स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

तस्मात् स्वस्तिवाचनात्प्राक् पात्रचालनमवश्यं कार्यमित्यभिप्रायः
पात्रचालनकर्तृविषये विधिप्रतिषेधौ जातूकर्ण्येन दर्शितौ--
पात्राण्युच्चालयेच्छ्राद्धे स्वयं शिष्योऽथवा सुतः ।
न स्त्रीभिर्न च बालेन नासजात्या कथञ्चन ॥
स्वस्तिवाचनप्रकारस्तु पारस्करेण दर्शितः—‘स्वस्तीति भगवन्
ब्रूहीति वाचनम्’ इति । अक्रोदकं दत्वा स्वस्तिवाचनमिति
कात्यायनेनोक्तो विशेषः । अत्रैवं प्रयोगः—यज्ञोपवीती वैश्व-
दैविकहस्ते उदकं दत्वा पुरूरवार्द्रवसंज्ञिकेभ्यो विश्वेभ्यो
देवेभ्यस्स्वस्तीति भगवन् ब्रूहीति कर्ता ब्रूयात् । विप्रेण च
तेभ्यः स्वस्तीति वक्तव्यम् । प्राचीनावीती पित्र्यब्राह्मणहस्तेषू-
दकं दत्वा पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यः अमुकगो-
त्रेभ्यः अमुकशर्मभ्यः स्वस्तीति भगवन् ब्रूहीति कर्ता ब्रूयात् ।
विप्रेण च तेभ्यः स्वस्तीति वक्तव्यम् । एवं मातामहादिब्रा-
ह्मणहस्तेषूदकं दत्वा मातामहमातुःपितामहमातुःप्रपितामहेभ्योऽ-
मुकगोत्रेभ्योऽमुकशर्मभ्यः स्वस्तीति भगवन् ब्रूहीति कर्ता
ब्रूयात् । विप्रेण च तेभ्यस्स्वस्तीति वक्तव्यम् । स्वस्तिवाच-
नानन्तरं याज्ञवल्क्यः—‘ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च’ इति ।
ततस्स्वस्तिवाचनानन्तरं अक्षय्योदकं कुर्यात् । अक्षय्यमस्त्वि-
त्युक्त्वा विप्रहस्ते जलं निनयेदित्यर्थः । पित्र्यविप्रहस्ते तु सतिलं
जलं निनयेत् । अक्षय्यमस्त्विति च तिलोदकं दत्वेति का-
त्यायनेनोक्तत्वात् । अस्त्वक्षय्यमिति विप्रैर्वाच्यम् । तथाच
मार्कण्डेयपुराणम्—

392 स्मृतिचन्द्रिकायां
पितॄणां नामगोत्रेण जलं देयमनन्तरम् ।
ब्राह्मणानां द्विजैर्वाच्यमक्षय्यमिदमस्त्विति ॥
ब्राह्मणानां हस्तेष्विति शेषः । अत्रैवं प्रयोगः—पुरूरवार्द्रव-
संज्ञकानां विश्वेषां देवानां अक्षय्यमस्त्विति वैश्वदैविकब्राह्मण-
हस्तेषु केवलं जलं यज्ञोपवीती निनयेत् । पितृपितामहप्रपिता-
महानां अमुकगोत्राणाममुकशर्मणां सपत्नीकानां अक्षय्यमस्त्विति
पित्र्यब्राह्मणहस्तेषु सतिलं जलं प्राचीनावीती निनयेत् ।
एवं मातामहादीनाममुकगोत्राणाममुकशर्मणां सपत्नीकानां अ-
क्षय्यमस्त्विति मातामहादिब्राह्मणहस्तेषु सतिलं जलं निनयेत् ।
वैश्वदैवादिद्विजैः तत्प्रदानान्तरं अक्षय्यमिदमस्त्विति वक्तव्यम् ।
अक्षय्योदकदानान्तरं दक्षिणां दद्यात् । तथाच मत्स्यः—
‘अक्षय्योदकमेव च । सतिलं नामगोत्रेण दद्याच्छक्त्या च
दक्षिणाम्’ इति । सतिलमक्षय्योदकं पित्रादिनामगोत्रेण
दद्यात् । तदनन्तरं शक्त्यनुसारेण दक्षिणां दद्यादित्यर्थः ।
अत्र देयवस्तूनि निर्दिश्य व्यास आह—
गोभूहिरण्यवासांसि नव्यान्या शयनानि च ।
दद्याद्यदिष्टं विप्राणामात्मनः पितुरेव च ।
वित्तशाठ्येन रहितः पितृभ्यः प्रीतिमाचरन् ।
इति । वित्तशाठ्येन रहितो गवादिकं पितृभ्यो दद्यात् ।
तेषां प्रीतिमाचरन्नित्यन्वयः । पारस्करोपि—‘हिरण्यं विश्वेभ्यो
देवेभ्यो रजतं पितृभ्योऽन्यच्च गोकृष्णाजिनादिकं यावच्छ-
क्नुयात्’ इति । वायुपुराणे—

393

लोके श्रेष्ठतमं यत्तु आत्मनश्चापि यत्प्रियम् ।
सर्वं पितॄणां दातव्यं तेषामेवाक्षयार्थिना ॥
पितॄणां पितृभ्य इत्यर्थः । पितृभ्यो दक्षिणादाने प्रकार-
माह जमदग्निः—
सतिलं नामगोत्रेण दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् ।
हिरण्यरत्नवासांसि हर्म्याणि शयनानि च ॥
इति । हिरण्यादि द्रव्यं तिलोपेतं पितृभ्यो गोत्रनामसहि-
तेभ्यः प्रतिपादयामीति सङ्कल्प्य पैतृकब्राह्मणानां भुक्तवतां
समर्पयेदित्यर्थः । 'ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु दद्याच्छक्त्या
च दक्षिणाम्' इत्युक्तत्वात् । यत्तु वायुपुराणेऽभिहितं—
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चान्यद्रिच्यते गृहे ।
तत्तद्गुणवते देयं तद्वैवाक्षयमिच्छता ॥
इति, तत् देवेभ्यः पितृभ्यश्च सङ्कल्पितं दक्षिणाद्रव्यं, न
भक्ष्यभोज्यादिकम् । भक्ष्यभोज्यं तु भोक्तृविप्रेभ्यः समं देयम् ।
दक्षिणादिद्रव्यमपि भोक्तृविप्रगुणानुसारेण विषमं देयमित्ये-
वंपरं, न तु गुणवन्तं ब्राह्मणमुद्दिश्य देयपरमित्यवगन्तव्यम् ।
पारस्करः—
एकपङ्क्त्युपविष्टानां विप्राणां श्राद्धकर्मणि ।
भक्ष्यभोज्यं समं देयं दक्षिणा त्वनुसारतः ॥
इति । समं देयं गुणतारतम्यनिबन्धनवैषम्यं हित्वा देयमित्यर्थः ।
दक्षिणादौ तारतम्यनिबन्धनवैषम्ये कृतेऽपि न दोषः । अनु-
SMRITI CHA.—Vol. V. 50

सारतः निमन्त्रितविप्रगुणानुसारेणेत्यर्थः । एवंचेत्थं दक्षिणा-
दानप्रयोगः—यज्ञोपवीती पुरूरवार्द्रवसंज्ञिकेभ्यो विश्वेभ्यो दे-
वेभ्यो हिरण्यादिदक्षिणां प्रतिपादयामीति संकल्प्य वैश्वदै-
विकब्राह्मणहस्ते समर्पयेत् । ततः प्राचीनावीती पितृपिता-
महप्रपितामहेभ्योऽमुकगोत्रेभ्योऽमुकशर्मभ्यस्सपत्नीकेभ्यः रजता-
दिदक्षिणां प्रतिपादयामीति संकल्प्य पितृवर्गार्थविप्रहस्ते स-
मर्पयेत् । एवं मातामहादिभ्यस्समर्पयेत् । ननु यदि पित्राद्यु-
द्देशेन द्रव्यत्यागः न पुनर्ब्राह्मणोद्देशेन, कथं तर्हि ब्राह्मणानां
दक्षिणाद्रव्ये स्वाम्यम् ? उच्यते—यथा दर्शपूर्णमासयोर्दक्षि-
णादाने 'ब्राह्मणा अयं व ओदनः' इत्युक्त्वा यजमानेन
ओदने समर्पिते ब्राह्मणोद्देशेन ओदनत्यागाभावेऽपि ऋत्विजां
कर्मकरत्वेनैव ओदनस्वाम्यमुत्पद्यते, तथेहापि हिरण्यरजता-
दिसमर्पणे तत्र स्वाम्यं ब्राह्मणानां कर्मकरत्वेनैव सिध्यति।
यथावा-प्रतिष्ठादौ प्रातिष्ठाप्यदेवतायै संकल्पितवस्त्राभरणादिषु
आचार्यस्य स्वाम्यं 'प्रतिष्ठान्ते तु सर्वमुपकरणमाचार्यो गृह्णा-
ति' इति वचनानुगृहीतकर्मकरत्वेनैव भवति तथेहापि 'ब्राह्मणान्
भोजयित्वा तु दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम्' । इत्यनुगृहीतेन
कर्मकरत्वेन ब्राह्मणानां पित्राद्युद्देशेन संकल्पितरजतादौ स्वा-
म्यं संपद्यत इति न कश्चिद्विरोधः । अथवा ब्राह्मणोद्देशेन
त्यागादेवात्रापि ब्राह्मणानां स्वाम्यं भविष्यति—
आचान्तेभ्यो द्विजेभ्यस्तु प्रयच्छेदथ दक्षिणाम् ।

श्राद्धकाण्डे ब्राह्मणभोजनात्मकप्रधानपाश्चात्याङ्गविषयाणि ३९५

इति । देवलेन द्विजानुद्दिश्य दक्षिणा देयेत्यभिहितम्—
दक्षिणां पितृविप्रेभ्यो दद्यात्पूर्वं ततो द्वयोः ।
इति । द्वयोर्वैश्वदैविकविप्रयोरिति यावत् । द्वयोरिति षष्ठी
पितृविप्रेभ्य इति चतुर्थीसमभिव्याहारात् चतुर्थ्यर्थे द्रष्टव्या ।
एवंचायमर्थः—पूर्वं पितृविप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा पश्चाद्वैश्व-
दैविकब्राह्मणाभ्यां दद्यादिति । अस्मिन् पक्षे दक्षिणादान-
स्यापैतृकत्वात् पितृविप्रेभ्योपि यज्ञोपवीत्येव दद्यात् । अत
एव जमदग्निः—
सर्वं कर्मापसव्येन दक्षिणादानवर्जितम् ।
इति । यत्पुनस्तेनोक्तम्—
अपसव्यं तु तत्रापि मत्स्यो भगवान् हि मेने ।
इति, तत् पितृनुद्दिश्य दक्षिणादानपक्षे द्रष्टव्यम् । बृहस्प-
तिस्तु अनिमन्त्रितविप्रेभ्योपि दक्षिणादानमाह—
ज्ञातयो बान्धवा निस्स्वास्तथा वाऽतिथयोऽपरे ।
प्रदद्याद्दक्षिणां तेषां सर्वेषामनुरूपतः ॥ इति ।
ज्ञातयः पितृसंबन्धाः । बान्धवा मातृसंबन्धाः । दक्षिणा-
दानानन्तरं याज्ञवल्क्यः—
दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् ।
इति । दक्षिणादानानन्तरं स्वधां वाचयिष्ये इति विप्राननु-
ज्ञापयेदित्यर्थः । अत्रिरपि—
वाचयिष्ये स्वधां प्रश्नमित्थं कुर्याद्द्विजातिषु ।

इति । स्वधां वाचायिष्ये इतीत्थं स्वधाप्रश्नं द्विजातिष्वासीने-
ष्वेव कुर्यादित्यर्थः । ततो द्विजातयः वाच्यतामित्यनुज्ञां दद्युः ।
वाच्यतामित्यनुज्ञां तु प्रीता दद्युस्समाहिताः ।
इति तेनैवानन्तरमभिधानात् । एवमनुज्ञातः किं कुर्यादित्यपेक्षिते
याज्ञवल्क्यः—
वाच्यतामित्यनुज्ञातः प्रकृतेभ्यः स्वधोच्यताम् ।
इति । अनेनेदमुक्तं—पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो मा-
तामहेभ्यो मातुःपितामहेभ्यो मातुःप्रपितामहेभ्यस्सपत्नीकेभ्यः
स्वधोच्यतामिति कर्ता ब्रूयादिति । अस्तु स्वधेति विप्रा
ब्रूयुः । ततः कर्ता कमण्डलुना पिण्डसमीपभूमौ जलं सिञ्चेत् ।
कात्यायनस्तु दर्भानास्तीर्य तस्यां भूमौ समन्त्रकं सेचनं
कार्यमित्याह—'सपवित्रान् कुशानास्तीर्य स्वधां वाचायिष्ये
इति पृच्छति वाच्यतामित्युक्ते पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपि-
तामहेभ्यः स्वधोच्यतामस्तु स्वधेत्युच्यमाने ऊर्जं वहन्तीरि-
त्यपो निषिञ्चेत् सपवित्रेषु कुशेषु' इति । सपवित्रेषु अर्घ्यसं-
स्कारार्थपवित्रसहितेषु । सपवित्रेष्विति वदन् न्युब्जीकृता-
र्घ्यपात्रमुत्तानं कृत्वा तत्र पवित्राणि ग्राह्याण्यस्मिन्काल इति
सूचयति । अत एव सङ्ग्रहकारः—
याज्ञवल्क्यो विसर्गात्प्राक् पात्रमुत्तानमिच्छति ।
यमो विसर्जनं कृत्वा गृह्यकर्ताऽपि शौनकः ॥
प्रीतिप्रश्नात्तु देवानां पूर्वं कात्यायनादयः ॥

इति । विसर्जनात्प्राग्विप्रविसर्जनात्पूर्व देवानां प्रीतिप्रक्षा-
त्पूर्वं विश्वेदेवाः प्रीयन्तामित्यभिधानात् पूर्वं स्वधावाचन-
काले इत्यर्थः । अत्र यथास्वगृह्यं व्यवस्था ।
सर्वेषामपि पक्षाणां स्वस्वगृह्यात्तु गृह्यते ।
इति स्मरणात् । स्वस्वगृह्योक्तपक्षस्याभावे तु स्वेच्छैव पक्ष-
विशेषग्रहणे नियामिका ।
स्वगृह्योक्तस्य चाभावे ग्रहणं स्वेच्छया भवेत् ।
इत्यापि स्मरणात् । सपवित्रकुशवत्यां भूमौ उदकधारानिषेचना-
नन्तरं स्वधा सम्पद्यतामिति कर्ता ब्रूयात् । विप्रैश्च संप-
द्यतां स्वधा इति स्वधाकारात्मिका पितॄणामाशीर्वक्तव्या ।
तथा चात्रिः —
अस्तु स्वधेति तैः प्रोक्ते निषिच्योदीर्य निस्रवः ।
स्वधाकारः परा प्रोक्ता पितृष्वाशीस्स्वयंभुवा ॥
आयुःपुत्रधनारोग्यशान्त्यर्थं वाचयेद्द्विजान् ।
इति । तैर्विप्रैरस्तु स्वधेत्युक्ते कर्ता ‘ऋचे त्वा रुचे त्वा समि-
ध्स्त्रवन्ति सरितः’ इत्यादिकं ‘स्वधां दुहाना अमृतस्य धाराम्’
इयन्तं मन्त्रं सामर्थ्यरूपलिङ्गादेवात्र प्राप्तमुदीर्योदकधारां नि-
षिच्य स्वयम्भुवा ब्रह्मणा प्रोक्ता पितृस्वधाकारात्मिका परा
उत्कृष्टा या आशीस्तामायुरादिफलसिद्धयर्थं द्विजान्वाचयोदित्य-
र्थः । स्वधावाचनानन्तरं याज्ञवल्क्यः—
विश्वेदेवाश्च प्रीयन्तां विप्रैश्चोक्ते इदं जपेत् ।

398
इति। विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिति पूर्वं श्राद्धकर्ता, पश्चात्प्रीय-
न्तां विश्वेदेवा इति वैश्वदैविकविप्रैश्चोक्ते, चशब्दात्पितरः
प्रीयन्तामिति पूर्वं कर्ता, पश्चात्प्रीयन्तां पितर इति पित्र्यवि-
प्रैश्चोक्ते इदं वक्ष्यमाणं जपेत् 'दातारो नोऽभिवर्धन्ताम्'
इत्यादिकमाशीःप्रार्थनावाक्यवृन्दं कर्ता पठेदित्यर्थः। अत्र सङ्ग्-
हकारः—दातार इति याज्ञोक्त्या पादार्थः प्रार्थना स्मृता।
तां सुरप्रीतिसंप्रश्नात् प्राक्प्रचेतास्तु मन्यते ॥
याज्ञवल्क्यस्तथा वक्ति प्रश्ने निर्वर्तिते सति ।
पारस्करस्स्वस्ति वाच्यं कृत्वाऽऽशीर्ग्रहणं जगौ ॥
विसर्जितेषु विप्रेषु बहिष्ठेषु मनुर्जगौ ।
यान्यत्र कालभेदेन कर्माणि मुनयो जगुः ॥
स्वस्वगृह्यानुसारेण विकल्पस्तेषु युज्यते ।
न गृह्यादिस्मृतिर्येषां श्राद्धादावुपलभ्यते ॥
कर्तुमर्हन्ति ते कृत्स्नं यस्यकस्य मुनेरिति ।
वैकल्पिकेषु स्वगृह्याद्युक्तपक्षाभावे यस्य कस्यचिदेकस्य मुनेः
पक्षं स्वेच्छानुगुणं कुर्यादित्यर्थः । विश्वेदेवाः प्रीयन्तामि-
त्युक्त्वा वैश्वदैविकब्राह्मणपाणौ अपो दत्वा पितरः प्रीय-
न्तामित्युक्त्वा पैतृकब्राह्मणपाणौ अपो दत्वा अनन्तरं सर्व-
ब्राह्मणपाणिषु सपुष्पाः साक्षताश्चापो दद्यात् । तथा चात्रिः—
विप्रपाणौ तु दत्वाऽपः सपुष्पास्साक्षतास्ततः ।

399

इति । अपो दद्यादिति शेषः । अत्र बृहस्पतिः-
वाजे वाज इति प्रोच्य ब्राह्मणांस्तान्विसर्जयेत् ।
विप्रान् प्रदक्षिणीकृत्य पितृभ्यः प्रार्थयेद्वरान् ॥
तान् पाणिधृतपुष्पाक्षतान् विसर्जयेत् । स्वस्थानं प्रति गम-
नार्थं आसनेभ्य उत्थापयेत् ।
वाजेवाज इत्युत्थाप्य कृत्वा चैतान् प्रदक्षिणम् ।
इति मार्कण्डेयस्मरणात् । उत्थापने च साक्षाद्विप्रहस्तग्रहणं
न कुर्यात्, किंतु हस्तसंसृष्टदर्भद्वारा ।
वाजेवाजे इति जपन् कुशाग्रेण विसर्जयेत् ।
इति मत्स्येनाभिधानात् । कुशाग्रेण कुशेन हस्तस्पर्शं कृत्वेत्य-
र्थः । अग्रेण तु हस्तस्पर्शने क्रियमाणे एकदा एकस्यैव हस्तसं-
स्पर्शो न बहूनाम् । ततश्च 'तृप्ता यात' इति बहुवचनं 'अदि-
तिः पाशान्' इतिवदविवक्षितं स्यात् । एवञ्च कुशेन यावतां
हस्तसंस्पर्शनं युगपत्कर्तुं शक्यं तावतां सकृन्मन्त्रोच्चारणं,
यातेति बहुवचनतो बहुविप्रविसर्जनलक्षणकार्यस्य सकृदुच्चार-
णादेव सिद्धेः । असंभवे मन्त्रावृत्तिः । विनोत्थानं विप्राणां
यानं न संभवतीत्यर्थादुत्तिष्ठतेत्यपि यातेत्यनेनैवोक्तं भवति ।
विप्राणां उत्थापनेनैव तत्रावाहितदेवपितृणामप्युत्थापनं सि-
द्धमिति स्मृतिषु तत् पृथङ्नोक्तम् । तथाऽपि तस्य स्पष्टानुस-
न्धानार्थं दर्भेण संस्पर्शनात्पूर्वं उत्तिष्ठत पितरो विश्वैर्देवै-
स्सहेत्युक्त्वा विप्रविसर्जनं कार्यम् । एवञ्च द्विजविसर्जनसंपा-

तायातं पित्रादिविसर्जनं नाहत्यानुष्ठेयमिति न विसर्जने प्रा-
चीनावीतिना भवितव्यम्। अत एव 'उपवीती विसर्जनम्'
इति शौनकेनोक्तम्। विप्रविसर्जने क्रमः पुराणे दर्शितः—
पश्चाद्विसर्जयेद्देवान् पूर्वं पैतामहान् द्विजान्।
मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमस्स्मृतः ॥
देवान् वैश्वदैविकद्विजान्। पैतामहान् पित्रादिस्थानेषूपविष्टान्।
विप्रोत्थापनानन्तरं कात्यायनः—'आमा वाजस्य, इत्यनुव्रज्य
प्रदक्षिणीकृत्य' इति। प्रदक्षिणीकरणानन्तरं दातार इत्यादि-
श्लोकद्वयेन पितृसकाशाद्वरयाचनं कार्यम्। तथाच मत्स्यः—
विसृज्य ब्राह्मणांस्तांस्तु तेषां कृत्वा प्रदक्षिणम्।
दक्षिणां दिशमाकांक्षन् पितॄन्याचेत मानवः ॥
दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदास्सन्ततिरेव च।
श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहु देयं च नोऽस्तु ॥
अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि।
याचितारश्च नस्सन्तु मा च याचिष्म कञ्चन ॥
इति। दक्षिणां दिशमाकांक्षन् दक्षिणाभिमुखः श्लोकद्वयेन
प्रतीयमानान् वरान् श्लोकद्वयपादेनैव पितॄन् याचेत न विप्रा-
नित्यर्थः। बृहस्पतिरपि—
विप्रान् प्रदक्षिणीकृत्य पितृभ्यः प्रार्थयेद्वरान्।
इति। वरयाचनानन्तरं वृद्धशातातपः—
एवमस्त्विति तैर्वाच्यं मूर्ध्ना ग्राह्यं च तेन तत्।

श्राद्धकाण्ड ब्राह्मणभोजन 401
इति । तैः भूतपूर्वगत्या पित्राधिष्ठानभूतैर्विप्रैरेवमस्त्विति वाच्यं,
साक्षात्पितृभिरेवमस्त्विति वचनासंभवात् । एवमस्त्वित्युक्त्वा
तैस्स्वहस्तगतं पुष्पाक्षतं प्रदेयम् । तेन श्राद्धकर्त्रा च तत्पु-
ष्पाक्षतं मूर्ध्ना ग्राह्यम् । एवमाशीर्ग्रहणानन्तरं स एवाह—
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा पुनस्तेषां कृताञ्जलिः ।
उक्त्वा चैव प्रियां वाचं प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥
इति । प्रियां वाचं—'धन्या वयं युष्मदनुग्रहेण पितॄणाम-
नृणा जाताः' इत्येवमादिकाम् । प्रसादनार्थं यद्वक्तव्यं तदाह
बृहस्पतिः—
अद्य मे सफलं जन्म भवत्पादाभिवन्दनात् ।
अद्य मे वंशजास्सर्वे याता वोऽनुग्रहाद्दिवम् ॥
पत्रशाकादिदानेन क्लेशिता यूयमीदृशाः ।
तत्क्लेशजातं चित्ते तु विस्मृत्य क्षन्तुमर्हथ ॥
इति । एवं प्रसाद्यानन्तरं सर्वं सम्पूर्णमस्त्विति विप्राः प्रार्थ-
यितव्याः । तथाच विष्णुः—
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं द्विजोत्तमाः ।
श्राद्धं संपूर्णतां यातु प्रसादाद्भवतां मम ॥
इति । विप्रैरपि सर्वं सम्पूर्णमस्त्वित्युक्त्वा हविर्गुणस्तुतिः
कर्तव्या—
श्राद्धावसाने कर्तव्या द्विजैरन्नगुणस्तुतिः ।
SMRITI CHA.—Vol. V. 51

402 स्मृतिचन्द्रिकायां
इति वृद्धवसिष्ठस्मरणात् । ततो विप्रान् स्वस्थानगमनार्थं विसृ-
र्जयेत् । तथाच पुराणं—
विसर्जयेत्प्रीतिमतस्संमान्याभ्यर्च्य तांस्ततः ।
इति । मार्कण्डेयोपि—
जानुभ्यामवनीं गत्वा प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।
इति । मदालसावाक्यमपि—
विसर्जयेत्प्रियाण्युक्त्वा प्रणिपत्य च भक्तितः ।
आद्वारमनुगच्छेत आगच्छेतानुमोदितः ॥
इति । अनुमोदितो ब्राह्मणैरिति शेषः ।
इति स्मृतिचन्द्रिकायां ब्राह्मणभोजनात्मकप्रधानपाश्चा-
त्त्याङ्गिकविषयाणि.
अथ पिण्डप्रतिपत्त्यादिविषयाणि.
तत्र देवलः—
ततः कर्मणि निर्वृत्ते तान् पिण्डांस्तदनन्तरम् ।
ब्राह्मणोऽग्निरजो गौर्वा भक्षयेदप्सु वा क्षिपेत् ॥
कर्मणि निर्वृत्ते पिण्डप्रतिपत्तिरूपव्यतिरिक्ताङ्गसहितश्राद्धकर्मणि
निर्वृत्ते । पुत्रार्थित्वाभावविषयमेतत् । पुत्रार्थित्वे सति मध्य-
मपिण्डं पत्नी भक्षयेत् । तथाच मनुः—
पतिव्रता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा ॥
मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात्सम्यक्सुतार्थिनी ॥

403

आयुष्मन्तं सुतं विन्देद्यशोमेधासमन्वितम् ।
धनवन्तं प्रजावन्तं धार्मिकं सात्विकं तथा ॥
इति । यमोपि—
यत्तदा मध्यमं पिण्डं पत्नी प्राश्नाति वाग्यता ।
पुत्रकामा सपुत्रां तां कुर्वन्ति प्रपितामहाः ॥
वायुपुराणेऽपि—
पत्नी प्रजार्थिन्यद्यात्तु मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् ।
इति । पुराणे मन्त्रोपि प्रतीकेन दर्शितः—
पत्नीं तु मध्यमं पिण्डमाशयेद्विनयान्विताम् ।
आदत्त पितरो गर्भ मन्त्रस्सन्तानवर्धनः ॥
'आदत्त पितरो गर्भम्' इत्यादिको मन्त्रस्सन्तानवर्धन इत्यर्थः ।
एतदुक्तं भवति—
'आदत्त पितरो गर्भं कुमारं पुष्करस्रजम् । यदाऽ-
यमरपा असत्' इत्यनेन मन्त्रेण मध्यमपिण्डं पत्नी प्राश्नी-
यादिति । शङ्खलिखिताभ्यां तु पत्न्या विशेषो दर्शितः—
पत्नी वा मध्यमं पिण्डमश्नीयादार्तवस्नाता ।
इति । अगृहीतगर्भा स्त्री आर्तवस्नातेत्युच्यते । ततश्च गृहीतगर्भा
पत्नी नाश्नीयात् । अत एवंविधविषये मध्यमपिण्डस्य प्रतिप-
त्त्यन्तरमाह बृहस्पतिः—
अन्यदेशगता पत्नी रोगिणी गर्भिणी तथा ।
तदा तं जीर्णवृषभः छागो वा भोक्तुमर्हति ॥

तं मध्यमं पिण्डम् । जीर्णो गतरेताः । अत एव वायुपुराणं—
गतवीर्यस्तु यश्छागोऽनड्वांश्चैव तथाविधः ।
तयोः पिण्डः प्रदातव्यो ययोर्वीर्यं न रोहति ॥
आपस्तम्बोऽपि—
यदि पत्नी विदेशस्था उच्छिष्टा यदि वा मृता ।
दुरात्माऽननुकूला च तस्य पिण्डस्य का गतिः ॥
आकाशं गमयेत्पिण्डं जलस्थो दक्षिणामुखः ।
पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा दिक्तथैव च ॥
इति । जीर्णर्षभादावुक्ता वैकल्पिकी प्रतिपत्तिर्यथालाभं द्रष्टव्या ।
तीर्थश्राद्धे तु सर्वपिण्डानामप्स्वेव प्रतिपत्तिः । तथाच विष्णु-
धर्मोत्तरे—
तीर्थश्राद्धे सदा पिण्डान् क्षिपेत्तीर्थे समाहितः ।
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पित्र्या दिक् सा प्रकीर्तिता ॥
तीर्थश्राद्धमुदकसमीपे क्रियमाणं श्राद्धम् । तीर्थे क्षिपेत्
श्राद्धसमीपोदके क्षिपेत् । पिण्डप्रतिपत्त्यनन्तरं द्विजोच्छिष्टमा-
र्जनं कार्यमिति वचोभङ्ग्या दर्शयितुमाह याज्ञवल्क्यः—
पिण्डांस्तु गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेऽपि वा ।
प्रक्षिपेत्सत्सु विप्रेषु द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेत् ॥
पिण्डानिति बहुवचनादेतदपि पुत्रार्थित्वाभावविषयं सत्सु
विप्रेषु विसर्जनात्प्रागुच्छिष्टं न शोधयेत् । किंतु विसर्जितेषु विप्रेषु
पिण्डप्रतिपत्तौ च कृतायां शोधयेदित्यर्थः । यत्तु वसिष्ठेनोक्तं—

श्राद्धे नोद्वासनीयानि उच्छिष्टान्या दिनक्षयात् ।
श्च्योतन्ते वै स्वधाकाराः ताः पिबन्त्यकृतोदकाः ॥
इति । येषां मृतानामुदकदानं प्रतिषिद्धं ते अकृतोदकास्तेषा-
मुच्छिष्टनिश्च्योतो यतो भागः अतः आऽस्तमयादुच्छिष्टानिनो-
द्वासयेदित्यर्थः । यदपि व्यासेन—
उच्छिष्टं न प्रमृज्यात्तु यावन्नास्तमितो रविः ।
इति, तदेतत् अनेकगृहसम्भवविषयं, तत्र गृहान्तरेष्वपि
बान्धवादिभिस्सह पितृसेवितशेषभोजनादिसम्भवात् । अत्रैव
प्रचेताः—
भृत्यवर्गवृतो भुङ्क्ते कव्यशेषं सगोत्रजैः ।
आसायं श्राद्धशालायां द्विजोच्छिष्टं न मार्जयेत् ॥
सगोत्रजाः ज्ञातयः तैस्सह कव्यशेषं पितृभ्यो दत्तस्यान्नस्य
शेषं भुङ्क्ते मध्याह्नकृत्यशेषं कृत्वेति शेषः । तथाच मार्क-
ण्डेयः—
ततो नित्यक्रियां कुर्याद्भोजयेच्च तथाऽतिथीन् ।
ततस्तदन्नं भुञ्जीत सह भृत्यादिभिर्नरः ॥
नित्यक्रिया श्राद्धारम्भात्प्राक् अकृतदेवार्चनवैश्वदेवादिका ।
तां कुर्यात् । यत्तूक्तं भविष्यपुराणे—
कृत्वा श्राद्धं महाबाहो ब्राह्मणांश्च विसृज्य च ।
वैश्वदेवाधिकं कर्म ततः कुर्यान्नराधिप ॥
इति । वैश्वदेवादिकं वैश्वदेवबलिकर्मादिकम् । तदेतत् प्रात-

होमानन्तरकाले येन देवार्चनं न कृतं तद्विषयम् । यत्पु-
नरादित्यपुराणेऽभिहितं—
पितॄन् संतर्प्य विधिवत् बलिं दद्याद्विधानतः ।
वैश्वदेवं ततः कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्मणवाचनम् ॥
इति । तस्यायमर्थः—ब्राह्मणभोजनेन पितॄन् संतर्प्य सर्वान्नेन
विकिररूपं बलिं प्रदायानन्तरं वैश्वदेवं कृत्वा पश्चास्त्व-
स्तिवाचनादि ब्राह्मणविसर्जना(न्तं)नन्तरं कुर्यादिति । अमु-
मेवार्थं प्रकटयितुं तत्रैवानन्तरमुक्तं—
ये अग्निदग्धामन्त्रेण भूमौ यं निक्षिपेद्बुधः ।
जानीहि तं बलिं वीर श्राद्धकर्मणि निसदा ॥
इति । निसदा सर्वदेत्यर्थः । एवञ्च श्राद्धसमाप्त्यनन्तरं श्राद्धमध्ये
वा विकिरबलिदानान्तरं वैश्वदेवानुष्ठानं कार्यमित्यवगन्तव्यम् ।
श्राद्धस्यान्ते मध्ये वा यत्र वैश्वदेवानुष्ठानं तत्र तदनन्तरं बलि-
हरणं कर्तव्यम् ।
वैश्वदेवं प्रकुर्वीत नित्यकं बलिमेव च ।
इति मत्स्यपुराणे द्वयोर्नैरन्तर्येणाभिधानात् । अत एव स्मृत्यन्तरे
भूतयज्ञादेरेव श्राद्धान्ते कर्तव्यत्वं स्मृतं—
वैश्वदेवाहुतीरग्नावर्वाग्ब्राह्मणभोजनात् ।
जुहुयाद्भूतयज्ञादि श्राद्धं कृत्वा ततः स्मृतम् ॥
इति । अर्वाग्ब्राह्मणभोजनादित्यनेनाग्नौकरणानन्तरं वैश्वदेवा-
हुतीर्जुहुयादित्युक्तम् । श्राद्धं कृत्वा भूतयज्ञादि स्मृतमित्यनेना-

श्राद्धकाण्डे पिण्डप्रतिपत्त्यादि विषयाणि 407
र्थात् वैश्वदेवाहूत्यनन्तरमेव बलिहरणं कार्यमिति दर्शितम् । यत्तु
पुराणेऽभिहितं—
यदा श्राद्धं पितृभ्यस्तु दातुमिच्छति मानवः ।
वैश्वदेवं तदा कुर्यान्निवृत्ते श्राद्धकर्मणि ॥
इति, तत् श्राद्धात्प्राग्वैश्वदेवनिषेधपरं न तु मध्येऽपि, तथात्वे
पूर्वोक्तवचनविरोधापत्तेः । अत एव श्राद्धस्यादावेव वैश्वदेव-
करणे दोषस्तत्रैवानन्तरमुक्तः—
प्रतिवासरिको होमः श्राद्धादौ क्रियते यदि ।
देवा हव्यं न गृह्णन्ति कव्यं च पितरस्तथा ॥
इति । क्रियते पित्रर्थान्नात्समुद्धृयेति शेषः । अत एव
पैठीनसिः—
पितृपाकात्समुद्धृत्य वैश्वदेवं करोति यः ।
आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितॄणां नोपतिष्ठते ॥
इति । एवञ्च श्राद्धादौ पृथक्पाकाद्वैश्वदेवकरणे न दोषः ।
श्राद्धमध्ये पितृपाकात्समुद्धृत्य वैश्वदेवकरणे पूर्वोक्तदोषप्रस-
ङ्गात्पृथक्पाकादेवाग्नौकरणानन्तरं वैश्वदेवादिकं कार्यम् । श्रा-
द्धान्ते तु पितृपाकात्समुद्धृत्य वैश्वदेवादिकं कुर्यात् । तथा-
चानन्तरमुक्तं तेनैव—
श्राद्धं निर्वर्त्य विधिवद्वैश्वदेवादिकं ततः ।
कुर्याद्भिक्षां ततो दद्याद्धन्तकारादिकं तथा ॥
इति । ततः पितृपाकसमुद्धृतान्नाद्यादित्यर्थः । आदिशब्देन

408 स्मृतिचन्द्रिकायां
सर्वमन्नसाध्यं नैत्यकं कर्म गृह्यते । तेन नित्यश्राद्धमपि
पितृपाकात्समुद्धृतादन्नात्कार्यम् । अथवा नित्यश्राद्धं पृथक्
पाकेन कार्यं, तस्यापि श्राद्धात्मकत्वेन श्राद्धधर्मभूतपाकप्राप्तेः ।
अत एव नित्यश्राद्धमधिकृत्य मार्कण्डेयेनोक्तं—‘पृथक्पा-
केन नेत्यन्ये’ इति । पृथक्पाकेन नित्यश्राद्धं कार्यम् ।
नेत्यन्ये न पृथक्पाकेन कार्यं किंतु श्राद्धशेषेणैव कार्यमित्य-
न्ये मन्यन्त इत्यर्थः । एतच्च नित्यश्राद्धं श्राद्धान्तरे कृते सत्य-
नियतम् । यदाह स एव—
नित्यक्रियां पितॄणां च केचिदिच्छन्ति मानवाः ।
पितॄणां च तथैवान्ये शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥
पितॄणां नित्यक्रियां नित्यश्राद्धम् । शेषं वैश्वदेवादिकं पूर्व-
वदाचरेत् नियमेनैव कुर्यादित्यर्थः । यत्तु लोकाक्षिणोक्तं—
पित्रर्थं निर्वपेत्पाकं वैश्वदेवार्थमेव च ।
वैश्वदेवं न पित्रर्थं न दार्शं वैश्वदैविकम् ॥
दार्शं दर्शश्राद्धं अमावास्याश्राद्धमिति यावत् । तदर्थं नि-
रुप्तमन्नं कृतेऽपि श्राद्धे न वैश्वदेवार्थं भवतीत्यर्थः । तत् आग्नि-
मद्दर्शश्राद्धविषयम् । तस्य दर्शश्राद्धात्प्रागेव वैश्वदेवविधानेन
श्राद्धान्ते श्राद्धशिष्टेन वैश्वदेवायोगात् । दर्शश्राद्धात्प्रागेव वैश्व-
देवविधिश्च तेनैवाभिमतो दर्शितः ।
पक्षान्तं कर्म निर्वर्त्य वैश्वदेवं च साग्निकः ।
पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्ततोऽन्वाहार्यकं बुधः ॥

श्राद्धकाण्डे पिण्डप्रतिपत्त्यादि विषयाणि. 409
इति । पक्षान्तं कर्म अग्न्यन्वाधानम् । अन्वाहार्यक अमा-
वास्याश्राद्धम् । एवञ्च सान्निकामावास्याश्राद्धात्प्रागेव वैश्व
देवार्थं पृथगेव पाकः अन्यत्र तु न पृथक् पाकनियम-
इति मन्तव्यम् । येषां तु स्वगृहे वैश्वदेवं कृत्वा श्राद्धं
कर्तव्यमिति वचनमस्ति तेषामपि वैश्वदेवार्थं पृथगेव पाकः ।
वैश्वदेवार्थं पृथक्पाके कृतेऽपि पित्रर्थपाकादेव भोजनम् ।
प्रदाक्षिणमनुव्रज्य भुञ्जीत पितृसेवितम् ।
इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । अनेन पितृसेवितमेव भुञ्जीत नान्य-
दिति नियम्यते तथा पित्रेसेवितं भुञ्जीतैव नोपवसेदिति च निय-
म्यते । अत एवाभोजने दोषमाह देवलः--
श्राद्धं कृत्वा तु यो विप्रो न भुङ्क्ते च कथंचन ।
देवा हव्यं न गृह्णन्ति कव्यानि पितरस्तथा ॥
एतच्च पितृसेवितभोजनं सर्वविधात् पितृसेवितात्किञ्चित्किञ्चिदु-
पादाय कर्तव्यम् । तथाच मत्स्यपुराणं--
ततश्च वैश्वदेवान्ते सभृत्यसुतबान्धवः ।
भुञ्जीतातिथिसंयुक्तस्सर्वं पितृनिषेवितम् ॥
यद्यपि क्षुन्न तथाऽपि शेषभोजनस्यावश्यकत्वात् सर्वमेव पितृसे-
वितं लेशतो भोक्तव्यम् । अत एवापस्तम्बः--
‘सर्वतस्समवदायोत्तरेण यजुषा शेषस्य ग्रासावरार्धं प्राश्नीयात्’
इति । ‘प्राणे निविष्टोऽमृतं जुहोमि ब्रह्मणि म आत्माऽमृ-
तत्वाय’ इत्युत्तरं यजुः । अनेन यजुषा यथासामर्थ्यं सर्व-
SMRITI CHA.—Vol V. 52

410 स्मृतिचन्द्रिकायां

प्रकारान्ततः समवदायातृप्तेरश्नीयात् । असामर्थ्ये ग्रासमात्रं
प्राश्नीयादित्यर्थः । एवमुक्तं शेषभोजनावश्यकत्वं निमन्त्रित-
ब्राह्मणैः श्राद्धशिष्टमन्नमिष्टैस्सहॊपभुज्यतामित्युक्ते सति द्रष्ट-
व्यम् । विप्रैरेव तु श्राद्धशिष्टान्ने गृहीते अन्नान्तरं संपाद्य
भोक्तव्यम् ‘कृते श्राद्धे पुत्री नोपवसेद्गृहे’ इति स्मरणात् ।
यत एव श्राद्धशिष्टान्नं इष्टैस्सह भुज्यतामित्युक्त एवायं
शेषभोजननियमः अत एव अनुज्ञापक एव शेषभोजननि-
यममाह शातातपः—
शेषमन्नमनुज्ञातं भुञ्जीत तदनन्तरम् ।
इष्टैस्सार्धं तु विधिवद्बुद्धिमान् सुसमाहितः ॥
बुद्धिमानिति वदन् मांसभक्षणप्रतिषेधकशास्त्रबलाबलविचारणेन
भोज्याभोज्ये निर्धार्य प्रवृत्तिनिवृत्ती कर्तव्ये इति दर्शयति ।
तेन माषमांसादिकं पितृसेवितमपि अन्वाधानदिने कृता-
न्वाधानेन न भक्षयितव्यं, ‘अमाषमांसं व्रतं व्रतयेत्’ इति
श्रुत्या प्रतिषेधात् । अकृतान्वाधानेनानग्निना च पञ्चदश्या-
मपि पितृसेवितं मांसं ‘भुञ्जीत पितृसेवितम्’ इत्येवंविधव-
चनैर्विहितत्वाद्भक्षयितव्यम् । ‘आसप्तमं कुलं हन्ति’ इत्यनु-
वृत्तौ ‘मांसादने पञ्चदशी’ इति पञ्चदश्यां मांसभक्षणनिषे-
धकवचनस्य रागप्राप्तमांसभक्षणविषयतया वैधमांसभक्षणाप्र-
तिषेधकत्वात् । यत्तु मधुमांसपायसादिकं द्रव्यं आषाढादिमा-
सचतुष्टयादौ न भक्ष्यामीति सङ्कल्प्य तत्पालननिष्ठो व्रती पुरुषः