तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०४अनु०२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । २३५
निगमान्तरं विधत्ते—
न प्र॒व॒र्ग्यं चा॒ऽऽदि॒त्यं चा॒न्तरे॑यात् । यदन्तरे॑यात् । दु॒श्चर्मा॑ स्यात् ।
( १ ) । तस्मा॒न्नान्त॑रा॒त्यम् । आ॒त्मनो॒ गोपी॑थाय, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ३ )
यत्र प्रवर्ग्यपात्राणि तिष्ठन्ति तत्र सूर्यश्चेत्प्राच्यां वसेत्तदानीं स्वयं प्रतीच्यां तिष्ठेत् ।
सूर्यस्य प्रतीच्यामवस्थाने स्वयं प्राच्यां तिष्ठेत् । एवं सति प्रवर्ग्यादित्ययोर्मध्येऽन्तरायो
न भवेत् । अन्तराये तु कुष्ठरोगी स्यात् । अतः स्वशरीररक्षार्थमन्तरायं न कुर्यात् ।
मृत्पात्रनिर्माणे साधनं विधत्ते—
वेणु॑ना करोति । तेजो॒ वै वेणुः॑ । तेज॑:
प्र॒व॒र्ग्यः॑ । तेज॑सै॒व तेज॒: समर्ध॑यति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ४ )
कुम्भनिर्माणार्थं कुम्भकाराः काष्ठेन यं व्यापारं कुर्वन्ति तमत्र वेणुना कुर्यान्नतु
दारुणा । “अग्निर्देवेभ्यो निलायत स वेणुं प्राविशत्” इति श्रुत्या वेणोस्तेजस्त्वं तत्त-
नूताधारत्वात्प्रवर्ग्यपात्रमपि तेजः । अतो वेणुरूपेण तेजसा प्रवर्ग्यरूपं तेजः समृद्धं
करोति ।
म॒खस्य॒ शिरो॑ऽसि ( ५ ) ।
कल्पः—“ ^२संपिष्ट्य मृदं मखस्य शिरोऽसीति पिण्डं कृत्वा” इति । हे मृत्पिण्ड
त्वं यज्ञस्य शिरःस्थानीयोऽसि ।
प्रवर्ग्यार्थस्य द्रव्यस्य शिरःस्थानीयत्वं विशदयति—
म॒खस्य॒ शिरो॑ऽसीत्याह । य॒ज्ञो वै म॒खः । तस्यै॒-
तच्छिर॑: । यत्प्र॑व॒र्ग्यः (२) । तस्मा॑दे॒वमा॑ह, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ५ )
प्रथमानुवाके धनुष्कोट्योच्छिन्नं यज्ञपुरुषस्य शिरो द्यावापृथिव्योरनुवर्तनात्प्रवर्ग्यनाम
संपन्नमित्युक्तम् । तस्मान्मखस्य शिरोऽसीतिमन्त्रोक्तमुपपन्नम् ।
य॒ज्ञस्य॑ प॒दे स्थः॑ ।
कल्पः—“ य॒ज्ञस्य प॒दे स्थ इत्यङ्गुष्ठाभ्यां निगृह्य” इति । आर्द्रस्य पिण्डस्यो-
र्ध्वपृष्ठद्वयग्रहेण निष्पन्नबिन्दुद्वयाकारे हे लाञ्छने युवां यज्ञस्य पादौ भवतः !
एतयोर्यज्ञाङ्गत्वे शास्त्रप्रसिद्धिं दर्शयति —
य॒ज्ञस्य॑ प॒दे स्थ इत्या॑ह । य॒ज्ञस्य॒ ह्येते पदे॑ । अथो॒ प्रति॑ष्ठित्यै, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ३ । विभा० ६ )
१ ङ. 'रक्षार्थ' । २ क. सपक्विष्य । ख. संपङ्क्ष्य ।