तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

२३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा०४अनु०२]
शर्कराः क्षुद्रपाषाणाः, तत्संसर्गे सति महावीरस्य धृतिर्दाढ्यं भवति । अपि च शं
सुखं कुर्वन्तीति शर्करानामनिरुक्तेस्तद्योगः शांतवाय सुखसिद्धये भवति । एतच्चाऽऽ-
धानप्रकरणे समाम्नातम्—‘शं वै नोऽभूदिति । तच्छर्कराणा शर्करात्वम्’ इति ।
द्रव्यान्तरं विधत्ते—
अजलोमैः सꣳसृजति । एषा वा अग्नेः प्रिया तनूः ।
यदजा । प्रिययैवैनं तनुवा सꣳसृजति । अथो तेजसा, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० ३४ )
अजाग्न्योः प्रजापतिमुखजत्वेन सोदरत्वात्प्रियत्वम् । अपि चाग्नेः स्वेनैव तेजोरूप-
त्वात्तेजसा द्रव्यं संसृष्टं भवति—
द्रव्यान्तरं विधत्ते—
कृष्णाजिनस्य लोमभिः सꣳसृजति । यज्ञो वै
कृष्णाजिनम् । यज्ञेनैव यज्ञꣳ सꣳसृजति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० २ । विभा० ३५ )
अवघातप्रस्तावे यज्ञो देवेभ्यो निलायत कृष्णो रूपं कृत्वेत्युक्तत्वात्कृष्णाजिनस्य
यज्ञत्वम् । तल्लोमरूपेण यज्ञेनैव महावीरद्रव्यरूपो यज्ञः संसृष्टो भवति ।
याज्यायै न जुहुयाद्विशिष्टेणुः शान्त्यै पङ्क्तिराधसमित्याह हरति दिहन्ति
पराक्रमताविशात्प्रजायमानानाꣳ सृजति शांतवायाष्टौ च ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके पञ्चमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
महावीरनिर्माणे देशविशेषं ब्राह्मणगततृतीयानुवाके विधत्ते—
परिश्रिते करोति । ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अ० ३ । विभा० १ )
योऽयं देशः परिश्रितः कटादिभिरावृतस्तस्मिन्परिश्रिते महावीरं करोति । तदेत
द्ब्रह्मवर्चसपरिग्रहाय भवति ।
तत्र नियमं कंचिद्विधत्ते—
न कुर्वन्नभिप्राण्यात् । यत्कुर्वन्नभिप्राण्यात् । प्राणाञ्छुचाऽ-
र्पयेत् । अपहाय प्राणिति । प्राणानां गोपीथाय, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० २ )
सोऽयं तदानीं नाभिप्राण्यात्तदभिमुख्येन श्वासं न कुर्यात् । तत्करणे स्वकीय
प्राणा दुःखेन योजिता भवन्ति । तस्मान्मुखमपहाय परतो नीत्वा श्वासं कुर्यात् । तं
प्राणानां रक्षणाय भवति ।