताया बुध्यमानत्वाद्बोधकत्वमस्यावश्यमस्तीत्येतद्द-
र्शयति—
पिता नोऽसि पिता नो बोधेत्याह । बोधयत्येवैनम्, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३२ )
वाक्यान्तराण्याह—
आयुर्धास्तनू॒धाः । पयो॒धाः । वर्चो॒दा वरिवो॒दा
द्रवि॑णो॒दाः ( ४ ) । अन्तरि॑क्ष॒प्र उ॑रो॒र्वरी॑यान् ।
अ॒शी॒महि॑ त्वा॒ मा मा॑ हिग्ं॑सीः, इति ।
अयं महावीरो दीर्घमायुः शरीरपाटवं क्षीरसमृद्धिं च संपादयति । तथा कान्तिं
मूर्जां धनं च प्रयच्छति । अन्तरिक्षं

२७४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०७]
कल्पः—“अनुवाकशेषं तु परिश्रिते प्रतिप्रस्थाता पत्नीं वाचयति त्वष्ट्रीमती ते
सपेय” इति । पाठस्तु—
त्वष्ट्री॑मती ते सपेय॒ । सु॒रेता॒ रेतो॒ दधा॑ना । वीरं॑ विदेय॒
तव॑ सं॒दृशि॑ । माऽहꣳ रा॒यस्पोषे॑ण॒ वि यौ॑षम् (५), इति ॥
रोच॑ते॒ सूर्या॑य त्वा दे॒वायुवं॑ द्रविणो॒दा दधा॑ना॒ द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
हे महावीर ते तव प्रसादादहं पत्नी त्वष्ट्रीमती सिक्ते रेतसि रूपाणां विकर्त्रा
*त्वष्टृशब्देन युक्ता सती सपेय पत्या संगच्छेय । ततः संगमादूर्ध्वं सुरेताः शोभनेन
पुत्रोत्पादने(के)न रेतसा युक्ता सती रेतो दधाना तादृशमेव पतिसंबद्धं रेतो धारयन्ती
तव संदृशि त्वदीय कटाक्षे सति वीरं विदेय कर्मणि शूरं पुत्रं लभेय । अहं त्वत्प्रसा-
दाद्रायस्पोषेण धनपुष्ट्या मा वियोषं वियुक्ता मा भूवम् ।
अस्मिन्ननुवाके मन्त्रसंख्यां दर्शयति—
नवैतेऽवकाशा भवन्ति । पत्नियै दशमः । नव वै पुरुषे प्राणाः
(९) । नाभिर्दशमी । प्राणानेव यजमाने दधाति । अथो
दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३३ )
अवकाशयन्तेऽर्थं प्रकाशयन्त इत्यवकाशा मन्त्राः । ते चात्र नवसंख्याका भवन्ति
अपश्यं गोपामित्येको मन्त्रः, अत्र प्रावीरित्याद्या ऋतुविषयाः षण्मन्त्राः, तपोजाभि-
त्यादि मा मा हिꣳसीरित्यन्तं वाक्यजातमेको मन्त्रः, त्वमग्न इत्यादिको रातयः सन्त्वि-
त्यन्त एको मन्त्रः । एवं नवसंख्याकाः । त्वष्ट्रीमतीत्यादिकः पत्न्या दशमो मन्त्रः
पुरुषशरीरेऽपि च्छिद्रगताः प्राणा नवसंख्याकास्तदपेक्षया नाभिर्दशमी, अतो मन्त्र-
गतसंख्यासाम्याद्यजमाने प्राणानेव सुस्थितान्करोति । अपि च विराड्द्वाराऽन्नमपि
प्राप्नोति ।
एतैर्मन्त्रैः साध्यं महावीरावेक्षणं विधत्ते—
यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत । तद्देवा होत्राभिः प्रत्यदधुः । ऋत्विजोऽवेक्षन्ते ।

• “त्वष्ट्रा देवेन” इति तै पु० पाठः, इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
  १ ग. त्वष्ट्रीम॑ । २ ग. त्वष्ट्री॑म॑ । ३ ग. त्वष्ट्रीम॑ । ४ ग. ˚का ऋत्विजां भ˚ । ५ ˚
  ˚न्वित्वत्यन्तिको मन्त्र एकः । ए˚ । ६ ग ˚स्थितान्क˚ ।

[प्रपा० ४ अनु० ७] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७५
ए॒ता वै होत्रा॑ः । होत्रा॑भिरेव य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति ( १० ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३४ )
यदा धनुष्कोट्या यज्ञपुरुषस्य शिरश्छिन्नं तदा देवास्तच्छिरो होत्राभिर्यज्ञशरीरे
प्रतिहितवन्तः । होमनिष्पादिका ऋत्विजां याः प्रत्यवेक्षणादिक्रिया एता एव होत्रा-
स्तस्मादृविजामवेक्षणेन होत्राभिरेव यज्ञस्यः शिरः प्रतिहितं भवति ।
अश्लिष्टेत्यादिमन्त्रैरुपस्थानादूर्ध्वकालीनत्वमवेक्षणस्य विधत्ते—
रुचितमवेक्षन्ते । रुचि॒ताद्वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा
असृजत । प्र॒जानाँ॑ सृष्ट्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३५ )
रुचिधातवर्थप्रतिपादकैरश्लिष्टेत्यादिकैर्मन्त्रैरभिमन्त्रितो महावीरो रुचितः, तादृशं
पश्चादवेक्षेरन् । पुरा प्रजापतिः प्रवर्याद्रुचितादेव प्रजाः सृष्टवान्, अतोऽत्रापि
सृष्ट्यै तद्भवति ।
पूर्वोक्तमेवानूद्य पुनः प्रशंसति—
रुचितमवेक्षन्ते । रुचि॒ताद्वै पर्जन्यो वर्षति ।
वर्षु॑कः पर्जन्यो भवति । सं प्र॒जा ए॑धन्ते, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३६ )
पूर्वोक्ताद्रुचितात्प्रवर्यादेव कर्मानुष्ठानद्वाराऽऽदित्यप्राप्त्या मेघो वर्षति, अतोऽ-
त्रापि रुचितावेक्षणे पर्जन्यो वर्षणशीलो भवति, प्रजाश्च सम्यग्वर्धन्ते ।
पुनरपि प्रकारान्तरेण प्रशंसति—
रुचितमवेक्षन्ते । रुचितं॑ वै ब्र॒ह्मव॑र्चसम् ।
ब्र॒ह्मव॑र्चसिनो भवन्ति ( ११ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३७ )
ब्रह्मवर्चसं श्रुताध्ययनसंपत्ती रुचितं विद्वत्सभायां प्रकाशितं भवति । अतो रुचि-
तावेक्षणेन ब्रह्मवर्चसयुक्ता भवन्ति ।
अवेक्षणे पूर्वोक्तमन्त्रान्विधत्ते—
अधीयन्तोऽवेक्षन्ते । सर्व॒मायु॑र्यन्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३८ )
अधीयन्तोऽपश्यं गोपामित्यादिमन्त्रान्पठन्त ऋत्विजोऽवेक्षेरन्, ततो मन्त्रसामर्थ्या-
त्सर्वायुःप्राप्तिः ।
क. ख. ॰ति प्रत्यवे॰ । २ ग. वर्धन्ते ।

२७६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४अनु०७]|
पत्न्याः कांचिद्विशेषं विधत्ते—
न प॒त्न्यवे॑क्षेत । यत्पत्न्यवेक्षेत॑ । प्र॒जाये॑त । प्र॒जां
त्वस्यै॒ निर्द॑हेत् । यन्नावेक्षेत॑ । न प्र॒जाये॑त ।
नास्यै॑ प्र॒जां निर्द॑हेत् । ति॒रस्कृ॒त्य॑ यजु॒र्वाच॑यति ।
प्र॒जाये॑त । नास्यै॑ प्र॒जां निर्द॑हति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ३९ )
अत्रायं विचारः, किं पत्न्यवेक्षेत न वेति । अवेक्षणपक्षे प्रजोत्पत्तिलक्षणे गुणे
सत्यपि तदीयां प्रजां महावीरो निर्दहेदित्येष महान्दोषः, . अतो नावेक्षेतेत्येकः पक्षः।
अनवेक्षणपक्षे निर्दाहाभावेऽपि प्रजोत्पत्तिर्न स्यादित्यन्यो दोषः, अतो दोषद्व-
यनिवृत्तये पत्नीं केनचिद्व्यवधानेन तिरस्कृत्य त्वष्ट्रीमतीति मन्त्रं पठेत्(पाठयेत्) ।
तस्मिन्मन्त्रे सपेयेत्यस्य तात्पर्यं दर्शयति—
त्वष्ट्रीमती ते सपेयेत्याह । सपाद्धि प्रजाः प्रजायन्ते ( १२ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ४० )
ऋतवो हि शिरः सर्वपृष्ठे प्रवृणक्त्यनिपद्यमानमित्याह गतेत्याह शारदावेवास्मा
ऋतू कल्पयति रुन्धे कवीनामित्याह प्राणाः प्रतिदधाति भवन्ति
वाचयति चत्वारि च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥
स्त्रीपुरुषयोः समवायात्प्रजोत्पत्तिः प्रसिद्धा तस्मात्सपेयेत्युच्यते ।
अत्र मीमांसा । तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्—
“न प्रवृञ्ज्यादाद्ययज्ञे क्रतौ सोऽनुष्ठितावुत ।
प्रतिषेधः क्रतौ युक्त उक्ता ह्यस्याऽऽद्ययज्ञता ॥
प्रवृणक्त्युपसद्भ्यः प्रागिति वाक्यात्क्रतौ* विधेः ।
आद्यप्रयोगे प्राथम्यान्निषेधः क्वचिदेव सः” ॥
ज्योतिष्टोमे प्रवर्ग्याख्यं कर्म प्रकृत्य श्रूयते—न प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति । सोऽ[यं]
निषेधो ज्योतिष्टोमक्रतौ द्रष्टव्यो न तु तदीयप्रथमप्रयोगे । कुतः । एष वाव प्रथ-
यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोम इति तस्य प्रथमयज्ञत्वाभिधानादिति चेत् । मैवम्
पुरस्तादुपसदां प्रवर्ग्यं प्रवृणक्तीति वाक्ये क्रतौ प्रवर्ग्यस्य विहितत्वात् । न

• न्यायमालाऽनुरोधेनायं पाठः । अत्र तु भाष्यपुस्तकेषु क्रतोर्विधेरित्येव पाठ उपलभ्यते
  स नातीव समञ्जसः ।
  १ ग. °णक्तिवेति ।

प्रपा० ४ अनु० ८ ] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २७७
[वि]धिनिषेधवाक्ययोः समानबलत्वाद्दानिर्णयैः, प्रतिषेधवाक्ये प्रथमशब्देन ❊ निषेधस्य
योगपरत्वनिर्णयात् । प्रथमद्वितीयादिशब्दाः क्रियाया आवृत्तौ मुख्याः, तत्संबन्धाद्ग-
तुषूपचर्यन्ते । प्रथममध्येतव्यत्वात्प्रथम(मं) काण्डं तदनन्तरमध्येतव्यत्वाद्द्वितीय(य)-
[का]ण्डम् । एवमादावुत्पन्नत्वात्प्रथमः पुत्रः, तदनन्तरमुत्पन्नत्वाद्द्वितीयैः पुत्रः । तथाऽपि
तथा सति) ५प्रयोगक्रियाया आवृत्तिविशेषे प्रथमशब्दो मुख्यः, तदावृत्तिविशेष(षय,तया
ज्ञशब्दो(यज्ञे) लाक्षणिकः । त्वत्पक्षे क्रतौ मुख्यो यज्ञशब्दः ६प्रयोगे लाक्षणिकः
[स्]यादिति चेत् । बाढम् । तथाऽप्यसंजातविरोधिनि लाक्षणिकत्वकल्पनात्काम(दूर)मुत्त-
[र]पदे तत्कल्पनं, तस्माज्ज्योतिष्टोमस्य प्रथमप्रयोगे ७प्रवर्ग्यस्य निषेधः । नतु सप्तसंस्था-
कस्य ज्योतिष्टोमस्य प्रथमसंस्थारूपोऽग्निष्टोमः, तत्रायं निषेधः पर्यवस्यति । विधिश्च
प्र श्रूयते—अग्निष्टोमे ९प्रवृञ्जन्तीति । एवं तर्ह्य१०धिकारिभेदेन विधिनिषेधयोर्व्यवस्थाऽ-
स्तु, तथा च श्रूयते--कामं तु योऽनूचानः स्यात्तस्य प्रवृञ्ज्यादिति । तस्मादनूचान-
व्यतिरिक्त[=कर्तृके] प्रथमप्रयोग एवायं निषेधः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यके चतुर्थप्रपाठके सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥
अथ चतुर्थेऽष्टमोऽनुवाकः ।
सप्तमे महावीरवेक्षणमुक्तम् । अष्टम ११आज्ययुक्ते महावीरे+ पयःप्रक्षेपणं प्रवृञ्जनमु-
[च्य]ते । कल्पः— “सावित्रेण रशनामादाय" इति । पाठस्तु—
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे । अ॒श्विनो॑र्बा॒-
हुभ्या॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्यामाद॑दे, इति ।
द्वितीयानुवाके (प्रपा० ४ अनु० २ पृ० २२४) व्याख्यातोऽयं मन्त्रः ।
अनेन मन्त्रेण साध्यमादानं १२विधत्ते—
देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति रशनामादत्ते प्रसूत्यै ।
❊ निषेधस्येति पदं न्यायमालाविस्तारानुसारेण स्थापितमादर्शपुस्तकेषु तु नास्ति ।
[ ] एतच्चिह्नान्तर्गतं न्यायमालाविस्तारानुरोधेन स्थापितमादर्शपुस्तकेषु तु नोपलभ्यते ।
+पयःप्रक्षेपणमुच्यत इति तै० पु० पाठ इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
१ क. ख. ग. 'दर्थं नि' । २ क. ख. ग. °यः । तथा सति प्र० । ३ क. ख. °यः । त० ।
४. यागक्रियाया । ५ क. ख. ग. °षेऽपि प्र० । ६ ख. ग. प्रयोगो । ७ ख. °र्ग्यनि° । ८ ग.
सं० । ९ ग. °णक्तित्वेति । १० ख. °कारभे° । ११ ख. ग. आज्ये म० । १२ ग °णं विधीयते प्र० ।

२७८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० ४
अश्विनोर्बाहुभ्यामित्याह । अश्विनौ हि देवानामध्वर्यू
आस्ताम् । पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अ० ७ । विभा० १)
अदि॑त्यै रा॒स्नाऽसि॑ ।
कल्पः—‘‘ अदित्यै रास्नाऽसीत्यभिमन्त्र्य ’’ इति । हे रशने त्वमदित्यै भूमिरूपा-
धेन्वै रास्ना बन्धनार्था रशनाऽसि ।
मन्त्रतात्पर्यं दर्शयति—
आददेऽदित्यै रास्नाऽसीत्याह यजुष्कृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० २)
आदद इत्येष पूर्वमन्त्रशेषः स्पष्टार्थत्वात्पाठ एव तस्य व्याख्यानम् । यजु
मन्त्रेण कृतिर्निष्पादनं यजुष्कृतिः, तत्सिद्धयर्थमेनेनामभिमन्त्रणम् ।
इड॒ एहि॑ । अदि॑त॒ एहि॑ । सर॑स्वत्येहि॑ ।
कल्पः—‘‘पूर्वेण द्वारोपनिष्क्रम्य त्रिरुपांशु घर्मदुघामाह्वयति । इड एहि । अ|
एहि । सरस्वत्येहि” इति । इडादीनि गोनामधेयानि³ तैः संबोध्येहीत्याह्वयति ।
मन्त्रतात्पर्यं दर्शयति—
इड एह्यदित एहि सरस्वत्येहीत्याह । एतानि वा
अस्यै देवनामानि । देवनामैरेवैनामाह्वयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ३ )
वक्ष्यमाणाह्वानेन पुनरुक्तिं वारयितुं देवनामानीति विशेष्यते । इडादीनि दे-
प्रसिद्धानि गोनामानि, मन्त्रपाठे सति तैरेवेयमाहूता भवति ।
असा॑वेहि॑ । असा॒वेहि॑ । असा॒वेहि॑ ( १ ) ।
कल्पः—‘‘ प्रत्येत्य दोग्ध्रे निदान इत्यादाय दक्षिण्या द्वारोपनिष्क्रम्य त्रि
र्सावेहिँ । असावेहि । असावेहि ’’ इति । घर्मदुघामाह्वयतीत्यनुवर्तते । मनुष्ये व्यक्त
सङ्केतितं गङ्गादिकं धेनुनाम ‘असौ’ इति शब्देन निर्दिश्यते, हे गङ्गे समागच्छ ।
पूर्वाह्वानाद्व्यावृत्तिमन्त्रं दर्शयति—
असावेह्यसावेह्यसावेहीत्याह । एतानि वा अस्यै मनुष्य-
नामानि ( १ ) । मनुष्यनामैरेवैनामाह्वयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ७ । विभा० ४
१ क. ॰न्वविशे॰ । २ क. ख. ॰दुघमा॰ । ३ क. ख गोर्नाम॰ । ४ क. ॰हि
५ क. ख. ॰दुघमा॰ । ६ क. साङ्केतिकं ।