स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

32 स्मृतिचन्द्रिकायां
अपराह्नः पितॄणां तु याऽपराह्नानुयायिनी ।
सा ग्राह्या पितृकार्येषु न पूर्वाऽस्तानुयायिनी ॥
या कुहूरपराह्नानुयायिनी सैव ग्राह्या, न पुनरेवंविधा सिनी-
वालीत्यर्थः । एवञ्च तिथिद्वैधे या कर्मकालव्यापिनी सैव
ग्राह्येत्युक्तं भवति । उक्तं च तेनैव—
भूतविद्धाऽप्यमावास्या प्रतिपन्मिश्रिताऽपि वा ।
पित्र्ये कर्मणि विद्वद्भिः ग्राह्या कुतुपकालिका ॥
भूतविद्धा चतुर्दशीविद्धा । स्मृत्यन्तरेऽपि—
मध्याह्नव्यापिनी या तु तिथिः पूर्वा पराऽपि वा ।
तदहः कर्म कुर्वीत ह्रासवृद्धी न कारणम् ॥
इति । यदा तु तिथिद्वयेऽपि कर्मकालव्यापिनी न भवति तदा
भूतविद्धैव परिग्राह्येत्याह बोधायनः—
घटिकैकाऽप्यमावास्या प्रतिपत्सु न चेत्तथा ।
भूतविद्धाऽपि कर्तव्या दैवे पित्र्ये च कर्मणि ॥
इति । प्रतिपत्सु घटिकैका कर्मकालसंबन्धिनी यदि न स्या-
दित्यर्थः । अत एव जाबालिः—
प्रतिपत्स्वप्यमावास्या पूर्वाह्णव्यापिनी यदि ।
भूतविद्धाऽपि सा कार्या पित्र्ये कर्मणि सर्वदा ॥
इति । एवञ्च यदुक्तं हारीतेन---
पूर्वाह्णे चेदमावास्या अपराह्णे न चेत्तु सा ।
प्रतिपद्यपि कर्तव्यं श्राद्धं श्राद्धविदो विदुः ॥

श्राद्धकाण्डे अमावास्याद्वैधनिर्णयः 33
इति, तत् यत्र पूर्वेद्युश्चन्द्रदर्शनासम्भवेन पिण्डपितृयज्ञोत्कर्षः,
तत्र प्रतिपदि पिण्डपितृयज्ञविधानार्थं, अन्यथा पूर्वोक्तव-
नविरोधात् । यदपि तेनैवोक्तं—
तुलामकरमीनेषु कन्यायां मिथुने तथा ।
भूतविद्धाऽप्यमावास्या पूज्या भवति यत्नतः ॥
इति, एतत् व्रतोपवासादिविषयमिति कैश्चिद्व्याख्यातम् ।
यदा तु तिथद्वयेऽपि कर्मकालव्यापिनी तदा प्रचेतसोक्तं—
सिनीवाली कुहूश्चैव श्रुत्युक्ते श्राद्धकर्मणि ।
स्यातां चेत्ते तु मध्याह्ने श्राद्धं दद्यात्कथं तदा ॥
तिथिक्षये सिनीवाली तिथिवृद्धौ कुहूस्तथा ।
साम्येऽपि च कुहूर्ज्ञेया वेदवेदाङ्गवेदिभिः ॥
साम्ये क्षयवृद्धचभावे । एवमविशेषेण सर्वेषामपि क्षये सिनी-
वाल्यामेव श्राद्धप्राप्तौ विशेषार्थमाह लौगाक्षिः—
सिनीवाली द्विजैः कार्या साग्निकैः पितृकर्मणि ।
स्त्रीभिश्चूद्रैः कुहूः कार्या तथाचानाग्निकैर्द्विजैः ॥
इति । एवञ्च क्षये साग्निकैः सिनीवाल्यां श्राद्धं कार्यम् ।
वृद्धौ तु सर्वैरेव परेद्युः कार्यमित्यनुसन्धेयम् । नन्वेवमपि न
क्षयमात्रे साग्निकैस्सिनीवाली ग्राह्या । यत्र क्षये सिनीवा-
ल्यां पिण्डपितृयज्ञः तत्रैव । अन्यथा—
पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विमश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् ।
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम् ॥
SMRITI CHA.—VOL. V. 5

34 स्मृतिचन्द्रिकायां
इति मनुना साग्निकैः कृते पिण्डपितृयज्ञे श्राद्धविधानाद्य-
टनात् । अतो यत्र क्षये कुह्वां पिण्डपितृयज्ञस्तत्र साग्निकै-
रपि सैव ग्राह्येति । मैवं, दिनद्वयेऽपि मध्याह्नव्यापित्वे क्षये
सिनीवाल्यामेव चन्द्रदर्शनसम्भवेन कदाचिदपि पिण्डपितृ-
यज्ञाप्राप्तेः 'यदहश्चन्द्रमसं न पश्यन्ति तदहः पिण्डपितृयज्ञं
कुर्वीत' इत्यापस्तम्बेन चन्द्रादर्शन एव पिण्डपितृयज्ञविधा-
नात् । चन्द्रादर्शनं च यत्र चतुर्दशी मुहूर्तत्रयादर्वागेव स-
माप्यते तत्रैवेति ज्योतिषशास्त्रे प्रसिद्धम् । अतो यत्र श्राद्ध-
दिने चन्द्रादर्शने च पिण्डपितृयज्ञप्राप्तिः तत्राग्निमान् कृत्वैव
पितृयज्ञं श्राद्धं कुर्यादिति मनुना नियम्यते, न पुनस्सर्वत्र
कृतपिण्डपितृयज्ञस्यैव अग्निमतः श्राद्धाधिकार इति पितृयज्ञ-
शब्दस्य पिण्डपितृयज्ञपरत्वमङ्गीकृत्योक्तम् । परमार्थतस्तु-पितृ-
यज्ञशब्दः तर्पणाख्यपितृयज्ञपर एव। तदुक्तं मत्स्यपुराणे-
पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य तर्पणाख्यं तु योऽग्निमान् ।
पिण्डान्वाहार्यकं कुर्याच्छ्राद्धमिन्दुक्षये सदा ॥ इति ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायाममावास्याद्वैधनिर्णयः
अथान्यान्यप्यमावास्याविषयाणि कानिचिद्वचनानि लिख्यन्ते.
तत्र व्यासः-
अमा वै सोमवारेण रविवारेण सप्तमी ।
चतुर्थी भौमवारेण विषुवत्सदृशं फलम् ॥

लभ्यतेऽसौ ॥"

Line 19:
काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत्तु भूपाल तदा
Line 20:
पितृभ्यः ।
Line 21:
दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥

Wait, let's check lines 19-21:
Line 19: काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत्तु भूपाल तदा
Line 20: पितृभ्यः ।
Line 21: दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥

Wait, look at line 19-20:
काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत्तु भूपाल तदा पितृभ्यः ।
Is "पितृभ्यः ।" on its own line?
Looking at the image:
Line 19 ends with "तदा":
"काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत्तु भूपाल तदा"
Line 20 is just:
"पितृभ्यः ।" indented!
Line 21:
"दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥"

36 स्मृतिचन्द्रिकायां
तस्मिन् काले माघासितपञ्चदश्यामित्यर्थः ।
तत्रैव चेद्भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यत्क्रियते पितृभ्यः।
श्राद्धं परां तृप्तिमुपेत्य तेन युगान् सहस्रं पितरस्स्वपन्ति ॥
तत्रैव तस्यामेव पञ्चदश्यामित्यर्थः ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायाममावास्याविषयाणि.
अथ प्रसङ्गात्पर्वापि निर्णीयते.
तत्र गोभिलः—'यः परमो विप्रकर्षस्सूर्याचन्द्रमसोस्सा पौर्ण-
मासी, यः परमसन्निकर्षस्साऽमावास्या' इति । ते च द्विविधे
तथाच पुराणम्—
राका चानुमतिश्चैव पौर्णमासी द्विधा स्मृता ।
सिनीवाली कुहूश्चैव अमावास्या द्विधैव तु ॥
इति । अत्रानुमतिस्सिनीवाली च चतुर्दशीमिश्रा, राका कु-
हूश्च प्रतिपन्मिश्रे । तथाच श्रुतिः—'या पूर्वा पौर्णमासी
साऽनुमतिः, योत्तरा सा राका, या पूर्वाऽमावास्या सा सि-
नीवाली, योत्तरा सा कुहूः' इति । अत्र व्यवस्थया कर्म-
निर्णयमाह गोभिलः—'पक्षान्ता उपवस्तव्याः पक्षादयोऽभि-
यष्टव्याः' इति । पक्षान्ताः पञ्चदश्य उपवस्तव्यास्तास्व-
न्वाधानादि कार्यम् । पक्षादयः प्रतिपदः, ता अभियष्टव्याः ।
तासु हस्तावनेजनाद्यभीज्या कार्येत्यर्थः । अत्र लौगाक्षिणोक्तो
विशेषः—

श्राद्धकाण्डे पर्वनिर्णयः 37
त्रीनंशानौपवस्तस्य यागस्य चतुरो विदुः ।
द्वावंशौबुत्सृजेदन्त्यौ यागे च व्रतकर्मणि ॥
अन्त्यः पादः पञ्चदश्या औपवस्तेऽन्वाधानादौ परिहर्त्तव्यः,
पक्षादेश्चान्त्यः पादः यागे परिहरणीय इत्यर्थः । कथं तर्हि
यागे चतुर इत्यपेक्षिते यज्ञपार्श्वः-
पञ्चदश्याः परः पादः पक्षादेः प्रथमास्त्रयः ।
कालः पार्वणयागे स्यादन्यथा तु न विद्यते ॥
वृद्धशातातपोपि -
पर्वणो यश्चतुर्थोऽश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ।
यागकालस्स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः ॥
इति । अनेन प्रतिपच्चतुर्थांशे न यष्टव्यमित्युक्तं भवति ।
उक्तं च कात्यायनेन-
न यष्टव्यं चतुर्थांशे यागैः प्रतिपदः क्वचित् ।
रक्षांसि तद्विलुम्पन्ति श्रुतिरेषा सनातनी ॥
इति । यत्तु श्रुतौ 'सन्धौ यजेत' इति, तत्र सन्धेरति-
सूक्ष्मत्वात्तत्र यागानुपपत्तेः तत्समीपकाललक्षणायां प्रस्तुता-
यामाविशेषात्सन्धिशब्दसन्निहितपर्वप्रतिपदात्मककालद्वयपर इत्य-
विरोधः । अत एव श्रुत्यन्तरं-'सन्धिमभितो यजेत' इति ।
पर्वप्रतिपदोस्सन्धिमभित उभयतो यजेतेत्यर्थः । अतो यत्र
पर्वचतुर्थांशे यागस्तत्रादिप्रतिपद्येव यागसमाप्तिः, अन्यथा
'सन्धिमभितः' इति श्रुतिविरोधात् । उक्तं च गर्गेण-

38 स्मृतिचन्द्रिकायां
प्रतिपद्यप्रविष्ठायां यदा त्विष्टिस्समाप्यते ।
पुनः प्रणीय कृत्स्नेष्टिः कर्तव्या यागवित्तमैः ॥
इति । प्रतिपद्योगे तु सन्धेः पूर्वमग्न्यन्वाधानादित्यविरोधः ।
सन्धिपरिज्ञाने तु स्मृत्यन्तरे विशेषो दर्शितः—
तिथेः परस्या घटिकास्तु यास्स्युः
न्यूनास्तथा चाभ्यधिकास्तु तासाम् ।
अर्धं वियोज्यं च तथा प्रयोज्यं
ह्रासे च वृद्धौ प्रथमे दिने तत् ॥
इति । परस्यास्तिथेः प्रतिपदो या घटिकाः पूर्वस्यास्तिथेस्स्युः
न्यूना अधिका वा तासामर्धं पूर्वस्मिन् दिने ह्रासे वियोज्यं
वृद्धौ तु संयोज्यमित्यर्थः । अनेन राकाकुह्वोरुत्तरेऽहनि च
यत्पर्वप्रतिपदोः घटिकाबृन्दं तदहर्भरितं तदेकीकृत्य द्वेधा
विभज्य सन्धिपरिज्ञानं कार्यमित्युक्तं भवति । एवञ्च यस्मि-
न्नहनि पर्वसन्धिस्तस्मिन्नुत्तरेद्युर्वा प्रातः पर्वचतुर्थांशादिविहि-
तसन्धिसम्भवः तत्रैव यागो नान्यत्रेत्यनुसन्धेयम् । अत एव
लौगाक्षिः—
पूर्वाह्णे वाऽथ मध्याह्ने यदि पर्व समाप्यते ।
उपोष्य तत्र पूर्वेद्युः तदहर्याग इष्यते ॥
अपराह्णेऽथवा रात्रौ यदि पर्व समाप्यते ।
उपोष्य तस्मिन्नहनि श्वोभूते याग इष्यते ॥ इति ॥
तत्रैव विहितकालसम्भवादिति भावः । गृह्यकारिकाऽपि—

पञ्चदशी प्रतिपच्च समेते एकदिने महती यदि तस्मिन् ।
पञ्चदशी प्रकृतेरुपवासः पञ्चदशीह तनुर्यदि यागः ॥
इति । समेते सम्बद्धे इत्यर्थः । अनेनैवाभिप्रायेणापस्त-
म्बोऽपि—‘यदहः पुरस्ताच्चन्द्रमाः पूर्ण उत्सर्पेत्तां पौर्णमा-
सीमुपवसेत् । श्वः पूरितेति वा । खर्विकां तृतीयां वाजसनेयिन-
स्समामनन्ति । यदहर्न दृश्यते तदहरमावास्या । श्वो नद्रष्टार
इति वा’ इति । तत्र खर्विकासूत्रस्यार्थ उपरिष्टाद्भविष्यति ।
यदहः पुरस्ताच्चन्द्रमाः पूर्ण उत्सर्पेत् यदहर्न दृश्यते इति
च सूत्रद्वयस्यायमर्थः । सर्वथा तावद्राकाकुह्वोरेव चन्द्रमसः
पूर्णत्वमदर्शनत्वं चेति ज्योतिषशास्त्रे प्रसिद्धम् । तत्र यस्मि-
न्नहनि पुरस्तात्पूर्वस्यां दिशि चन्द्रमाः पूर्ण उत्सर्पेत् उदया-
न्न दृश्येत वा तत्र यद्यप्यपराह्ने रात्रौ वा पर्वसन्धिः तदा
पौर्णमासीममावास्यां वोपवसेदिति । यदा तु पूर्वाह्ने वा मध्य-
न्दिने वा पर्वसन्धिस्तदा यस्याह्नश्चन्द्रमाः पूरिता पूर्णो भविता
यस्यां वा नद्रष्टारो नेक्षितारो भवेयुः तामनुमतिं सिनीवालीं
वोपवसेदिति श्वःपूरिता श्वो नद्रष्टार इति वेति सूत्रद्वयस्याय-
मर्थः । उक्तं च भाष्यार्थसङ्ग्रहकारेण—
अपराह्नेऽथवा रात्रौ यदि पर्व समाप्यते ।
उपोष्या तत्र राका स्यात् सा पूर्णोत्सर्पिलक्षणा ॥
पूर्वाह्ने वाऽथ मध्याह्ने यदि पर्व समाप्यते ।
उपोष्याऽनुमतिस्तत्र सा श्वःपूरितलक्षणा ॥

अपराह्ने क्षपायां वा पर्वसन्धिर्भवेद्यदि ।
उपोष्या तु कुहूस्तत्र यदहर्नैतिलक्षणा ॥
पूर्वाह्ने वाऽथ मध्याह्ने पर्वसन्धिर्यदा भवेत् ।
तत्रोपोष्या सिनीवाली श्वो नद्रष्टारलक्षणा ॥
इति । तत्र पूर्वाह्नापराह्नशब्दाभ्यां द्वेधा विभक्तस्याह्नः पूर्वा-
परभागौ प्रतिपाद्येते । मध्याह्नशब्देन तु तयोसन्धिरित्यनुस-
न्धेयम् । नन्वत्र—पूर्वाह्नादिशब्दानां त्रेधा विभक्तस्याह्नः क्र-
मेण भागत्रयपरत्वमस्तु । मैवं, तस्मिन् पक्षे मध्याह्नस्याव-
र्तनादुपरिघटिकापञ्चकपर्यन्तत्वात्तत्र सन्धौ तदहरेव यागः
प्रसज्येत । न च प्रसज्यतामिति वाच्यं, तत्र प्रातः पर्वचतु-
र्थांशादिविहितकालासम्भवेन 'पर्वणो यश्चतुर्थोऽशः' इत्यादि-
वचनविरोधात् । ननु—द्वेधा विभागेन यत्रावर्तनादुपरि घटि-
कामात्रे पर्वसन्धिः तत्रोत्तरेद्युरेव याग इति तत्रापि
कालासम्भवाद्वचनविरोधस्तुल्य एव । मैवम्, 'पर्वणो य
श्चतुर्थोऽशः' इत्यादिकालस्य यागान्वयावगतेः भवितव्यं
तावद्यागस्य कालान्वयेनेत्युपगन्तव्यम् । एवञ्च तत्रोत्तरेद्यु-
र्यागे क्रियमाणे न यागस्य कालान्वय इति पूर्वेद्युरेव याग
इत्यविरोधः । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । नन्वेवं तर्ह्यपराह्नसं-
धावुत्तरेद्युर्यागविधानं विरुध्येत । मैवं, यत्रापराह्ने पर्वस-
न्धावुत्तरेद्युः प्रतिपच्चतुर्थांशे यागो न भवति, तथाविधापरा-
ह्नस्यैवात्र ग्रहणमित्यविरोधः । युक्तं चैतत्, अन्यथा हेम-

[Header] श्राद्धकाण्डे पर्वनिर्णयः 41

न्तकालेऽतिस्वल्पत्वादह्नां तत्र किञ्चिदूनचतुर्दशघटिकामात्र
आवर्तनं भवति । तथा तत्रैव तिथिवृद्धौ कदाचित् षोडश-
नाडिकोपि चतुर्थांशो भवति । तत्रावर्तनादुपरि घटिकामात्र
पर्वसन्धायुत्तरेद्युरेव यागः प्रसज्येत, न चैतद्युक्तं, तत्र वि-
हितकालासम्भवान्न यष्टव्यमिति निषेधात् पूर्वेद्युः कालस-
म्भवाच्च । अत्रोक्तापराह्नशब्दस्य सङ्कोच एव स्यात् ज्या-
यान्। किञ्च—ग्रीष्मकालेऽह्नामतिदीर्घत्वात्तत्र पादाधिकषोडशघ-
टिकात्मके काले आवर्तनं भवति । तथा तत्रैव तिथिह्रासे
कदाचित्सार्धत्रयोदशनाडिकोपि पर्वचतुर्थांशो भवति । तत्र
यदा पादोनावर्तनेन पर्वसन्धिः तदा पूर्वाह्न एव पर्वसन्धि-
रिति तदहरेव यागस्स्यात् । न चैतद्युक्तम्, तत्र प्रातः प-
र्वचतुर्थांशादिविहितकालासम्भवात् । अस्मिन् पक्षे तूत्तरेद्युरेव
यागः, तत्रैव विहितकालसम्भवात् । अतएवोक्तमापस्तम्बेना-
पि ‘खर्विकां तृतीयां वाजसनेयिनस्समामनन्ति’ इति । ख-
र्विकामल्पिकामिति यावत् । अल्पत्वं च दिनार्धत्वाभावात् ।
उक्तं च भाष्यार्थसङ्ग्रहकारेण—
मध्यन्दिनात्स्यादहनीह यस्मिन् प्राक्पर्वणस्सन्धिरियं तृतीया ।
सा खर्विका वाजसनेयिमत्या तस्यामुपोप्याथ परेद्युरिष्टिः॥
इति । अमावास्यायां तु सुतरामत्रोत्तरेद्युरेव यागः, उदया-
त्प्रागेव तस्यास्तत्र प्रारम्भात् । नन्वेवं तर्हि पूर्वाह्नसन्धौ तद-
हरेव यागविधानं विरुध्येत । मैवम्, तस्यैतद्व्यतिरिक्तविष-

[Footer] SMRITI CHA.—Vol. V. 6

42 स्मृतिचन्द्रिकायां
यान्तरसम्भवेनाविरोधात् । ननु तर्हि 'पूर्वाह्णे वाऽथ मध्याह्ने'
इति लौगाक्षिवचनबलादेव विहितकालाभावेऽपि तत्रैव या-
गोऽस्तु । मैवम्,
पञ्चदश्याः परः पादः पक्षादेः प्रथमात्रयः ।
कालः पार्वणयागे स्यादन्यथा तु न विद्यते ॥
इति वचनार्थशोधितकालव्यतिरेकेण कालान्तराभावस्मर-
णात् । किञ्च—एवंसति 'पर्वणो यश्चतुर्थांशः' इत्यादिका-
लविधायकशास्त्राणां विषयासम्भवेन वैयर्थ्यमेव स्यात् । अतो
यत्कैश्चिदुक्तम्—'अपराह्नसन्धावुत्तरेद्युः प्रतिपच्चतुर्थांशेऽपि या-
गो न दोषाय' इति, तदपास्तम् । एवञ्च यदुक्तं कात्या-
यनेन—
यजनीयेऽह्नि सोमश्चेत् वारुण्यां दिशि दृश्यते ।
तत्र व्याहृतिभिर्हुत्वा दण्डं दद्याद्द्विजातये ॥
इति, यदापि स्मृत्यन्तरं—
त्रिमुहूर्ता द्वितीया चेत्प्रतिपद्यापराह्निकी ।
अन्वाधानं चतुर्दश्यां परतस्सोमदर्शनात् ॥
इति, तत् पूर्वाह्णपर्वसन्धिविषयमित्यवगन्तव्यम् । यदपि वच-
नान्तरं—
षोडशेऽहन्यभीष्टेष्टिर्मध्या पञ्चदशेऽहनि ।
चतुर्दशे जघन्येष्टिः पापा सप्तदशेऽहनि ॥

श्राद्धकाण्डे पर्वनिर्णयः ४३

इति, तेन सप्तदशेऽहनीष्टिं न कुर्यान्नान्वादधीतेति तत्रान्वा-
धानमेव निषिध्यते न यागः । तथात्वे तिथिवृद्धौ विशिष्टै-
रनुष्ठानमेव स्यात् । अतो यजनीयदिनादारभ्य सप्तदशेऽह-
न्यौपवसथकर्म न कार्यमित्यवगन्तव्यम् । अत एव बोधायनः—
यत्रौपवसथं कर्म यजनीयात्त्रयोदशम् ।
भवेत्सप्तदशं वाऽपि तत्प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥
इति । ननु दिनद्वयस्य क्षयवृद्धयोस्सम्भवात्त्रयोदशेऽहनि स-
प्तदशेऽहनि वा कदाचिदौपवसथ्यं कर्म न प्राप्तमिति कथं नि-
षेधः ? उच्यते—यद्यप्राप्तिः तर्हि 'नान्तरिक्षे न दिवि' इति-
वन्नित्यानुवाद इति सर्वमनवद्यम् । पौर्णमास्यां त्वापस्तम्बो-
क्तो विशेषः—'पौर्णमास्यामन्वाधानपरिस्तरणोपवासास्सद्यो
वा सद्यस्कालायां सर्वं क्रियते' इति । अस्यार्थः—सद्यस्का-
लायां पौर्णमास्यामग्न्यन्वाधानादीनि सद्यः समानेऽहनि क्रि-
यन्ते पूर्वेद्युर्वा तत्र सर्वं ब्राह्मणतर्पणान्तं क्रियते । नेडा-
न्तादिकमित्युक्तं भाष्यार्थसङ्ग्रहकारेण—
अन्वाहितिश्चास्तरणोपवासाः पूर्वेद्युरेते खलु पौर्णमास्याम् ।
आवर्तनात् प्राग्यदि पर्वसन्धिः सद्यस्तदा वा क्रि-
यते समस्तम् ॥
इति । आवर्तनात्प्राक् सङ्गवादूर्ध्वमिति शेषः ।
सन्धिश्चेत्सङ्गवादूर्ध्वं प्राक्पर्यावर्तनाद्रवेः ।
सा पौर्णमासी विज्ञेया सद्यस्कालविधौ तिथिः ॥

44 स्मृतिचन्द्रिकायां

इति कात्यायनस्मरणात् । केचित्तु—'पौर्णमास्याम्' इत्यादि
'सद्यो वा' इत्येतदन्तमेकं सूत्रं, अपरं तु 'सद्यस्कालायां सर्वं
क्रियते' इति वदन्ति । तत्र सर्वस्यां पौर्णमास्यामग्न्यन्वाधानादि
सद्यः पूर्वेद्युर्वा क्रियत इति पूर्वसूत्रस्यार्थः । द्वितीयस्य तु सद्य-
स्काला विकृतिः तस्यां सर्वं ब्राह्मणतर्पणान्तं क्रियते नेडान्तादि
कमिति । नैतद्युक्तं, अपराह्न सन्धौ सद्यस्कालपक्षे 'सन्धिम-
भितो यजेत' इति श्रुतिविरोधात् एवं प्रकृतावुक्तम् ।
विकृतौ यद्यपि 'दर्शपूर्णमासाविष्टीनां प्रकृतिः' इत्यनेन दर्शपूर्ण-
मासिकाविध्यन्तातिदेशादत्रापि स एव पर्वचतुर्थांशादिल-
क्षणः काल इति प्रतिभाति । तथाऽपि 'यदीष्ट्या यदि
पशुना यदि सोमेन यजेतामावास्यायां पौर्णमास्यां वा य-
जेत' इत्यापस्तम्बेन विकृतौ पुनःकालविधानात्पञ्चदश्या-
मेव यागसमाप्तिः, अतो यत्र सम्पूर्णाव पञ्चदशी प्रतिपच्च
तत्र पञ्चदश्यामेव विकृतिं समाप्यानन्तरं प्रकृतेरग्न्यन्वाधा-
नादि । खण्डतिथौ यदा पूर्वाह्णे पर्वसन्धिः तदा पूर्वेद्युरुपदि-
ष्टकाला सम्भवात्सम्भवेऽपि कर्मोपक्रमदशायाम सम्भवेन साङ्ग-
प्रधानांव्यापित्वात् 'साङ्गप्रधानं देशे काले कर्तरीति निर्दि-
श्यते' इत्यापस्तम्बेन साङ्गस्यैव विहितकालसम्बन्धविधानात् ।
उक्तं परेद्युरपि । प्रकृतेः पूर्वोक्तत्वात् 'अपूर्वमन्ते स्यात्' इत्याप-
स्तम्बेनैव विकृतेः पूर्वं प्रकृतिविधानात् अनन्तरमेवातिदेशिक
प्रतिपदाद्यभागत्रयेऽङ्गप्रधानपर्याप्तेर्विकृत्यनुष्ठानमवगन्तव्यम् । यदा

[Page Header]
श्राद्धकाण्डे तिथिद्वैधनिर्णयः ४५

त्वपराह्ने रात्रौ वा पर्वसन्धिः तदा तदहरेव यागः, तत्रै-
वोपदिष्टकालसम्भवात् । एतत्सर्वमभिसन्धायोक्तम्—
आवर्तनात्प्राग्यदि पर्वसन्धिः
कृत्वा तु तस्मिन् प्रकृतिं विकृत्याः ।
तदैव यागः परतो यदि स्यात्
तस्मिन्विकृत्याः प्रकृतेश्च एव ॥
इति । एवं पशावपि द्रष्टव्यम् । अत एव तत्राप्युक्तम्—
अवागह्नो भवति नियतः पर्वसन्धिः पुरस्तात्
कृत्वा तस्मिन्नहनि तु पशून् सद्य एव द्वयहं वा ।
आरभ्याथ प्रकृतिरथ चेत्पर्वसन्धिः परस्तात्
कृत्वा तस्मिन्प्रकृतिमथ तु स्यात्पशुस्सद्य एव ॥
इति । पूर्वाह्नसन्धावुत्तरेद्युर्विहितकालासम्भवात्सद्य एवेत्युक्तम् ।
उपदेशस्तत्रापि द्वयहकालतामाह । तन्न यष्टव्यमित्यादिवचनावि-
रुद्धमित्युपेक्षणीयमेव ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां पर्वनिर्णयः.

अथ प्रसङ्गात्तिथिद्वैधनिर्णयः.
तत्र स्कन्दपुराणं—
प्रतिपत्प्रभृतयस्सर्वा उदयादोदयाद्रवेः ।
सम्पूर्णा इति विख्याता हरिवासरवर्जिताः ॥

46 स्मृतिचन्द्रिकाया

इति । अत्र सम्पूर्णासु निस्सन्दिग्धमेव कर्मानुष्ठानम् । यत्र

पुनः क्षयवृद्धिभ्यां तिथिद्वैविध्यं तत्र निगमोक्तं-

युग्माग्नियुगभूतानां षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः ।

रुद्रेण द्वादशी युक्ता चतुर्दश्या च पूर्णिमा ॥

प्रतिपदाऽप्यमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलम् ।

एतद्व्यस्तं महादोषं हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥

इति । तत्र युग्मादिरन्ध्रान्त्यैः शब्दैः क्रमेण द्वितीयादिनव-

म्यन्तानां ग्रहणं, तिथ्योर्युग्ममित्यभिधानात् । रुद्र एकादशी ।

द्वितीयादिप्रतिपदन्तासु क्रमेण द्वयोर्द्वयोस्तिथ्योः परस्परमेव

युग्मं महाफलं, न पुनर्व्यस्ततिथ्यन्तरयुग्ममित्यर्थः । अनेनो-

क्तयुग्मतिथिसप्तके पूर्वा तिथिः उत्तरविद्धा ग्राह्या । उत्तरा

तु पूर्वविद्धेत्युक्तं भवति । तृतीयादिवद्दशमीत्रयोदश्यावपि

पूर्वविद्धे । तथाच पैठीनसिः-

पञ्चमी सप्तमी चैव दशमी च त्रयोदशी ।

प्रतिपन्नवमी चैव कर्तव्या संमुखा तिथिः ॥

इति । संमुखा पूर्वविद्धेत्यर्थः । 'संमुखा नाम सायाह्न्या-

पिनी दृश्यते यदा' इति स्कन्दपुराणे दर्शनात् । यत्तु

निगमवाक्ये तृतीयापौर्णमास्योः पूर्वविद्धत्वमुक्तं, तत् व्रत

विशेषाभिप्रायम् । अत एव ब्रह्मकैवर्ते-

रम्भाख्यां वर्जयित्वा तु तृतीयां द्विजसत्तम ।

अन्येषु सर्वकार्येषु गणयुक्ता प्रशस्यते ॥

श्राद्धकाण्डे तिथिद्वैधनिर्णयः 47
भूतविद्धा न कर्तव्या अमा पूर्णा कदाचन ।
वर्जयित्वा मुनिश्रेष्ठ सावित्रीव्रतमुत्तमम् ॥
इति । रम्भाख्यां तृतीयां रम्भातृतीयाख्यं व्रतमित्यर्थः ।
गणयुक्ता चतुर्थीयुक्ता अमा अमावस्या एवञ्च यदुक्तं ना-
रदीयपुराणे-
दर्शं च पूर्णमासं च पितुस्सांवत्सरं दिनम् ।
पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥
इति, तदपि सावित्रीव्रतविषयमित्यनुसन्धेयम् । उपवासे तु प-
रान्वितैव ग्राह्या । तथाच वृहस्पतिः-
एकादश्यष्टमी षष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी ।
अमावस्या तृतीया च ता उपोष्याः परान्विताः ॥
इति । वृद्धवसिष्ठोऽपि-
द्वितीया पञ्चमी वेधात् दशमी च त्रयोदशी ।
चतुर्दशी चोपवासे हन्युः पूर्वोत्तरे तिथी ॥
उपवासे सप्तमी तु वेधाद्धन्त्युत्तरं दिनम् ।
इति । द्वितीयाद्यास्तिथयो वेधात् उपवासे स्वपूर्वोत्तरे तिथी
हन्युः, सप्तमी तु स्वोत्तरामेवेत्यर्थः । अनेन प्रतिपत्तृतीया च
द्वितीयाविद्धे न ग्राह्ये इत्युक्तं भवति । एवं पञ्चम्यादिष्वपि
द्रष्टव्यम् । एवञ्च यन्निगमवाक्ये चतुर्थ्या उत्तरविद्धत्वमुक्तं,
तदुपवासव्यतिरिक्तविषयमित्यवगन्तव्यम्, अस्मिन्वाक्ये पूर्व-
विद्धाया उपादेयत्वस्मरणात् । यदपि ब्रह्मकैवर्ते-

48 स्मृतिचन्द्रिकायां
प्रतिपत्संमुखा कार्या द्वितीया द्विजसत्तम ।
इति प्रतिपद्विद्धाया उपादेयत्वमुक्तं, तदप्युपवासव्यतिरिक्त-
विषयम् । उपवासे परविद्धाया एवोपादेयत्वस्मरणात् । त-
थाच श्रीविष्णुपुराणे—
एकादश्यष्टमी षष्ठी द्वितीया च चतुर्दशी ।
अमावास्या तृतीया च उपोष्यास्स्युः परान्विताः ॥
इति । अत्र चतुर्दश्यां परविद्धत्वं शुक्लपक्षाभिप्रायम् । अत
एव निगमः—
एकादश्यष्टमी षष्ठी शुक्लपक्षे चतुर्दशी ।
पुण्याः परेण संयुक्ताः पराः पूर्वेण संयुताः ॥
इति । परा अनन्तरा इत्यर्थः ।
नागविद्धा तु या षष्ठी रुद्रविद्धो दिवाकरः ।
कामविद्धो भवेद्विष्णुर्न ग्राह्यास्तेषु वासराः ॥
नवम्येकादशी चैव दिशा विद्धा यदा भवेत् ।
तदा वर्ज्या विशेषेण गङ्गाम्भः श्वदृतौ यथा ॥
इति पुराणस्मरणात् । नागः पञ्चमी रुद्रोऽष्टमी दिवाकरस्स-
प्प्तमी कामस्त्रयोदशी । विष्णुः द्वादशी । दिक् दशमी ।
एवमष्टम्यपि द्रष्टव्या । अत एव स्मृत्यन्तरं—
कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।
पूर्वविद्धा तु कर्त्तव्या परविद्धा न कस्यचित् ॥
शुक्लपक्षेऽष्टमी चैव शुक्लपक्षे चतुर्दशी ।

श्राद्धकाण्डे तिथिद्वैधनिर्णयः 49
पूर्वविद्धा न कर्तव्या कर्तव्या परसंयुता ॥
उपवासादिकार्येषु ह्येष धर्मस्सनातनः ।
इति । त्रयोदश्याः परविद्धत्वं कृष्णपक्षाभिप्रायम् । अत एव
निगमः—
षष्ठ्यष्टमी तथा दर्शः कृष्णपक्षे त्रयोदशी ।
एताः परयुताः पूज्याः पराः पूर्वयुतास्तथा ॥
परा अनन्तरा इत्यर्थः । एवञ्च यदुक्तं मार्कण्डेयेन—
शुक्लपक्षे तिथिर्ग्राह्या यस्यामभ्युदितो रविः ।
कृष्णपक्षे तिथिर्ग्राह्या यस्यामस्तमितो रविः ॥
इति, तत् शुक्लकृष्णपक्षव्यवस्थया व्यवस्थितचतुर्दश्यादिविषय-
मित्यवगन्तव्यम् । यदपि देवेनोक्तं—
यां तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ।
सा तिथिस्सकला ज्ञेया स्नानदानजपादिषु ॥
इति, तत् यासां तिथीनामुत्तरविद्धानामुपादेयत्वमुक्तं तद्विष-
यम् । यदपि तेनैवोक्तं—
यां तिथिं समनुप्राप्य अस्तं याति दिवाकरः ।
सा तिथिस्सकला ज्ञेया दानाध्ययनकर्मसु ॥
इति, तदपि यास्तिथयः पूर्वविद्धास्सत्यो ग्राह्याः तद्विषयम्।
सकला संपूर्णेत्यर्थः । एतच्च उदयव्यापिन्यास्तिथेरल्पत्वेन
तिथ्यन्तरानुष्ठानेऽपि तस्यामेव तिथावनुष्ठितं भवतीति वक्तुम्।
अनेनैवाभिप्रायेण भविष्यत्पुराणेऽपि—
SMRITI CHA.—Vol. V 7

50 स्मृतिचन्द्रिकायां

व्रतोपवासनियमे घटिकैका यदा भवेत् ।
सा तिथिसकला ज्ञेया पित्रर्थे चापराह्णिकी ॥
इति । अतोऽन्यत्र कर्मानुष्ठाने तिथिवृद्धिह्रासाभ्यामुपयोग
इति निर्णयः । उक्तं च विष्णुधर्मोत्तरे—
सा तिथिस्तदहोरात्रं यस्यामस्तमितो रविः ।
तदा कर्माणि कुर्वीत ह्रासवृद्धी न कारणम् ॥
इति । यदा तु नोत्तरेद्युः उदयव्यापिनी किंतु पूर्वेद्युः नि-
षिद्धतिथिविद्धैव, तदा स्मृत्यन्तरोक्तं—
एकादशी तृतीया च षष्ठी चैव त्रयोदशी ।
पूर्वविद्धा तु कर्तव्या यदि न स्यात्परेऽहनि ॥
इति । एवञ्च यदुक्तं—
वर्धमानस्य पक्षस्य उदयात्पूज्यते तिथिः ।
यदा पक्षः क्षयं याति तदा स्यादापराह्णिकी ॥
इति, तत्र पक्षक्षये प्रायेण परेद्युरुदयव्यापिन्या असंभावात्पू-
र्वविद्धैव परिग्राह्येति पूर्ववचनेन समानार्थम् । अत्र विशेष-
माह ऋश्यशृङ्गः—
अविद्धानि निषिद्धैश्च न लभ्यन्ते दिनानि तु ।
मुहूर्तैः पञ्चभिर्विद्धा ग्राह्यैवैकादशी तिथिः ॥
तदर्धविद्धान्यन्यानि दिनान्युपवसेन्नरः ।
इति । निषिद्धैर्दिनैरविद्धानि दिनानि यदि न लभ्यन्ते तदो-

श्राद्धकाण्डे तिथिद्वैधनिर्णयः 51
क्तलक्षणानि ग्राह्याणीत्यर्थः । यदा चैवंविधाऽपि तिथिः न ल-
भ्यते तदाऽपि तेनैवोक्तं—
अविद्धानामलाभे तु पयोदधिघृतेन वा ।
सकृद्देवालपमश्नीयादुपवासस्त्वसौ भवेत् ॥
इति । सा तिथिसकला ज्ञेयेत्यस्य क्वचिदपवादमाह नारदीय
पुराणे वसिष्ठः—
पारणे मरणे नॄणां तिथिस्तात्कालिकी स्मृता ।
पित्र्येऽस्तमयवेळायां स्पृष्टा पूर्णा निगद्यते ॥
इति । पारणे मरणे वा तात्कालिक्येव तिथिः न पुनस्सा
तिथिः सकला ज्ञेयेत्येतद्भवतीत्यर्थः । एवं मन्वादावापि द्रष्ट-
व्यम् । अत एव स्कन्दपुराणं—
मन्वादौ च युगादौ च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।
व्यतीपाते च वैधृत्यां तत्काल्यापिनी तिथिः ।
नक्तव्रते च संप्राप्ते तत्कालव्यापिनी तिथिः ॥
इति । तस्य नक्तव्रतस्य यः कालः प्रदोषारख्यः तद्व्यापिनी
तिथिः ग्राह्येत्यर्थः । तथाच वसिष्ठः—
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ।
एकादशीं विना सर्वाः शुक्ले कृष्णे समास्स्मृताः ॥
इति । प्रदोषपरिमाणं तु स्कन्दपुराणे उक्तं—
उदयात्प्राक्तनी संध्या घटिकात्रयमुच्यते ।
सायंसंध्या त्रिघटिका अस्तादुपरि भास्वतः ॥