तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२६६ \qquad श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— \qquad [ प्रपा० ४ अनु० ७ ]
प्रवर्ग्यस्याग्निष्टोमसंबंधं विधत्ते—
\qquad अग्निष्टोमे॑ प्रवृ॒णक्ति॑ । ए॒तावा॒न्वै य॒ज्ञः । यावा॑नग्निष्टोमः॑ ।
\qquad यावा॑नेव य॒ज्ञः । तस्य॒ शिरः॑ प्रति॒दधा॑ति, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ७)
यावन्तः सोमयागाः सन्ति तेषु सर्वेष्वप्यग्निष्टोमः संचार्यतः सर्वयज्ञात्मकः, तन्ना-
नुष्ठिते सति कृत्स्नेऽपि यज्ञे शिरः प्रतिष्ठितं भवति । अनारभ्याधीतस्य प्रवर्ग्यस्य यद्यपि
पुरस्तादुपसदामितिवाक्येनैव प्रकृतिभूताग्निष्टोमसंबन्धः प्राप्तः, तथाऽपि शाखान्तरगतं न
प्रथमयज्ञे प्रवृञ्ज्यादिति निषेधमपोद्य प्रतिप्रसवार्थं पुनर्विधानम् । निषेधस्त्वतिरात्रेऽपि
चरितार्थो भविष्यति, तस्यापि विकल्पितः प्रथमयज्ञत्वात् । तथाचाऽऽपस्तम्ब आह—
“अग्निष्टोमः प्रथमयज्ञोऽतिरात्रमेके पूर्वं समामनन्ति” इति ।
पुरस्तादुपसदामितिवाक्येनोक्थ्येऽप्युपसद्भावात्पूर्वं प्रवर्ग्यस्यापि प्राप्तौ निषेधयति—
\qquad नो॒क्थ्ये प्र॑वृञ्ज्यात् । प्र॒जा वै प॒शव॑ उ॒क्थानि॑ ।
\qquad यदु॒क्थ्ये प्र॑वृ॒ञ्ज्यात् । प्र॒जां प॒शून्स्य निर्द॑हेत्, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ८)
एहू षु ब्रवाणीत्यादीनि शस्त्राण्यत्रोक्थशब्दैनावि(भि)धीयन्ते तान्यर्हतीत्युक्थ्य
क्रतुः, तत्र प्रवृञ्जनेनोक्थशस्त्रसाध्याः प्रजाः पशवश्च दह्येयुः (रन्), तस्मान्न तत्र
प्रवृञ्ज्यात् ।
उक्थ्यविशेषे प्रतिप्रसवं विधत्ते—
\qquad वि॒श्वजि॑ति सर्वपृ॒ष्ठे प्र॑वृणक्ति ( ३ ) । पृ॒ष्ठानि॒ वा अच्यु॑तं
\qquad च्या॒वय॑न्ति । पृ॒ष्ठैरे॒वास्मा॒ अच्यु॑तं च्यावयित्वाऽवरुन्धे, इति ।
\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad (प्रपा० ५ । अनु० ६ । विभा० ९)
रथंतरबृहद्रूपवैराजशाक्कररैवतसामसाध्यानि पृष्ठस्तोत्राणि सर्वाण्यपि यस्मिं-
श्चिज्ज्यागे विद्यन्ते सोऽयं सर्वपृष्ठः । यद्यपि विश्वजिदुक्थ्यसंस्थो नात्र प्रसिद्धः, तथा-
शाखान्तरे तत्सद्भावमभिप्रेत्य नोक्थ्ये प्रवृञ्ज्यादिति निषेधं वारयितुं पुनर्विधि
सर्वत्र पृष्ठस्तोत्राणि अच्युतं४ न च्युतमपि दोषं च्यावयन्ति विनाशयन्ति । अत्र
पृष्ठस्तोत्रैरेवाच्युतं निषेधप्रयुक्तं प्रबलमपि दोषं च्यावयित्वा प्रवर्ग्यफलमपि प्राप्नोति
तदेवं बुद्धिस्थं प्रवर्ग्यविधिविचारं परिसमाप्य प्रकृतस्यैव मन्त्रस्य प्रथमपादे
भागं व्याचष्टे—
\qquad अप॑श्यं गो॒पामित्य॑ाह । प्रा॒णो वै गो॒पाः ।
१ ग. ॰नोत्तोऽप्यु॰ । २ क. निषेधति ३ क. ख. ॰ध्येत वि॰ । ४ क. ख. ॰तं प्रच्यु॰