स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

392 स्मृतिचन्द्रिकायां
पितॄणां नामगोत्रेण जलं देयमनन्तरम् ।
ब्राह्मणानां द्विजैर्वाच्यमक्षय्यमिदमस्त्विति ॥
ब्राह्मणानां हस्तेष्विति शेषः । अत्रैवं प्रयोगः—पुरूरवार्द्रव-
संज्ञकानां विश्वेषां देवानां अक्षय्यमस्त्विति वैश्वदैविकब्राह्मण-
हस्तेषु केवलं जलं यज्ञोपवीती निनयेत् । पितृपितामहप्रपिता-
महानां अमुकगोत्राणाममुकशर्मणां सपत्नीकानां अक्षय्यमस्त्विति
पित्र्यब्राह्मणहस्तेषु सतिलं जलं प्राचीनावीती निनयेत् ।
एवं मातामहादीनाममुकगोत्राणाममुकशर्मणां सपत्नीकानां अ-
क्षय्यमस्त्विति मातामहादिब्राह्मणहस्तेषु सतिलं जलं निनयेत् ।
वैश्वदैवादिद्विजैः तत्प्रदानान्तरं अक्षय्यमिदमस्त्विति वक्तव्यम् ।
अक्षय्योदकदानान्तरं दक्षिणां दद्यात् । तथाच मत्स्यः—
‘अक्षय्योदकमेव च । सतिलं नामगोत्रेण दद्याच्छक्त्या च
दक्षिणाम्’ इति । सतिलमक्षय्योदकं पित्रादिनामगोत्रेण
दद्यात् । तदनन्तरं शक्त्यनुसारेण दक्षिणां दद्यादित्यर्थः ।
अत्र देयवस्तूनि निर्दिश्य व्यास आह—
गोभूहिरण्यवासांसि नव्यान्या शयनानि च ।
दद्याद्यदिष्टं विप्राणामात्मनः पितुरेव च ।
वित्तशाठ्येन रहितः पितृभ्यः प्रीतिमाचरन् ।
इति । वित्तशाठ्येन रहितो गवादिकं पितृभ्यो दद्यात् ।
तेषां प्रीतिमाचरन्नित्यन्वयः । पारस्करोपि—‘हिरण्यं विश्वेभ्यो
देवेभ्यो रजतं पितृभ्योऽन्यच्च गोकृष्णाजिनादिकं यावच्छ-
क्नुयात्’ इति । वायुपुराणे—