तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

यज॑मानाः नाऽऽशिषो॑ऽवारुन्धत । न सु॑व॒र्गं लो॒कम॒भ्यज॑यन्, इति ।
( प्र ० ५ । अ ० १ । वि ० ५ )
तं स्तुतं¹ शिरोराहित्येन हिंसितं तं यज्ञपुरुषदेहमन्यादयो देवास्त्रेधा गृहीतवन्तः
तत्राग्निः प्रातःसवनं जग्राह । इन्द्रस्तु माध्यंदिनं सवनं गृहीतवान् । विश्वे देवास्-
तृतीयसवनं जगृहुः । अपशीर्ष्णा प्रवर्ग्याख्यशिरोरहितेन पूर्वोक्तसवनत्रययुक्तेन तेन
यज्ञेन यजमाना अग्न्यादयो देवा आशिषः स्वापेक्षितानि कर्मफलानि नावारुन्धत
न प्राप्तवन्तः स्वर्गलोकमपि नाभ्यजयन् ।
अथ प्रवर्ग्यसहितस्य यज्ञस्य फलहेतुत्वं दर्शयति—
ते दे॒वा अ॒श्विनाव॑ब्रुवन् ( ६) । भि॒षजौ॒ वै स्थः॑ । इ॒दं य॒ज्ञस्य॒
शिरः॒ प्रति॑धत्तमिति॑ । ताव॑ब्रूतां॒ वरं॑ वृणावहै । ग्रह ए॒व नाव॒-
त्रापि॑ गृह्यता॒मिति॑ । ताभ्या॑मे॒तमा॑श्वि॒नम॑गृह्णन् । तावे॒तद्य॒ज्ञस्य॒
शिरः॒ प्रत्य॑धत्ताम् । यत्प्र॑व॒र्ग्यः । तेन॑ स॒शी॒र्ष्णा य॒ज्ञेन॒ यज॑मानाः ।
अवाऽऽशिषो॑ऽरुन्धत । अभि सु॑व॒र्गं लो॒कम॑जयन्, इति ।
( प्र ० ५ । अ ० १ । वि ० ६ )
प्रवर्ग्यरहितेन यज्ञेन फलमलभमानास्ते देवा अश्विनौ प्रत्येवमब्रुवन् । हेऽश्विनौ
युवामस्माकं मध्ये चिकित्सकौ स्थः, तस्मादिदं यज्ञस्य शिरः प्रतिधत्तं पुनरपि यज्ञ-
शरीरे । प्रवर्त(तर्प)यतमिति । तावश्विनौ प्रत्यर्पणार्थं वरमुत्कोचरूपं लाभविशेषं
वृणावहै,² इत्युक्त्वा कोऽसौ वर इत्याशङ्क्य तं वरमुक्तवन्तौ । अत्रास्मिन्सोमयागे
नावपि चिकित्सकतयोरावयोरपि युष्मत्साम्येन ग्रह एव गृह्यताम् , न तु यत्किञ्चित्
³तुच्छं लेपादिकमिति । ततस्ताभ्यामश्विभ्यामेतमाश्विनं ग्रहमगृह्णन्, तौ चाश्विनौ
चिकित्त्सया यज्ञस्य शिरः प्रत्यर्पयता(धत्ता)म् । प्रतिधानं नाम शरीरे पुनः संधा-
नम् । प्रवर्ग्य इ(र्ये)त्येतन्नामकं यत्कर्म तदेव यज्ञशरीरे प्रतिहितं शिरः, तेन तादृ-
शेन [स]शीर्ष्णा प्रवर्ग्याख्यशिरोयुक्तेन यज्ञेन यजमाना देवाः स्वापेक्षितान्यन्यफलानि
स्वर्गं च प्राप्नुवन् ।
देवा वै सत्रमासतेत्यारभ्यैतावता महता प्रबन्धेन प्रवर्ग्याख्यं कर्म +प्रसाध्य तदेव
कर्म विधत्ते—
यत्प्र॑व॒र्ग्यं प्र॑वृ॒णक्ति॑ । य॒ज्ञस्यै॒व तच्छिरः॒ प्रति॑दधाति । तेन॑ स॒शी॒र्ष्णा
य॒ज्ञेन॒ यज॑मानः अवाऽऽशिषो॑ रुन्धे । अभि सु॑व॒र्गं लो॒कं जयति ।

• प्रशस्येति तै० पाठ इति ग. पुस्तकटिप्पणी ।
  १ क. 'स्तु मध्यं'. २ ग. 'वास्तू°' । ३ ग. लेशादि° ।