तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

प्रपा०४ अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३३९
इ॒यत्यग्र॑ आसीः ।
कल्पः—“एवमितरान्संभारानाभिमन्त्रणे विकारः, इयत्यग्र आसीरिति वराहविह-
तृ” इति । येन प्रकारेण मृदो हरणमुक्तं तेनैव प्रकारेणेतरे सर्वे संभाराः संपादनीयाः ।
अभिमन्त्रणे तु तत्र तत्र मन्त्रविशेषोऽस्ति । 'देवी द्यावापृथिवी' इति पूर्वत्र मृदोऽ-
भिमन्त्रणम् । इह त्वियत्यग्र आसीरिति मन्त्रः । वराहो दंष्ट्रया यं मृद्विशेषं संपादयति
तन्मृत्स्वरूपं वराहविहतम् । हे वराहविहतेयत्यग्र एतावती पुरोदेशे त्वमासीः ।
अभिमन्त्रितस्य वराहविहतस्याऽऽहरणे मन्त्रान्दर्शयति—
ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिर॑: । म॒खाय॑
त्वा । म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे, इति ।
एते मन्त्राः पूर्ववद्व्याख्येयाः ।
एतेषां वराहविहतसंभारमन्त्राणां तात्पर्यं दर्शयति—
इयत्यग्र आसीरित्याह । अस्यामेवाच्छम्ब-
✕ ट्कारं यज्ञस्य शिरः संभरति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० २१ )
यावद्वराहविहतमस्ति, एतावत्ती सर्वा भूमिर्वराहेणोद्धृतत्वात् । एतच्चाऽऽधानब्राह्मणे—
'वराहो रूपं कृत्वा' इत्यादिना स्पष्टमाम्नातम् । अतो वराहविहतसंभारेणास्यामेव
[कृ]त्स्यामपि पृथिव्यामच्छम्बट्कारमल्पोऽप्यंशो व्यर्थो यथा न भवति तथा कृत्वा यज्ञस्य
[शिर]ः संपादितं भवति ।
कल्पः—“देवीर्वम्रीरिति वल्मीकवपाम् ” इति । अभिमन्त्रयत इति शेषः ।
[मन्त्र]स्तु---
दे॒वीर्व॑म्रीर॒स्य भू॒तस्य॑ प्रथम॒जा ऋ॒तावरी॑:, इति ।
वल्मीकस्य निष्पादिकाः क्षुद्रजन्तुस्वरूपा वम्रयः । हे वम्रयो देव्यो यूयमस्य
[भूत]स्य प्राणिजातस्य प्रथमजाः प्रथमत उत्पन्नाः । ऋतावरीर्यज्ञवत्यः संभाररूपेण
निष्पादकत्वात्तादृश्यो भवथेति शेषः ।
अनेन मन्त्रेणाभिमन्त्रिताया वल्मीकवपायाः संभरणमन्त्रानाह—
ऋ॒ध्यास॑म॒द्य । म॒खस्य॒ शिर॑: ( ३ ) म॒खाय॑
✕ अच्छं वषट्कारमिति ग. पुस्तके शोधितः पाठः ।
१ क. मन्त्रे वि० । २ क. ख. ॰संभरणेनास्या॰ । ३ ग. ॰तान्वल्मी० ।