तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ४ अनु० २]
कल्पः—"ऋध्यासमद्येति मृत्खननेऽभ्रिया प्रहृत्य मखस्य शिर इत्युपादाय" इति ।
अद्यास्मिन्द्यज्ञ ऋध्यासं कर्मणा समृद्धो भूयासम् । इदं मृद्रूपं मखस्य शिरो यज्ञस्य
शिरःस्थानीयं प्रवर्ग्यपात्ररूपम् ।
मन्त्रद्वयं³ सहैव व्याचष्टे—
ऋ॒ध्यास॑म॒द्य म॒खस्य॒ शिर॒ इत्या॑ह । य॒ज्ञो वै म॒खः ।
ऋ॒ध्यास॑म॒द्य य॒ज्ञस्य॒ शिर॒ इति॒ वावैतदा॑ह, इति ।
(प्र० ५ । अ० २ । वि० १७)
म॒खाय॑ त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे ।
कल्पः—"मखाय त्वेति हरति मखस्य त्वा शीर्ष्णे इति कृष्णाजिने निर्वपति⁴"
इति। मृत्तिके त्वां मखाय यज्ञार्थं हरामीति शेषः । तथा त्वां मखस्य यज्ञस्य
शीर्ष्णे शिरोरूपप्रवर्ग्यार्थं निर्वपामीति शेषः ।
मन्त्रद्वयं सहैव व्याचष्टे—
म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्ण इत्या॑ह । निर्दि॒श्यैवै न॑द्धरति (७) इति ।
(प्र० ५ । अ० २ । वि० १८)
निर्दिश्यैव यज्ञार्थमिह हरणनिर्वपणे कथयित्वैतन्मृत्स्वरूपं हरति निर्वपति चेति
द्रष्टव्यम् ।
यदुक्तं सूत्रकारेण—"एवं द्वितीयं तृतीयं च हरति तूष्णीं चतुर्थं यावतीं मृदं प्रव-
र्ग्यपात्रेभ्य आसां मन्यते" इति । तदिदं विधत्ते—
त्रिर्ह॑रति । त्रय इ॒मे लो॒काः । ए॒भ्य ए॒व लो॒केभ्यो॒
य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ संभ॑रति । तूष्णीं चतुर्थ हरति ।
अ॒प॒रि॒मि॒तादे॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ संभ॑रति, इति ।
(प्र० ५ । अ० २ वि० १९)
वक्ष्यमाणसंभारेभ्यो मृदः प्राथम्यं विधत्ते—
मृ॒त्खनना॒दग्रे॑ हरति । तस्मा॑न्मृत्खनः करु॑ण्यतमः । इति ।
(प्र० ५ । अ० २ । वि० २०)
ये च वराहविहतादयः संभागस्तेभ्योऽग्रे प्रथममेव, मृदं खात्वा तस्मान्मृत्खननाद्वा-
र्तान्मृदं हरेत् । यस्मादयं मृत्खनन् स्वकीयां वेदनामगणयित्वा यजमानोपकारार्थं मृदं
प्रयच्छति । तस्मादयमतिशयेन करुण्यः कृपालुः । ततो मृत्खननादेव मृदं हरेत् । न
त्वन्यतो यतः कुतश्चिन्मृदानेया ।
१ क. ख इत्यपां० । २ ग ०स्मिन्दिन क० . ३ ए. ग. 'यै व्या । ४ ग. निर्वप० ।