तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

पा० ४ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २३९
हे महावीर त्वं वृष्णः सेचनसमर्थस्याश्वस्य संबन्धि निष्पन्निःसृतं यच्छकृत्त-
तेन तद्रूपोऽसि । तादृशं त्वां धृतव्रतः स्वीकृतनियमो वरुणो देव आधूपयतु सर्वतो
रतं करोतु । मित्रावरुणयोः संबन्धी ध्रुवो धर्मास्थितः पुण्यविशेषस्तद्रूपेण द्रव्येण
यत्वित्यन्वयः ।
अनेन मन्त्रेण साध्यं धूपनं विधत्ते—
अश्वशकेन धूपयति । प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनित्वाय, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० १७ )
शकशब्देन शकृदुच्यते । अश्वस्य प्रजापत्यक्षिजन्यत्वात्प्राजापत्यत्वम् । अतोऽ-
बन्धिधूपेन सर्वकारणभूतप्रजापतिसंबन्धसिद्धेः सयोनित्वं भवति ।
मन्त्रोक्तमश्वं शकृच्चाऽऽदित्यरूपेण च्छन्दोरूपेण च प्रशंसति—
वृष्णो अश्वस्य निष्पदसीत्याह । असौ वा
आदित्यो वृषाऽश्वः तस्य च्छन्दाँ्ꣳसि निष्पत् ।
( १ ) । छन्दोभिरेवैनं धूपयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० १८ )
कल्पः--“अग्रेण गार्हपत्यमवटं खात्वा लोहितपचनीयैः संभारैरवस्तीर्य तेषु महावी-
पावहरति, लोहितपचनीयैः संभारैः प्रच्छाद्य गार्हपत्ये मुञ्जानादीप्योपोषत्यार्चिषे
तैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिशमपि वा सर्वैः सर्वतः” इति । पाठस्तु—
अ॒र्चिषे॑ त्वा । शो॒चिषे॑ त्वा ।
ज्यो॒तिषे॑ त्वा । तप॑से त्वा, इति ।
अर्चिरादयः शब्दा ज्वालाविशेषवाचिनः । हे महावीर त्वामर्चिरादिभ्यः समर्प-
ये ।
एतैर्मन्त्रैर्यजमानस्य शरीरकान्तिः संपद्यत इति दर्शयति—
अर्

३६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा० ४ अनु० ४]

······दीप्यमानमिमं महावीरमभिलक्ष्य मित्रो देवः सप्रथा विस्तारसहितो बभूव।
स्वकीयां मैत्रीं विस्तृतवान् । उतापि च पृथिवीमभिलक्ष्य श्रवसा कीर्त्या सप्रथा
बभूव। अस्यां सर्वस्यां पृथिव्यां महावीरस्य कीर्तिं विस्तृतवानित्यर्थः। दिवं दिवि
द्युलोक इति वा व्याख्येयम् । चर्षणीधृतो मनुष्यान्मैत्र्या धारयतो मित्रस्य देवस्य
सानर्सि दानशीलं श्रवः श्रवणं कीर्तिरूपं सर्वे वदन्तीति शेषः । द्युम्नं मित्रेण दत्तं
धनं चित्रश्रवस्तममतिशयेन विचित्रकीर्तियुक्तं वर्तते ।
मन्त्रयोः फलं दर्शयति—
वारुणोऽद्भिर्द्धः। मैत्रियोपैति शान्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २० )
सिद्धयै त्वा ।
कल्पः—“पकेषु सिद्धयै त्वेति धृष्टीमादाय भस्मापोह्य” इति । हे महावीर त्व
सिद्धयै समीचीनस्वरूपसिद्धयै महावीरगतभस्मापोहनसिद्धयर्थं त्वां स्वी करोमीति
शेषः ।
मन्त्रस्य स्पष्टार्थतां दर्शयति—
सिद्धयै त्वेत्याह । यथा यजुरैवैतत् , इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २१ )
कल्पः—“प्रथमकृतं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्योद्वासयति देवस्त्वा सवितोद्वपतु
इति । पाठस्तु--
दे॒वस्त्वा॑ सवि॒तोद्व॑पतु । सु॒पा॒णिः
स्व॑ङ्गु॒रिः । सु॒बा॒हुरुत श॒क्त्या॑, इति ।
हे महावीर त्वां सविता देवः स्वशक्त्योद्वपतु । इतोऽवटादूर्ध्वं नयतु । कीदृशः
सविता सुपाणिः शोभनाभ्यामुद्यमनकुशलाभ्यां पाणिभ्यां युक्तः । स्वङ्गुरिः
शोभनाभिरुद्वपनक्षमाभिरङ्गुलिभिर्युक्तः । उतापि च सुबाहुः शोभनाभ्यां बाहुभ्यां
युक्तः । पाणिशब्देन मणिबन्धादूर्ध्वमङ्गुल्याधारभाग उच्यते । बाहुशब्देन मणिब-
न्धादर्वाचीनभागः ।
सवितृशब्दस्य तात्पर्यं दर्शयति—
देवस्त्वा सवितोद्वपत्वित्याह । सवितृप्रसूत
एवैनं ब्रह्मणा देवताभिरुद्वपति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २२ )

१ ल. धृष्टिमा' । २ क. ॰मनानुकूलकृ॰ । ख. ॰मेनानुकूला॰ ।

Here is the line-by-line transcription of the page:

[प्रपा०४अनु०३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २४१
सवित्रा प्रेरितः सन्मन्त्रेण देवताभिश्च सहोद्वपनं कृतवान्भवति ।
कल्पः—"उद्वास्यापद्यमानः पृथिव्यामाशा दिश आपृणेत्युत्तरतः सिकतासु प्रति-
ष्ठाप्य" इति । पाठस्तु—
अ॒प॒द्यमा॑नः पृथि॒व्याम् । आशा॒ दिश॑ आपृण॒ ।
उत्ति॑ष्ठ बृ॒हन्भ॑व ( २ ) । ऊ॒र्ध्वस्ति॑ष्ठ ध्रु॒वस्त्वम्, इति।
हे महावीर त्वं पृथिव्यां भूमावपद्यमानोऽसि । भङ्गमप्राप्नुवन्नाशा दिशः
प्राच्याद्या मुख्यदिश आग्नेय्याद्या अमुरूपदिशश्चाऽऽपृण सर्वतः पूरय, सर्वत्र प्रसिद्धो
भव । उत्तिष्ठोत्सहस्व । बृहन्भव स्वव्यापारेण प्रख्यातो भव । इह सिकतासूर्ध्वमुखः
स्थिरस्त्वं तिष्ठ ।
दिश आपृणेत्यस्य

lines:
In L5-6:
ऋ॒जवे॑ त्वा सा॒धवे॑ त्वा सुक्षि॒त्यै त्वा॒ भूत्यै॑ त्वेत्याह ।
Here, in L5:
Under ऋ: a neat typographic horizontal line: ऋ॒.
Over वे: a neat typographic vertical line: वे॑.
Under सा: a neat typographic horizontal line: सा॒.
Over वे: a neat typographic vertical line: वे॑.
Under क्षि: a neat typographic horizontal line: क्षि॒.
Over त्यै: a neat typographic vertical line: त्यै॑.
Under त्वा: a neat typographic horizontal line: त्वा॒.
Over त्यै: a neat typographic vertical line: त्यै॑.
These in L5-6 are TYPOGRAPHIC VEDIC ACCENTS!
Now look at L9, L16, L27, L28, L29, L30:
In L9:
There is an udatta on मा॑, पशुभि॑र्, पर्यू॑हामि.
AND there are horizontal lines underneath.
Wait, are those horizontal lines in L9, L16, L27-30 pencil underlines, or are they printed?
Look at L27-30:
Wait, in L27:
Look at गायत्रेण त्वा: the line under त्रेण त्वा is a long single continuous line!
And under `छन्दसा

[प्रपा० ४ अनु० ३] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २४३
हे महावीर त्वां गायत्रच्छन्दोदेवतारूपेणौजक्षीरेणाऽऽच्छृणद्धि सर्वतः सिञ्चामि ।
एवं त्रैष्टुभजागतमन्त्रयोरपि योज्यम् । तथा वागन्नहविरभिमानिन्यो देवतास्त्वां सिञ्चन्तु
त्वमपि वागादीन्सिञ्च ।
एतन्मन्त्रसाध्यं सेचनं विधत्ते—
असुर्यं पात्रमनाच्छृण्णम् ( ८) । आच्छृणत्ति । देवत्राऽकः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २९ )
अनाच्छृण्णं क्षीरसेचनरहितं पात्रमसूर्यमुष्णत्वेनात्युग्रत्वादसुरेभ्यो हितं न तु
देवेभ्योऽतो देवार्थमासिञ्चेत् । तेन शान्तं शीतलं पात्रं देवेषु करोति ।
तत्र द्रव्यं विधत्ते--
अजक्षीरेणाऽऽच्छृणत्ति । परमं वा एतत्पयः । यदज-
क्षीरम् । परमेणैवैनं पयसाऽऽच्छृणत्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३० )
सर्वव्याधिहरत्वादजक्षीरस्य परमत्वम् । तत्र सेचने देवस्त्वा सवितेत्यादिकं यजुर्वि-
नियुङ्क्ते-
यजुषा व्यावृत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३१ )
उष्णशान्त्यर्थे लौकिके सेचने मन्त्रो नास्ति । अत्र तु यजुषा मन्त्रेण सिञ्चेदिति
तद्व्यावृत्तिः ।
मन्त्रगतांश्छन्दोवाचकशब्दान्प्रशंसति--
छन्दोभिराच्छृणत्ति । छन्दोभिर्वा एष क्रियते ।
छन्दोभिरेव छन्दाꣳस्याच्छृणत्ति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३२ )
पूर्वं गायत्रेण च्छन्दसा करोमीत्येवं छन्दोयुक्तैर्मन्त्रैरेष महावीरः कृतः, अतोऽय-
मेव च्छन्दांसि । अत्रापि च्छन्दोवाचकशब्दयुक्तैर्मन्त्रैः सेचने सत्यत्रत्यैश्छन्दोभिरिव
पूर्वोक्तानि च्छन्दांसि सिक्तानि भवन्ति ।
वागादिदेवता महावीरं सिञ्चन्तीत्येतद्युक्तं महावीरस्तु वागादीन्सिञ्चतीत्यत्र प्रयो-
जनं दर्शयति—
छृन्धि वाचमित्याह । वाचमेवावरुन्धे । छृन्ध्यूर्जमित्याह ।
ऊर्जमेवावरुन्धे । छृन्धि हविरित्याह । हविरेवाकः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३३ )
१ क. ख. ॰णाजाक्षी॰ । २ ग. ॰वागूर्क्शब्दा॰ । ३ क. तत्रापि । ४ ग. ॰वागूर्क्शब्द॰ ।

(क्ष्म)र्यमयान्..." -> আহवनीकार्क्ष्मर्यमयान् / आहवनीयात् कार्क्ष्मर्यमयान्!
Wait! Look at line 29:
"कार्ष्म(क्ष्म)र्यमयान्परिधीन्परिदधाति” इत्यादि । हे प्रस्तोतः प्रवर्ग्यार्थानि सामानि गाय"
Wait, why does line 28 end with:
"विहरत्याहवनी॑"?
No, it's "विहरत्याहवनी-", and line 29 has "कार्ष्म(क्ष्म)र्यमयान्..." - wait, the full word is:
"विहरत्याहवनीयकार्क्ष्मर्यमयान्परिधीन्परिदधाति" or "विहरत्याहवनीयात्"?
Wait, look at line 28 end:
"आहवनी" with a stroke on top of नी: that's an apostrophe or hyphen or svarita?
Wait, line 29 starts with:
"कार्ष्म(क्ष्म)र्यमयान्..." - wait, where is the 'य'?
In Baudhāyana Śrautasūtra: "अथ प्रतिप्रस्थाता प्रवर्ग्यं विहरत्याहवनीयात् कार्ष्मर्यमयान् परिधीन् परिदधाति"!
Wait, in line 28, the last characters are:
आ - ह - व - नी - यं? No, it's नी with a small tick or half

[प्रपा० ४ अनु० ४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २४५

कल्पः— "यजुर्युक्तꣳ सामभिराक्तखं त्वेत्युपांशूक्त्वोमिन्द्रवन्तः प्रचरतेत्युच्चैरनुजा-
नाति" इति । पाठस्तु—
य॒जुर्यु॒क्तꣳ सा॒मभि॑रा॒क्तखं॑ त्वा । विश्वै॑र्दे॒वै-
रनु॑मतं म॒रुद्भिः॑ । दक्षि॑णाभिः प्रत॑तं पार-
यि॒ष्णुम् । स्तु॒भो वह॑न्तु सु॒मन॒स्यमा॑नम् ।
स नो॒ रुचं॑ धेह्यहृ॑णीयमानः । भूर्भुव॒: सुवः॑ ।
ओमिन्द्र॑वन्तः प्रचरत ( १ ), इति ॥
अहृ॑णीयमानो॒ द्वे च॑ ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके चतुर्थप्रपाठके
चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

हे प्रवर्ग्य त्वां स्तुभः सामसु प्रयुज्यमानाः स्तोभा वहन्तु विघ्नपरिहारेण समाप्ति-
पर्यन्तं निर्वहन्तु । कीदृशं त्वाम् । यजुर्युक्तं यजुरूपलक्षितैर्मन्त्रैः संबद्धम् । सामभि-
राक्तखमाक्तान्याप्यायितानि खानीन्द्रियाण्यवयवा यस्य प्रवर्ग्यस्य सोऽयमाक्तखस्तादृ-
शम् । सामगानेन हि प्रवर्ग्य आप्यायितो भवति । तथा विश्वैर्देवैर्मरुद्भिरनुमतमङ्गी-
कृतम् । प्रवर्ग्यमुद्वासयिष्यन्नजामग्नीधे ददातीत्यादिभिर्दक्षिणाभिः प्रततं विस्तीर्णम् ।
पारयिष्णुं निर्विघ्नेन समाप्तिं गन्तुं शक्तम् । सुमनस्यमानं यजमाने स्नेहातिशयेन
मनस्ययुक्तम् । हे प्रवर्ग्य स त्वमहृणीयमानः केनाप्यहिंस्यमानो नोऽस्मदर्थं
रुचं धेहि महतीं ज्वालां धारय । भूरादयस्त्रयो लोका अनुगृह्णन्तु । प्रणवशब्दवाच्यः
परमात्माऽप्यनुगृह्णातु । हे, ऋत्विजो यूयमिन्द्रवन्त इन्द्रदेवतास्वामिकाः सन्तः प्रचरत
कार्यमनुतिष्ठत । अयमनुवाकः स्पष्टार्थबुद्ध्या ब्राह्मणेनोपेक्षितः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरी-
यारण्यकभाष्ये चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥

अथ चतुर्थे पञ्चमोऽनुवाकः।

चतुर्थे प्रैषा उक्ताः । पञ्चमे तु खरगतेष्वङ्गारेषु महावीरस्थापनमुच्यते । तत्राऽऽदौ
प्रैषमन्त्रे पाठान्तरं दर्शयति--
ब्रह्म॑न्प्रच॑रिष्यामः । होत॑र्घ॒र्मम॒भि॒ष्टु॑हि, इति ।

१ ग. ॰स्मदर्थो रु॰ ।

२४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा० ४ अनु० १]
पूर्वमाम्नाते मन्त्रे प्रवर्ग्येणेति शब्दोऽस्ति । अस्मिंस्त्वसौ नास्तीत्येतावान्या-
विशेषः ।
ब्रह्मन्निति संबोधनस्य तात्पर्यं दर्शयति--
ब्रह्मन्प्रचरिष्यामो होतर्घर्ममभिष्टुहीत्याह । एष
वा एतर्हि बृहस्पतिः । यद्ब्रह्मा । तस्मा एव
प्रतिप्रोच्य प्रचरति । आत्मनोऽनार्त्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १ )
एतर्हि कर्मकाले यो ब्रह्माऽस्ति एष एव बृहस्पतिस्थानीयः । तस्मै बृहस्पतये
कथयित्वा प्रचारे सति स्वस्याऽऽर्तिवैकल्यनिमित्तापराधो न भवति ।
कल्पः-“ यमाय त्वा मखाय त्वेति सर्वं परिघर्म्यमभिपूर्वं त्रिः प्रोक्षति ” इति
पाठस्तु-
य॒माय॑ त्वा म॒खाय॑ त्वा । सूर्य॑स्य॒ हर॑से त्वा, इति ।
हे घर्म पात्रसमूह यमाय नियमार्थं त्वां प्रोक्षामीति शेषः । तथा मखाय यज्ञा-
त्वां प्रोक्षामि । सूर्यस्य हरसे सूर्यसंबन्धिनोऽर्थे सूर्यमण्डलपर्यन्तं ज्वालोद्गमार्थं त्[वां]
प्रोक्षामि ।
यममखसूर्यशब्दैः सूचिताभिः प्रवर्ग्यदेवताभिः सर्वाभिः संपादितां प्रवर्ग्यसमृ[द्धिं]
दर्शयति--
यमाय त्वा मखाय त्वेत्याह । एता वा एतस्य
देवताः । ताभिरेवैन सम्अर्धयति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २ )
प्रोक्षणद्रव्यं विधत्ते-
मदन्तीभिः प्रोक्षति । तेज एवास्मिन्दधाति ( १ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३ )
तप्ता आपो मदन्त्यः, ताभिः प्रोक्षणे यजमाने कान्तिः संपद्यते ।
तत्रानुक्रमं विधत्ते —
अभिपूर्वं प्रोक्षति । अभिपूर्वमेवास्मिन्तेजो दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ४ )
पूर्वं प्रथमं महावीरमभिलक्ष्याभिपूर्वं तदादिकमेव प्रोक्षेत्, न तु विपर्ययेण ।
सति यजमाने पितृपुत्रादिक्रमेणैव तेजः संपद्यते ।
१ ग. घर्म्यं ।

?
Wait, look at the letters after अभि:
"ष्टु" or "हु" or "द्रु"?
"होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!!
YES! "अभिष्टुहीति"!
अ-भि-ष्टु-ही-ति!
"होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!!
Look at the ligature: ष्ट + ु = ष्टु!
And before घर्म:
Is it "होत्र" or "होत्रे"?
It is "होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!
Wait, is there a repha: "होत्रेर्घर्ममभिष्टुहीति"?
Look above "त्रे": there is an 'े' and no repha?
Wait, look above 'घ': there is a repha: "घर्म".
Wait, between 'त्रे' and 'घ':
"होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"
Let's check the letters:
हो त् र े घ र् म म भ ि ष्टु ह ी त ि
Yes! "होत्रे घर्ममभिष्टुहीति"!
Then:
"प्रैषस्योक्तत्वाद्धोतृकृत्यमनुवचनं विधत्ते—"
प्रैषस्योक्तत्वात् + होतृकृत्यम् + अनुवचनं = प्रैषस्योक्तत्वाद्धोतृकृत्यमनुवचनं विधत्ते—
Perfect!

होता

२४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [प्रपा०४अनु०४]
एकागृचमुक्त्वा१ प्राणानामवसानं कृत्वाऽपि पुनरप्यन्यामृचमेव ब्रूयात्, न त्वन्यं
वाग्व्यापारं कुर्यात् । तदिदं सांतत्यम् । एतेन प्राणा अविच्छिन्ना भवन्ति, अन्नं च न
विच्छिद्यते, रक्षांसि चापह्न्यन्ते ।
ऋचां बहुत्वं विधत्ते—
यत्परिम॑ता अनु॒ब्रूयात्॑ । प॒रिम॑तमवरुन्धीत । अप॑-
रिमता अन्वाह॑ । अप॑रिमितस्याव॒रुद्ध्यै॑, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १० )
ऋचामल्पत्वे फलमप्यल्पं स्यात् । अतः फलबाहुल्याय बह्वीरनुब्रूयात् ।
यदुक्तं सूत्रकारेण—“अथैतं प्रचरणीयं महावीरं शफाभ्यां परिगृह्या॑विच्छिन्नाग्रे
वेदे॑नोपरिष्टात्संमार्ष्टि” इति । तत्र वेदस्य दर्भमयत्वं वारयितुं मौञ्जत्वं विधत्ते—
शिरो वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य ( ३ ) । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ ऊर्ङ्मुञ्जाः॑ । यन्मौ॒ञ्जो
वेदो भव॑ति । ऊर्जै॑व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ समर्ध॑यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ११ )
प्रवर्ग्यस्यै यज्ञशिरस्त्वं प्रथमानुवाके प्रपञ्चितम् । मुञ्जास्तृणविशेषाः, तेषां च
निर्मज्यत्वादूर्ग्रूपत्वम् । अतो वेदस्य मौञ्जत्वे सत्यूर्ग्रूपेण वेदेन यज्ञस्य शि
समृद्धं करोति ।
कल्पः—“प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति स्रुवेणाऽऽहवनीये सप्तैकादश
प्राणाहुतीर्हुत्वा” इति । पाठस्तु—
प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ऽपा॒नाय॒ स्वाहा॑ ।
चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्रा॑य॒ स्वाहा॑ । मन॑से॒ स्वाहा॑
वा॒चे सर॑स्वत्यै॒ स्वाहा॑ । दक्षाय॒ स्वाहा॒ क्रत॑वे
स्वाहा॑ । ओज॑से॒ स्वाहा॒ बला॑य॒ स्वाहा॑, इति ।
प्राणादिदेवेभ्यः स्वाहुतमिदमस्तु । वाच इत्यनेन सरस्वती विशेष्यते, शब्दा-
त्मिकाया वाग्देवताया इत्यर्थः । दक्ष उत्साहः । क्रतुः संकल्पः । ओजोऽष्टमो धा-
तुस्तत्कार्यं बलम् ।
एतैर्मन्त्रैः साध्यान्होमान्विधत्ते—
प्रा॒णा॒हु॒तीर्जु॑होति । प्रा॒णाने॒व यज॑माने दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १२ )
१ ख. ॰क्त्वा प्रणवेनाव० । २ ग. प्राणनाव० । ३ क ह्यप्रपञ्चि० । ४ क. ख. ॰स्य ।

[प्रपा० ४ अनु० ९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३४९
तत्र सप्तसंख्यापक्षं विधत्ते—
सप्त जुहोति । सप्त वै शी॒र्षण्याः॑ प्रा॒णाः । प्रा॒णाने॒वास्मि॑न्दधाति, इति ।
( प्र० ५ । अ० ४ । वि० १३ )
शिरोगतसप्तच्छिद्रवर्तिप्राणानां सप्तत्वात्संख्यया तत्प्राप्तिः ।
दे॒वस्त्वा॑ सवि॒ता मध्वा॑ऽन॒क्तु ( १ ) ।
कल्पः—"देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्विति स्रुवेणोपर्याहवनीये महावीरमङ्क्त्वा”
इति । हे महावीर त्वां सविता देवो मध्वा मधुरेण घृतेनानक्तु अक्तं करोतु ।
मध्वेति प्रयोगाद्यजमानस्य तेजोन्याप्तिं दर्शयति—
देवस्त्वा सविता मध्वाऽनक्त्वित्याह ( ४ ) । तेजसैवेनमनक्ति, इति ।
( प्र० ५ । अ० ४ वि० १४ )
पृथि॒वीं त॑पस॒स्त्रायस्व ।
[L1

Here is the complete, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari, faithfully preserving Vedic accents, punctuation, and layout:

२५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०४]
प्रदीप्तमुञ्जस्थापने कंचिद्विशेषं विधत्ते—
अप्रतिशीर्णं भवति । एतद्वर्हिर्ह्येषः ( ५ ), इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० १७ )
दीप्तमुञ्जानामग्रं प्रतिशीर्णमितस्ततो विप्रसृतं यथा न भवति तथा समुह्यैव स्थाप-
येत् । यस्मादयं प्रवर्ग्य एतद्वर्हिर्मुञ्जरूपबर्हिर्युक्तः, तस्माद्वेद्यास्तरणबर्हिष इवाप्रति-
शीर्णत्वं युक्तम् ।
अर्चिर॑सि॒ शोचिर॑सि॒ ज्योति॑रसि॒ तपो॑ऽसि ।
कल्पः—“तान्यत्यस्तानुपरि रुक्मे निदधाति, अर्चिरसि शोचिरसि ज्योतिरसि
तपोऽसि” इति । हे दक्षिणमुञ्जाग्रभाग त्वमर्चिर्जवालारूपोऽसि । हे उत्तरमु

of L23:
[संपा]दय । or [आ]धत्स्व?
Wait, look at the characters:
[ ]ादय । -> could it be [संपा]दय ।?
Wait! In Sanskrit, धाः (aorist of धा) = धेहि (imperative) / संपादय.
Wait, look at the letter before द: it has an ा matra: ादय ।.
Could it be [संपा]दय ।? Yes! संपादय fits धाः perfectly (एतत्सर्वं धाः संपादय ।)!
Wait, or [उत्ता]दय? No, संपादय = grant/accomplish/provide!
Wait, look at L22: एतत्सर्वं धाः
L23: [संपा]दय । (with संपा cut off, leaving ादय ।).
Wait, is ादय preceded by something?
In the image: ादय । is visible!
Wait, look at the margin of L23:
ादय ।
Yes, ा followed by द followed by य followed by ।!
So it is [संपा]दय । or [विश]ादय? संपादय is the standard gloss for धाः in this context

' (ā)!
Wait, why did I think there was? Because of looking at it quickly.
It is definitely: पुरस्तादाशीरुपारिष्टादाशीश्चेति? NO, it is पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टा... wait:
Why does the transliteration keep writing 'प' as 'पा'?
Because in Sanskrit:
पुरस्तात् + आशिस् = पुरस्तादाशीः
उपरिष्टात् + आशिस् = उपरिष्टादाशीः
पुरस्तादाशीः + उपरिष्टादाशीः = पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीः (with विसर्ग -> रु).
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति (Sandhi: पुरस्तादाशीः + उपरिष्टादाशीः + च + इति).
Yes! In Sanskrit it is:
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति!
Wait, without the accent:
पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति -> wait, why is there an accent mark in my text?
Wait! In line 8, is there an accent? NO, it's commentary prose!
Prose: "द्विविधो हि यज्ञः पुरस्तादाशीरुप॑रिष्टादाशीश्चेति ।" - NO accent!
It is simply:
द्विविधो हि यज्ञः पुरस्तादाशीरुपारिष्टादाशीश्चेति । <- wait, WHY did you type पा again?
Because

विनाशकारणेभ्यः सर्वेभ्यो मां पाहि, मे मम सूपसदा सुखेन सेवितुं योग्या भूयाः,
मा हिꣳसीः, हिंसितं मा कुरु ।
अनेन मन्त्रेण साध्यं भूमिस्पर्शं विधत्ते--
ईश्वरो वा एष दिशोऽनुन्मदितोः । यं दिशोऽनु-
व्याख्यापयन्ति (७) । मनोरश्वाऽसि भूरिपुत्रेती-
मामभिमृशति । इयं वै मनोरश्वा भूरिपुत्रा ।
अस्यामेव प्रतिष्ठित्त्यनुन्मादाय, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २३ )
लोके यं पुरुषं मनुष्या दिशो व्याख्यापयन्ति बर्हिर्दिशोऽनुक्रमेण विविधं संचा-
रयन्ति, एष संचारी पुरुषो दिशोऽनुलक्ष्योन्मदितोरीश्वर उन्मत्तो भवितुं समर्थो
भवति, दिग्भ्रमं प्राप्नोतीत्यर्थः । तस्यानेन मन्त्रेण भूमिस्पर्शे सत्युन्मादो न भवति ।
मा हिꣳसीरित्यस्य तात्पर्यं दर्शयति--
सूपसदा मे भूया मा मा हिꣳसीरित्याहाहिꣳसायै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २४ )
कल्पः- - “तपो ष्त्वग्ने अन्तराꣵ अमित्रानिति गार्हपत्यादुदीचोऽङ्गारान्निरुह्य” इति ।
पाठस्तु--
तपो॑ ष्त्वग्ने॒ अन्त॑रा॒ꣵ अमि॑त्रान् । तपा॒ शꣵस॒मर॑-
रुषः॒ पर॑स्य । तपा॑ वसो चिकिता॒नो अ॑चि॒-
त्तान् । वि ते॑ तिष्ठन्ताम॒जरा॑ अया॒सः॑ इति ।
हे ऽग्नेऽन्तरान्देवयजनमध्ये गूढत्वेन वर्तमानानमित्रान्रक्षोरूपाञ्शत्रून्सुतपः(पो)
सुष्ठु तपꣳस्तान्कुरु( र्वेव ) । अररुषः, अररुर्वै नामासुर आसीदिति श्रुत्यस्त्याररुनाम-
कस्य परस्य शत्रोः शꣵसं संस्तवं तप विनाशय । हे वसो वासहेतो वह्ने चिकि-
तानोऽभिज्ञस्त्वमचित्तानस्मासु चित्तरहितान्विरोधिनस्तप । ते सर्वेऽप्यमित्रा विति-
ष्ठन्तां परस्परमेलनं परित्यज्य विक्षिप्तं यथा भवति तथा तिष्ठन्तु । ततो वयमजरा
वयोहानिरहिताः, अयास आयासरहिताश्च भूयास्मेति शेषः ।
चि॒तः स्थ॒ परि॑ चि॒तः । स्वाहा॑ म॒रुद्भिः॒ परि॑श्रयस्व ।
कल्पः--“ चितः स्थ परिचित इति प्रदक्षिणमङ्गारैः पर्यू(र्यु)ह्य ” इति । स्वाहा
मरुद्भिः परिश्रयस्वेति मन्त्रशेषः ।
हेऽङ्गारा यूयं गार्हपत्यात्पृथक्कृताः सन्तश्चितो महावीरसमीपे संचिताः परिचितः

स्थ परितः समूहरूपा भवथ । हे महावीर मरुद्भिरङ्गाररूपैर्देवैः स्वाहा परिश्रयस्व
सुष्ठु परितो व्याप्तो भव । स्वाहाशब्दो निपातत्वादनेकार्थवाचीं ।
मन्त्रे पूर्वभागस्य तात्पर्यं दर्शयति—
चितः स्थ परि चित इत्याह । अपचितिमेवास्मिन्दधाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० २९ )
अङ्गारेषु परितः सेवकवत्स्थितेषु मध्ये स्थितस्य महावीरस्य राज्ञ इव पूजा संपद्यते ।
उत्तरभागे मरुच्छब्देन विवक्षितमर्थं दर्शयति—
शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्ग्यः । असौ खलु वा आदित्यः
प्रवर्ग्यः । तस्य मरुतो रश्मयः ( ८ ) । स्वाहा मरुद्भिः
परिश्रयस्वेत्याह । अमुमेवाऽऽदित्यँ रश्मिभिः पर्यूति ।
तस्मादसावादित्योऽमुष्मिँल्लोके रश्मिभिः पर्यूढः । तस्मा-
द्राजा विशा पर्यूढः । तस्माद्ग्रामणीः सजातैः पर्यूढः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभाँ० २६ )
यज्ञशिरोरूपः प्रवर्ग्य आदित्यस्थानीयः, देवतात्वेन भाविता अङ्गारा रश्मिस्थ-
नीया अतो महावीरस्याङ्गारैः पर्यूहेनात्राऽऽदित्यमेव रश्मिभिः परितो व्यापयति
यस्मादेवं तस्मात्स्वर्गे लोकेऽप्यादित्यो रश्मिभिर्व्याप्तो दृश्यते । तथा भू-
केऽपि महावीरवन्मुख्यो राजाऽङ्गारवदुपसर्जनभूतया प्रजया व्याप्तो भवति
एकस्मिन्ग्रामे ग्रामणीर्मुख्यः पुरुषः सजातैः सहोत्पन्नैरुपसर्जनैः पुरुषैः परि
व्याप्तो दृश्यते ।
कल्पः—“ वैकङ्कतैः परिधिभिः परिधत्तो मा असीति प्राञ्चावध्वर्युर्निदधाति ऽ
असीत्युदञ्चौ प्रतिप्रस्थाता । एवमवशिष्टानां पूर्वेण पूर्वेण मन्त्रेणाध्वर्युस्तरो-
त्तरेण प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्युरेव दक्षिणतस्त्रयोदशं निदधात्यन्तरिक्षस्यान्तर्धिरसि ” इति
पाठस्तु—
मा असि॑ । प्र॒मा असि॑ । प्र॒तिमा असि॑
( ५ ) । सं॒मा असि॑ । वि॒मा असि॑ ।
उन्मा॒ असि॑ । अ॒न्तरि॑क्षस्यान्त॒र्धिर॑सि, इति ।
हे परिधे प्रागग्रत्वेन दक्षिणदिग्वर्ती, उत्तरदिग्वर्ती वा त्वं मा असि महा-
स्थानं मातुमियत्तया परिच्छेतुं समर्थोऽसि । तथा हे परिधे, उदगग्रत्वेन प्राग्दि-
१ ग. ‘चीति । म’ । २ क. ख. महच्छ° । ३ ग. ‘धातीति । ४ ख. ग. पूर्वं पूं ।
°ग्वत्युत्तरदि° ।

second कदाचित्). Exactly!

Footnote 2:
वृक्षं² प्रति प्राविशत् -> २ ग. ˚क्षं प्रा˚ । (manuscript ग has variant). Exactly!

Footnote 1:
Where is footnote 1?
Look at line 4:
...प्रागग्रान्षट्परिधीन्¹परिदधाति ।
Wait, footnote 1 says: १ क. ख. एवं ।
Wait, in line 3-4:
एवं त्रिभिर्मन्त्रैर्विषमसं-
ख्योपेतैरध्वर्युर्दिग्द्वये प्रागग्रान्षट्परिधीन्¹परिदधाति ।
Wait, where is १ in line 4?
Look at line 4: above न् in परिधीन् there is a little superscript १!
Yes, exactly above न्!

Everything matches the printed page precisely.[प्रपा० ४ अनु० ५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २५५
पश्चिमदिग्वर्ती वा त्वं प्रमा आसि प्रकर्षेण मातुं समर्थोऽसि । तृतीयपञ्चममन्त्रौ प्रथ-
ममन्त्रवद्व्याख्येयौ । चतुर्थषष्ठमन्त्रौ द्वितीयमन्त्रवद्व्याख्येयौ । एवं त्रिभिर्मन्त्रैर्विष

२५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०
एतन्मन्त्रसाध्यं रुक्मस्थापनं विधत्ते—
दिवं॒ तप॑सस्त्रायस्वेत्युपरिष्टाद्धिरण्म॒यधि॑ निदधाति । अमुष्या अनति-
दाहाय । अथो आभ्यामेवैनमुभयतः परिगृह्णाति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ४ । विभा० ३१ )
उपरितनरुक्मव्यवधानेन द्युलोकस्यातिदाहो न भवति । अपि चोर्ध्वाधोगताभ्यां
रुक्माभ्यामेनं महावीरमुभयतो दृढं परिगृह्णाति ।
कल्पः—“आभिर्गीर्भिरिति तिसृभिरभिमन्त्र्य” इति । तत्र प्रथमामाह—
आ॒भिर्गी॒र्भिर्यदतो॒ न ऊ॒नम् । आप्या॑यय हरिवो
वर्ध॑मानः । य॒दा स्तो॒तृभ्यो॒ महि॑गोत्रा रु॒जासि॑ ।
भूयि॑ष्ठभाजो॒ अध॑ ते स्याम, इति ।
हे हरिवोऽश्वयुक्तेन्द्रत्वेन स्तूयमान महावीराऽऽभिर्गीर्भिरस्मदीयास्तुतिभिर्वर्धम-
नस्त्वमतोऽस्मात्कर्मण ऊनं यदङ्गं नोऽ(तन्नोऽ)स्मदर्थमाप्याययाभिवर्धय । य-
यस्मिन्काले स्तोतृभ्यः स्तोत्रनुग्रहार्थं महिगोत्रा महतो मेघान्रुजासि भङ्गान्करोषि
अध तदा वयं ते तवानुग्रहाद्भूयिष्ठभाजः स्याम प्रभूतधनानां लब्धारो भूयास्म ।
अथ द्वितीयामाह—
शुक्रं ते॑ अ॒न्यद्य॑ज॒तं ते॑ अ॒न्यत् ( ६ ) । विषु॑रूपे
अह॑नी॒ द्यौरि॑वासि । विश्वा॒ हि मा॒या अव॑सि
स्वधावः । भ॒द्रा ते॑ पूषन्नि॒ह रा॒तिर॑स्तु, इति ।
हे पूषन्पोषक महावीराऽऽदित्यत्वेन स्तूयमान ते तव शुक्रं शुद्धं स्वरूपम-
नेकप्रकारम् । उदयकाले रक्तवर्णं रूपमन्यत्, मध्याह्नकाले श्वेतवर्णं रूपमन्य-
दित्येवमनेकप्रकारत्वम् । तथा ते तव यजतं पूजनमप्यन्यत् । प्रातःकाले मि-
त्रश्चर्षणी धृत इत्यादिभिर्मन्त्रैः पूज्यसे, मध्याह्न आ सत्येनेत्यादिभिः । तथाविधया ि-
दिते अहनी अपि विषुरूपे नानारूपे । अहःशब्दश्छत्रिन्यायेन रात्रिमप्युपलक्षय-
अहः प्रकाशोपेतं रात्रिस्तमोयुक्तेति नानारूपत्वम् । एवं विचित्रकार्यकृदपि त्वं द्यौ-
र्वासि, आकाशं यथैकरूपं तद्वत्त्वमपि सर्वत्र पक्षपातराहित्येदेकरूपोऽसि ! (१
प्रमीयन्ते पदार्था आभिश्चिंत्ववृत्तिभिस्ताश्चित्तवृत्तयो मायाः । कव्यदानवाचिना
शब्देन कृत्स्नमप्यन्नमुपलक्ष्यते । हे स्वधावोऽन्नवन्विश्वा हि मायाः सर्वा अप्य-
यचित्तवृत्तिरवसि रक्षसि । हे पूषंस्ते तव रातिर्भद्राऽस्तु फलप्रदानं समीचीनं
१ क. °कार्ये कदाऽपि ।

. So "जगद्दयसे".

Wait, look at line 16:
The start of line 16 has:
[तृ]तीयम्” इति । - in the image, the first letter is slightly cut on the left margin, showing तीयम्” इति । (or तियम्). I will transcribe तृतीयम्” इति ।.

Look at line 24:
अ॒न॒क्त्व॒सा॒दीदुत्त॑रतः पा॒हि प्रति॑मा अ॑सि य॒जतं॑
Wait, under 'अनक्त्वसादीदुत्तरतः', are those separate anudatta marks?
Look at line 24:
Under अ: _
Under न: _
Under क्त्व: _
Under सा: _
Under दी: _
Under दु: _
Under त्त: _
Under र: _
Under तः: _
Wait, it's literally a broken line _ _ _ _ _ _ _ _ _! Why? Because it's an omission mark or a pratika that spans multiple words!
In many texts, a long pratika is indicated by a dashed underline under the whole phrase: _ _ _ _ _ _ _ _ _!
Wait, or are they anudattas? Let's look: all of them have a horizontal stroke below, exactly like anudatta.
Let's render them as anudattas if appropriate, or standard svara:
Wait, the mantras referenced are

नि॒राश्च॑क्राम ( १२ ) । ततो॒ वै
Wait, look at राजनिराश्चक्राम:
Wait, is that राजनिराश्चक्राम or राजनिराश्चक्रतुः or राजनिराश्चक्राम?
Let's look at the letters:
अ॒स्यो: anudatta under अ (अ॒)
ग्र॑: svarita over ग्र (ग्र॑)
दे॒वौ: anudatta under दे (दे॒)
रा॑: svarita over रा (रा॑)
ज: wait, is it ज? Look closely at राजनिराश्चक्राम:
Wait! राजनिराश्चक्राम or राजन्निराश्चक्राम?
Letters: रा॑ then ज then नि॒ (anudatta under नि) then रा then श्च॑ (svarita over श्च) then क्रा then म.
Wait, is there an anudatta under नि? Yes, नि॒.
Svarita over श्च? Yes, श्च॑.
Then ( १२ ) ।: section number 12 in parentheses, then danda.
Then ततो॒ वै:
Wait, is there an anudatta under तो?
Look at ततो॒: yes, horizontal stroke under तो (ततो॒)!
वै: no accent