तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

भागमकल्पयन् । तत्र प्रथमग्रहणं पुरोनुवाक्यारूपाया गायत्रीदेवतायास्तुष्टिकरम् ।
द्वितीयग्रहणं याज्यारूपायास्त्रिष्टुब्देवतायास्तुष्टिकरम् । तृतीयग्रहणं देवतारूपाया जग-
तीदेवतायास्तुष्टिकरम् । चतुर्थग्रहणं वषट्कारारूपाया अनुष्टुब्देवतायास्तुष्टिकरम् ।
अतश्चतुर्गृहीतेन होमे सति छन्दोदेवताः प्रीणन्ति । ताश्च प्रीताः सत्यो हव्यं
वहन्ति ।
तत्र द्वौ पक्षौ । सोमयागसंकल्पादिकं कृत्वा दीक्षणीयेष्टेः प्रागेव प्रवर्ग्यसाधनं
महावीरादिकं संपादनीयमित्येकः पक्षः । दीक्षायां समाप्तायां प्रवर्ग्यानुष्ठानकाल एव
संपादनीयमित्यपरः पक्षः । तत्र प्रथमपक्षे सावित्रहोमो विहितः । द्वितीयपक्षे मीमां-
सया होमं निवार्य केवलमन्त्रपाठं विधत्ते—
ब्रह्मवादिनो वदन्ति । होतव्यँ दीक्षितस्य गृहा३ इ न
होतव्या३मिति । हविर्वै दीक्षितः । यज्जुहुयात् । हवि-
ष्कृतं यजमानमग्नौ प्रदध्यात् । यन्न जुहुयात् । ( २ ), इतिँ ।
( प्र० ५ । अ० २ । वि० ४ )
तत्र होमपक्षो न युज्यते । दीक्षितो हविःसंपादकत्वाद्वविरैव । तथा सति यदि
हविर्जुहुयात्तदानीं हविःसंपादकं यजमानमेवाग्नौ प्रक्षिपेत् ।
अहोमपक्षे तु—
यज्ञपरुरन्तरियात् यजुरेव वदेत् । न हविष्कृतं यजमा-
नमग्नौ प्रदधाति । न यज्ञपरुरन्तरेति , इति ।
( प्र० ५ । अ० २ । वि० ५ )
यज्ञस्य होमलक्षणमङ्गमन्तरितं भवेत् । ततो दोषद्वयपरिहारायाऽऽहुतिप्रक्षेपं प-
रित्यज्य यजुरेव पठेत् । यद्यपि युञ्जते मन इत्येषर्गेव तथाऽपि यजुर्वेदपठितत्वाद्यं
यज्यतेऽनुष्ठान इति व्युत्पत्त्या वा यजुरित्युच्यते । अत्र होमाभावान्नयजमानस्य प्रक्षेपो
न भवति । मन्त्रस्य पठितत्वाद्यज्ञाङ्गमपि नान्तरितं भवति ।
कल्पः—"देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्याभ्रिमादत्ते” इति । पाठस्तु—
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे । अ॒श्विनो॑र्बा-
हुभ्या॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्यामाद॑दे, इति ।
हेऽभ्रे प्रेरकस्यान्तर्यामिणो देवस्य प्रेरणे सत्याश्विनोः संबन्धिभ्यां बाहुदण्डाभ्यां
पूष्णः संबन्धिभ्यां हस्ताभ्यां च त्वामाददे स्वी करोमि ।
१ क. ख. ॰क्याया । २ ग. ॰म् । दे॰ । ३ क. ख. ॰र्णं ज॰ । ४ ग. ॰यागे सं॰ । ५ घ.
॰ति । यन्न जुहुयात्पुनस्तत्र । ६ क. ॰तू । य॰ । ७ क. ख. इति ऋगेषा त॰ । ८ ख. ॰र्ये
युज्य॰ ।