स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

श्राद्धकाण्डे [पिण्डदानविधिः. 367

इति। एवञ्च दक्षिणाग्रतया सह दक्षिणाप्रागग्रताया विक-
ल्पो वेदितव्यः। दर्भास्तरणानन्तरं सुमन्तुः—
असाववनेनिक्ष्वेति पुरुषं पुरुषं प्रति।
त्रिस्त्रिरेकेन हस्तेन विदधीतावनेजनम् ॥
असावित्यत्र पित्रादीनां गोत्रसहितनामग्रहणं सम्बोधनरूपेण
कृत्वा अवनेनिक्ष्वेति वक्तव्यं,
पिण्डोदकप्रदानं तु नित्यनैमित्तकेष्वपि।
आलभ्य नाम गोत्रेण कर्तव्यं सर्वदैव हि ॥
इति व्यासस्मरणात्। आलभ्य पित्रादीन् सम्बोध्येत्यर्थः।
एकेन हस्तेनेत्यञ्जलिनिवृत्त्यर्थमुक्तम्। तथाच सुमन्तुः—
श्राद्धे सेचनकाले तु पाणिनैकेन दीयते।
तर्पणे तूभयं कुर्यादेष एव विधिस्सदा ॥
इति। एकेन पाणिना सव्येतरेण।
अपसव्येन हस्तेन निर्वपेदुदकं भुवि।
इति मनुस्मरणात्। अपसव्यहस्ते प्रदेशविशेषो मदालस-
योक्तः—
पितृतीर्थेन तोयं च दद्यात्तेभ्यस्समाहितः।
इति। तेभ्यः पितृभ्यः। चशब्दात्सतिलं तोयं प्रसेतव्यम्।
तथाचौशनसोक्तं— 'तिलामिश्रितोदकेनासिच्य दर्भास्तीर्णायां
भूमौ पिण्डान् दद्यात्' इति। कात्यायनस्त्ववनेजनमुदपात्रेण
कर्तव्यमित्याह— 'उदपात्रेणावनेजयत्यसाववनेनिक्ष्वेति यजमा-

[Page 368]
स्मृतिचन्द्रिकायां

नस्य पितृप्रभृतींस्त्रीन्' इति। आश्वलायनस्त्ववनेजने मन्त्रान्तर-
माह—'प्राचीनावीती रेखां त्रिरुदकेनोपनयेच्छुन्धन्तां पितरः
शुन्धन्तां पितामहाः शुन्धन्तां प्रपितामहाः' इति। कात्यायनस्त्व-
वनेजनानन्तरं बर्हिरास्तरणं कार्यमित्याह—'उपमूलं च
सकृदाच्छिन्नं रेखायां कृत्वा यथाऽवनिक्तं पिण्डान् ददाति' इति।
अवनेजनबर्हिरास्तरणयोः पौर्वापर्यविकल्पे यथास्वशाखं व्यव-
स्था। एवमेवावनेनिङ्क्ष्व शुन्धन्तां पितर इत्यादिमन्त्राणामपि
यथास्वशाखं व्यवस्था। एवमेवावनेजनकरणभूतहस्तोदपात्रयो-
रपि। यथाऽवनिक्तं पिण्डदाने मन्त्रानाह कात्यायनः 'असावेतत्ते
इति, ये च त्वमन्विति चैके' इति । असावित्यत्र पित्रादीनां
सम्बोधनरूपेण गोत्रसहितनामग्रहणं कृत्वा एतत्ते इति वक्त-
व्यम् ।
पिण्डोदकप्रदानं तु नित्यनैमित्तिकेष्वपि ।
आलभ्य नाम गोत्रेण कर्तव्यं सर्वदैव हि ॥
इति व्यासस्मरणात् । एवं च अमुकगोत्रामुकशर्मन्नेतत्ते इति
पिण्डदानमन्त्र ऊह्यः । 'ये च त्वामनु इति चैके' इति
पक्षे मन्त्रत्रयेऽप्येतत्ते इत्यस्मादनन्तरं 'ये च त्वामनु' इति मन्त्र-
शेषो द्रष्टव्यः । आश्वलायनस्त्वन्यथा पिण्डदानमन्त्रानाह—'ए-
तत्तेऽसौ, ये च त्वामनु' इति। अत्रापि असावित्यत्र संबोधनरू-
पेण पित्रादीनां गोत्रसहितनामग्रहणं कर्तव्यम् । नन्वेतत्ते
इत्यत्रैतदिति कथं नपुंसकलिङ्गनिर्देशः, पिण्डस्यैतच्छब्दा-

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानाविधिः. 369

भिधेयत्वात्तस्य च पुल्लिङ्गत्वात् । अत एव गोभिलेन—' असा-
वेष ते पिण्डो ये च त्वामनु ' इत्युक्तम् । अत्र केचित् एतत्ते
पिण्डरूपमन्नामित्यध्याहारः कार्य इत्याहुः, तदयुक्तम् । अग-
त्याऽध्याहार आश्रयणीयः । अस्ति चात्र गतिः 'कुद्बस्य
पिण्डं पतति' इति वृद्धप्रयोगदर्शनात् । नपुंसकलिङ्गोपि
भूरिप्रयोगसिद्धः पिण्डशब्दोस्ति । तेन पिण्डदानमन्त्रेऽपि ए-
तत्पिण्डं तवेत्यध्याहारं विनैवार्थोऽवगन्तव्यः । अवनेजनादिकं
च सर्वं पितृयज्ञवदित्यनेनैव प्राप्तम् । सतिलत्वमात्रं तु विशेषः ।
पिण्डेऽपि सतिलत्वरूपो विशेषो मदालसयोक्तः—
सतिलेन ततोऽन्नेन पिण्डांस्त्रीनेव पुत्रकः ।
पितॄनुद्दिश्य दर्भेषु दद्यादुच्छिष्टसंनिधौ ॥
पितॄन् यजमानस्य जनकादीनित्यर्थः । तथाच कार्ष्णाजिनिः—
तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नामगोत्रतः ।
अपसव्येन दर्भेषु पिण्डा देयास्त्रयस्तु वै ॥
तेषां पितृपितामहप्रपितामहानाम् । अपसव्येन दक्षिणहस्तेन ।
लोकान्तरस्थानामित्यत्र मृतानामिति ज्ञापयितुमाह स एव—
नाना तु जातय इह तिर्यग्योनिषु जातिषु ।
पिण्डभाजो भवन्त्येते तासुतासु च योनिषु ॥
इह इहलोक इत्यर्थः । अनेन पिण्डदानरूपश्राद्धेऽपि यजमा-
नस्य पूर्वपुरुषा एव देवताः न वस्वादय इति गम्यते ।
एवञ्च यदुक्तं स्मृत्यन्तरे—

SMRITI CHA.—Vol. V. 47

370 स्मृतिचन्द्रिकायां.
प्रथमो वरुणो देवः प्रजापतिस्तथाऽपरः ।
तृतीयोऽग्निस्स्मृतः पिण्ड एष पिण्डविधिस्स्मृतः ॥
इति, तत् न वरुणादीनां देवतात्वप्रतिपादनपरं, किंतु यथा
वसुरुद्रादित्यस्वरूपाः पितरः श्राद्धदेवता इति याज्ञवल्क्येना
न्नत्यागादौ वस्वादिरूपेण पित्रादयो ध्यातव्याः इत्येवंपरत-
योक्तं, तथा पिण्डदाने वरुणादिरूपेण पित्रादयो ध्यातव्याः
इत्येवंपरतयोक्तमिति मन्तव्यम् । तेन यथाऽन्नत्यागे वस्वादि-
रूपान् सपत्नीकान् पित्रादीन् चतुर्थ्यन्तेन पित्रादिपदेन
गोत्रनामसहितेनोद्दिश्यान्नत्यागः क्रियते तथैतत्ते इति मन्त्रा-
च्चारणानन्तरं वरुणादिरूपान् सपत्नीकान् पित्रादीनुद्दिश्य
पिण्डत्यागः कर्तव्यः । अथवा आवाहनादौ अन्नत्यागपर्यन्ते
पिण्डनिर्वापणादौ च सर्वत्रात्मानमनिरुद्धत्वेन प्रद्युम्नसंकर्षणवा-
सुदेवरूपेण पितृपितामहप्रपितामहांश्च यथाक्रमेण ध्यात्वा आ-
वाहनादिकं कुर्यात् । तथाच भविष्यत्पुराणे—
अनिरुद्धस्स्वयं देवः प्रद्युम्नस्तु पिता स्मृतः ।
सङ्कर्षणस्तज्जनको वासुदेवस्तु तत्पिता ॥
स्वयं श्राद्धकर्ता अनिरुद्धो देवः । श्राद्धकर्तुः पिता प्रद्युम्न
स्मृतः । तज्जनकः श्राद्धकर्तृपितृजनकः सङ्कर्षणस्स्मृतः ।
तत्पिता श्राद्धकर्तृपितृजनकपिता वासुदेवस्स्मृत इत्यर्थः । पिण्ड-
दाता पिण्डदानसमये सव्यं जान्वाच्य पिण्डदानं कुर्यादिति
वायुपुराणेऽभिहितं—

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानविधिः 371
मधुसर्पिस्तिलयुतान् त्रीन् पिण्डान्निर्वपेद्बुधः ।
जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः ॥
सव्यं जानु भूमौ कृत्वा सव्यं जान्वाच्येत्यर्थः । एतत् पितृ-
यज्ञवदित्यनेनैव सिद्धम् । त्रीन् पिण्डानिति वदन् मात्रादीनां
पृथक्पिण्डनिर्वपणाभावं दर्शयति । तेन सपत्नीकस्य पित्रा-
देरेकैकः पिण्डो निर्वपणीयः । पिण्डप्रमाणमाह व्यासः—
द्विहायनस्य वत्सस्य विशशस्ये यथासुखम् ।
तथा कुर्यात्प्रमाणं तु पिण्डानां व्यासभाषितम् ॥
द्विहायनो द्विवर्षो वत्सः । प्रमाणान्तराण्याहाङ्गिराः —
कपित्थबिल्वमात्रान् वा पिण्डान् दद्याद्विधानतः ।
कुक्कुटाण्डप्रमाणान्वा यदि वाऽऽमलकैस्समान् ॥
बदरेण समान्वाऽपि दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः ।
इति । आमलके तु विशेषमाह मरीचिः—
आर्द्रामलकमात्रांस्तु पिण्डान् कुर्वीत पार्वणे ।
अमावास्याख्ये पार्वणे । पिण्डपितृयज्ञानन्तरं—
पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य विप्रश्चन्द्रक्षयेऽग्निमान् ।
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम् ॥
इति वचनेन यद्विहितं तदिदममावास्यारूपपर्वसम्बन्धलक्षणप्रवृ-
त्तिनिमित्तेन योगेन रूढ्या वा पार्वणशब्देनोच्यते । तथाच
शातातपः—

372 स्मृतिचन्द्रिकायां
दर्शश्राद्धं च यत्प्रोक्तं पार्वणं तत्प्रकीर्तितम् ।
इति । तत्र ब्राह्मणनिमन्त्रणादिसर्वधर्माणाम्नानात् श्राद्धा-
न्तराणां सर्वेषां प्रकृतिभूतं तदित्यवगन्तव्यं, तद्विकृतिभूत-
मितरदेकोद्दिष्टादिश्राद्धम् । एवञ्च पार्वणग्रहणमन्तरेण आर्द्राम-
लकप्रमाणस्य प्रकरणादेव पार्वणार्थत्वे लब्धे पार्वणग्रहणं
विस्पष्टार्थम् । एतेषु प्रमाणेषु शक्त्यनुसारेण व्यवस्था कल्प्या ।
प्रमाणान्तरमपि ब्रह्माण्डपुराणे वचोभङ्ग्या दर्शितं—
त्रीन् पिण्डानानुपूर्व्येण साङ्गुष्ठमुष्टिबन्धनात् ।
इति । साङ्गुष्ठमुष्टिग्राह्यप्रमाणात् किञ्चिदभ्यधिकानीत्यर्थः ।
आनुपूर्व्येण दक्षिणापवर्गत्त्वदक्षिणाप्रागपवर्गत्वादिविरुद्धानुपूर्व्ये-
ण । पितृयज्ञवदित्यतिदेशेन पिण्डानां दक्षिणापवर्गत्त्वस्य दक्षि-
णाप्रागपवर्गत्त्वस्य वा प्राप्तत्वात् । पिण्डनिर्वपणानन्तरं मनुः—
न्युप्य पिण्डान् पितृभ्यस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् ।
तेषु दर्भेषु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् ॥
प्रपितामहपितृपितामहप्रपितामहाः लेपभागिनः । ‘लेपभाजश्च-
तुर्थाद्याः’ इति मत्स्येनाभिधानात् । लेपनिमार्जनमन्त्रमाह
विष्णुः—‘अत्र पितरो मादयध्वं इति दर्भमूलेषु करावघ-
र्षणम्’ इति । करावघर्षणं हस्तलेपनिमार्जनम् । करावघर्ष-
णानन्तरं कात्यायनः—‘अत्र पितर इत्युक्त्वा उदङ्ङास्ते
आतमनादात्मानमावृत्यामीमदन्त इति जपति’ इति । दक्षिणमा-
त्मानमावृत्य आतमनात् प्राणायामेन वायुपीडावधि उदङ्मुख

आसीत । ततः यथाशक्यमनुच्छसन्नेवाभिपर्यावृत्य 'अमी मदन्त'
इति जपित्वा प्राणान्मोचयेत् इति। कर्मप्रदीपे विशेष उक्तः—
वामेनावर्तनं केचिदुदगन्तं प्रचक्षते ।
आवृत्य प्राणानायम्य पितॄन् ध्यायन् यथार्हतः ॥
जपंस्तेनैव चावृत्य ततः प्राणान् प्रमोचयेत् ।
वामेनावर्तनं सव्येनावर्तनम् । उदगन्तं यावदावर्तनेनोदङ्मुखो
भवति तावदावर्तनं कार्यं नाधिकावर्तनमिति गौतमादिव्यति-
रिक्ता मुनयः प्रचक्षते ।
सर्वं गौतमशाण्डित्यौशाण्डिल्यायन एव च ॥
इति तत्रैवाभिधानात् । जपन् अमी मदन्तेति तेनैवावृत्य वामेनैव
दक्षिणामुखान्तमावृत्य प्राणान्मोचयेदुच्छ्वसेदित्यर्थः । विष्णुस्तु
न्युप्तांश्चपिण्डानुमन्त्रणादिवासोदशादानान्तमाश्वलायनोक्तपितृयज्ञा-
नुसारेणाह—'दत्त्वा च पिण्डान्निवृत्ताननुमन्त्रयीतात्र पितरो
मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वम्' इति । ततस्सव्यावृदुदङ्मुखः
परावृत्य यथाशक्ति प्राणानां निरोधान्तं कृत्वा पर्यावृत्यामी
मदन्तेत्यनुमन्त्र्य शेषावघ्राणं कृत्वा शुन्धन्तां पितर इति
पूर्ववदुदकं निनीय पिण्डोपरि ततोसावभ्यङ्क्ष्वेत्यभ्यञ्जनं दत्त्वा-
दङ्क्ष्वेत्यञ्जनमथ वस्त्रमभावे दशामूर्णां वा 'एतद्वः पितरो वासो
मानोतोऽन्यात्पितरो युङ्ग्ध्वम्' इति । पिण्डानुप्त्वा शेषावघ्राणं
पात्रस्थशेषाभिघ्राणं पूर्ववदुदकनिनयनं तिलमिश्रोदकावनेजनं
ततोऽवनेजनानन्तरं असावभ्यङ्क्ष्व इति मन्त्रेणाभ्यञ्जनं

पिण्डोपरि प्रतिपिण्डं दद्यात् असावित्यत्र संबोधनरूपेण
पित्रादीनां नामग्रहणं, असावङ्क्ष्वेति मन्त्रेण पिण्डोपरि प्रतिपिण्ड-
मञ्जनं दद्यादेतद्व इति मन्त्रेण प्रतिपिण्डं यथालाभं दशादिकं
दद्यात् । यत्तु शङ्खेनोक्तं—
क्षुमासूत्रं प्रदातव्यं कार्पासमथवा नवम् ।
दशां विवर्जयेत्प्राज्ञो यद्यप्यहतवस्त्रजाम्॥
इति । क्षुमा अतसी । अत्र यद्यपि नित्यवद्दशाप्रतिषेधः
प्रतिभाति, तथाऽपि पूर्वोक्तस्मृतौ दशाया विधानात् षोडशिग्रह-
णाग्रहणवद्विकल्पोऽनुसन्धेयः । वस्त्राभावे पुराणेऽप्युक्तं—
सूत्राण्यूर्णा दशा वाऽपि पतिर्लोम प्रदापयेत् ॥
इति । पतिः यजमानः । लोमप्रदानपक्षः पूर्ववयसि न भवति
यदाह कात्यायनः—'एतद्वः पितरः, इति सूत्राणि प्रतिपिण्डं
वयस्युत्तरे यजमानस्य लोमानि वा' इति। उत्तरे वयसि पञ्चा-
शद्वर्षादूर्ध्वमित्यर्थः। वाशब्दादुत्तरे वयसि लोमपक्षः पक्षान्तरा-
ण्यपि । एतत्सर्वं 'पितृयज्ञवत्' इत्यनेन प्राप्तम् । अवनेजने
तु पितृयज्ञाद्विशेषमाह व्याघ्रः—
अद्भिः प्रक्षाळ्य तत्पात्रं प्रतिपिण्डं तु पूर्ववत् ।
कृत्वाऽवनेजनं कुर्यात्पिण्डपात्रमधोबिलम् ॥
इति। पूर्ववत् पिण्डप्रदानात्पूर्व विहितावनेजनवत् । एवञ्च द्विती-
यावनेजनमपि पिण्डपात्रप्रक्षाळनोदकेन कार्यं, न तु पितृयज्ञवदुद-
कान्तरेण । अत एव—

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानविधिः. 375
पात्रानिर्णजनेनैव पुनः प्रत्यवनेजयेत् ।
इति पुराणे एवकारःकृतः । एतद्व इति मन्त्रेण दशादा-
नानन्तरं पितृयज्ञाद्विशेषमाह व्याघ्रः-
गन्धपुष्पाणि धूपं च दीपं चैव निवेदयेत् ।
एतद्वः पितरो वासोदशां दत्वा पृथक् पृथक् ॥
एतद्व इति मन्त्रेण प्रतिपिण्डं वाससो दशां दत्वा गन्धादिकमपि
प्रतिपिण्डं दद्यादित्यर्थः। यत्तु विष्णुरोक्तं- ‘पिण्डनिर्वपणं कृत्वाऽ-
र्घ्यपुष्पधूपानुलेपनान्नाद्यभक्ष्यभोज्यानि निवेदयेत् । उदपात्रं
मधुघृततिलैस्संयुक्तं चेति' इति तत् पिण्डनिर्वपणानन्तरमर्घ्यादि-
विशेषप्राप्त्यर्थम् । अन्यथा-
न्युप्य पिण्डान् पितृभ्यस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम् ।
तेषु दर्भेषु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् ॥
इति मनूपादिष्टयुक्ततरक्रमविरोधापत्तेः । तेनार्घ्यादिप्रदर्शनमा-
त्रार्थं विष्णुवचनं, नतु पिण्डनिर्वपणानन्तर्यप्रतिपादनार्थमपीति
न व्याघ्रोक्तानन्तर्यपारिपन्थीति मन्तव्यम् । यत्तु मत्स्यपु-
राणेऽभिहितं-
गन्धधूपादिकं दद्यात्कृत्वा प्रत्यवनेजनम् ।
इति, तत् प्रत्यवनेजनात्पूर्वं न गन्धादिदानमित्येवंपरम् ।
न तु प्रत्यवनेजनानन्तरमेव गन्धादिदानं कर्तव्यमित्येवंपरम् । ‘प्र-
कृतेः पूर्वोक्तत्वादपूर्वमन्ते स्यात्' इति न्यायेनावनेजनीनन्तरमभ्य-
ञ्जनादिदानं तदनन्तरं गन्धादिदानामिति न्यायमूलकक्रमाभि-

[376 स्मृतिचन्द्रिकायां]

धायकप्रागुक्तव्याघ्रवचनविरोधापत्तेः । अतः एतदपि न व्याघ्रो-
क्तानन्तर्यपरिपन्थि । यतएव प्रत्यवनेजनगन्धादिदानयोः
परस्परक्रमपरं न मत्स्यपुराणवचनम् । अत एव विष्णुना
प्रकृतिभूतपिण्डपितृयज्ञक्रम एवात्रोक्तः— 'शुन्धन्तां पितर इति
पूर्ववदुदकानिनयनं पिण्डोपरि ततोसावभ्यङ्क्ष्वेत्यभ्यञ्जनं दद्यात्'
इति । तस्माद्व्याघ्रवचनावगतक्रमेण दशां दत्वाऽनन्तरं गन्धा-
दिना पिण्डार्चनं कार्यमिति सिद्धम् । पिण्डार्चनं प्रकृत्य
पुराणे—
यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं भोज्यमगर्हितम् ।
आनिवेद्य न भोक्तव्यं पिण्डमूले कथञ्चन ॥
तेन सर्वस्मादादाय पिण्डार्चने उपहारो देय इत्यभिप्रायः।
पिण्डार्चनानन्तरं कर्तव्यमाह बृहस्पतिः—
धूपदीपैर्माल्यगन्धैः तदा वस्त्राञ्जनादिना ।
समभ्यर्च्योदपात्रं तु तेषामुपरि निक्षिपेत् ॥
धूपदीप इत्यादिपाठक्रमो नात्र विवक्षितः श्लोकसिद्धिपरत्वात् ।
ततश्चायमर्थः—अभ्यञ्जनाञ्जनवस्त्रगन्धमाल्यधूपदीपसार्ववर्णिका-
न्नोपहारैः पिण्डान् समभ्यर्च्य तेषां पिण्डानामुपरि पात्रपूर्णमुदकं
तेनैव पात्रेण निनयेदिति । उदपात्रनिनयनानन्तरं विष्णुः—“अथै-
नानुपतिष्ठते 'नमो वः पितरः' इत्यादिना 'मनोन्वाहुवामहे'
इत्यृगन्तेन । अथैतान् पिण्डांश्चालयेत् 'परेत नः पितरस्सौम्या ग
म्भीरेभिः पथिभिः पूर्वैभिः दत्वाऽथास्मभ्यं द्रविणेह भद्रं रयिं

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानविधिः. 377
च नस्सर्ववीरान् नियच्छत" इति । नमो वः पितर इत्या-
दिना मन्त्रेण आश्वलायनपठितेनेति शेषः । आश्वलायनो-
क्तपितृयज्ञकल्पानुसारित्वाद्विष्णुस्मृतेः । मनोऽन्वाहुवामह इति
तृचः अन्ते यस्य नमो वः पितर इत्यादिमन्त्रस्य असौ मनोऽ-
न्वाहुवामह इति तृचान्तः । तेनात्र नमस्काराञ्जलिं बध्वा
उपस्थानं कर्तव्यं, मन्त्रलिङ्गानुगुण्यात् । अत एव नमस्कारा-
ञ्जलिमाश्रित्य नियममात्रमुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे--
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां वदेन्मन्त्रमिमं सदा ।
नमो वः पितर इष इति सम्यगतन्द्रितः ॥
'नमो वः पितरः' इति सम्यग्वदतः सव्योत्तराभ्यां पा-
णिभ्यां दक्षिणपाणिमुत्तानं कृत्वा तदुपरि सव्यपाणिना
अधोमुखेन नमस्काराञ्जलिं बध्वा 'नमो वः पितर इषे'
इतीदमाश्वलायनोक्तं मन्त्रं वदेदित्यर्थः । पिण्डचालनानन्तरं
'अग्ने तमद्य' इत्येतया ऋचा अग्नौकरणाग्निं प्रतिगच्छेत् ।
'यदन्तरिक्षम्' इत्येतयर्चा गार्हपत्यं प्रतिगच्छेत् ।
तथाच पिण्डपितृयज्ञकल्पे आश्वलायनेनोक्तं-- 'अग्निं प्रत्ये-
यादग्ने तमद्याश्वं न स्तोमैः' इति । गार्हपत्यं 'यदन्तरिक्षं पृथि-
वीमुत द्यां यन्मातरं पितरं वा जिहिꣳसि म अग्निर्मा तस्मा-
देनसो गार्हपत्यः प्र मुञ्चतु दुरिता यानि चकृम करोतु मा-
मनेनसम्' इति । एवमुक्तमुल्लेखनाद्यग्निसमीपगमनान्तं पिण्ड-
दानविधानं मातामहाद्यर्थपिण्डदानेऽप्यवगन्तव्यम्--
Smriti Cha.—Vol. V. 48

378 स्मृतिचन्द्रिकायां
मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः ।
इति याज्ञवल्क्येनोक्तत्वात् । यथा पित्रादीनां विप्रनिमन्त्रणा-
दितद्विसर्जनान्तश्राद्धकल्पः एवं मातामहादीनामपि विप्रनि-
मन्त्रणादि कृत्स्नश्राद्धकल्पो ज्ञेय इत्यर्थः । मातामहादीना-
मप्येवं पित्रादीनामिव पिण्डदानं कुर्यादिति । तथाच मदा-
लसावाक्यं—
तद्वन्मातामहानां च दद्यात्पिण्डान् यथाविधि ।
इति । तद्वत् पितृवदित्यर्थः । यद्यप्यस्मिन् वाक्ये पितृ-
वर्गस्य पिण्डदानविधानमुक्त्वा तद्वदित्यनेन मातामहवर्गस्य
पिण्डदानाभिधानात् पितृवर्गार्थपिण्डदानविधिं समाप्य मा-
तामहवर्गार्थपिण्डदानं भिन्नतन्त्रतया कार्यमिति प्रतिभाति ।
तथाऽपि कृत्स्नश्राद्धानुष्ठानं समानतन्त्रतया वर्गद्वयस्येति ‘तन्त्रं
वा वैश्वदैविकम्’ इत्यत्रैवोक्तत्वात् पिण्डदानमपि समानतन्त्र-
तयैव वर्गद्वयस्य कार्यम् । अत एव पुराणे समानतन्त्रेणानु-
ष्ठानमुक्तं—
उपमूलात् समास्तीर्य दर्भानुच्छिष्टसन्निधौ ।
कृत्वाऽवनेजनं दद्यात्त्रीन् त्रीन् पिण्डान्यथाक्रमम् ॥
उपमूलात् मूलसमीपात् त्रीन् इति वीप्सया वर्गद्वयस्य समान-
तन्त्रेण पिण्डनिर्वपणमित्युक्तम् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां पिण्डदानविधिः.

श्राद्धकाण्डे पिण्डदानप्रयोगः

अथोपदेशातिदेशसंकलनतया सम्पन्नः पिण्ड[विधिर्]
उच्यते—श्राद्धार्थपाकसिद्धात्सर्वविधादन्नात् षट्पिण्डपर्याप्त[ं कि-]
श्चिदभ्यधिकमन्नं पात्रान्तरे समुद्धृत्य शेषमप्यस्ति किं क्रियता-
मिति पृष्ट्वा इष्टैस्सहोपभुज्यतां इत्येवंविधमनुज्ञारूपमुत्तरं विप्र-
दत्तं श्रुत्वा अनन्तरं स्फ्येन दर्भैर्वा ‘अपहता असुरा र-
क्षाꣳसि पिशाचा वेदिषदः’ इति मन्त्रेण सव्योत्तराभ्यां
पाणिभ्यां पिण्डस्थाने दक्षिणाप्राचीमेकां रेखां कृत्वा ततो
दक्षिणतो द्वितीयां रेखां प्रथमरेखावत्कुर्यात् । ततो रेखा-
द्वयसमीपभूमावुद्धननं कृत्वा तूष्णीं द्विरभ्युक्ष्य सकृ-
दाच्छिन्नमुपमूललूनं बर्हिर्दक्षिणाप्रागग्रं दक्षिणाग्रं वा पृथक्पृथ-
ग्रेखाद्वये संस्तीर्य दक्षिणेन हस्तेन पितृतीर्थेन प्रथमरेखा-
गतबर्हिषि पिण्डस्थाने ‘शुन्धन्तां पितरः शुन्धन्तां पितामहाः
शुन्धन्तां प्रपितामहाः’ इति त्रिभिर्मन्त्रैस्तिलमिश्रमुदकं निनीय
द्वितीयरेखागतबर्हिषि पिण्डस्थानेषु ‘शुन्धन्तां मातामहाः शुन्ध-
न्तां मातुःपितामहाः शुन्धन्तां मातुःप्रपितामहाः’ इति मन्त्रै-
स्तिलमिश्रमुदकं निनयेत् । अथवा प्रथमरेखायां ‘पितर-
मुकगोत्रामुकशर्मन् अवनेनिङ्क्ष्व, पितामहामुकगोत्रामुकश-
र्मन्नवनेनिङ्क्ष्व, प्रपितामहामुकगोत्रामुकशर्मन्नवनेनिङ्क्ष्व’ इति
मन्त्रैर्निनयेत् । द्वितीयरेखायां ‘मातामहामुकगोत्रामुकशर्मन्नव-
नेनिङ्क्ष्व, मातुःपितामहामुकगोत्रामुकशर्मन्नवनेनिङ्क्ष्व, मातुः-
प्रपितामहामुकगोत्रामुकशर्मन्नवनेनिङ्क्ष्व’ इति मन्त्रैर्निनयेत् ।

380 स्मृतिचन्द्रिकायां
ततो दक्षिणामुखः सव्यं जान्वाच्य घृतमधुतिलमिश्रमन्नं पू-
र्वप्रकरणोक्तार्द्रामलकाद्यन्यतमप्रमाणकं पिण्डं कृत्वा 'एतत्ते
पितरमुकगोत्रामुकशर्मन् ये च त्वामनु' इत्युक्त्वा पित्रेऽमुकगो-
त्रायामुकशर्मणे वसुरूपाय सपत्नीकायेदमन्नं न ममेत्युक्त्वा प्र-
थमपिण्डस्थाने अवाचीनपाणिना प्रक्षिपेत् । एतत्ते पिताम-
हामुकगोत्रामुकशर्मन् ये च त्वमन्वित्युक्त्वा पितामहायामुकगो-
त्रायामुकशर्मणे प्रजापतिरूपाय सपत्नीकायेदमन्नं न ममेत्युक्त्वा
द्वितीयस्थाने द्वितीयपिण्डं प्रक्षिपेत् । एवमेतत्ते प्रपितामह
अमुकगोत्रामुकशर्मन् ये च त्वामन्वित्युक्त्वा प्रपितामहायामुक-
गोत्रायामुकशर्मणेऽग्निरूपाय सपत्नीकायेदमन्नमित्युक्त्वा तृतीय-
स्थाने तृतीयं पिण्डं प्रक्षिपेत् । एते च पिण्डाः दक्षिणा-
पवगी दक्षिणाप्रागपवर्गा वा बर्हिस्तरणानुसारेण कार्याः ।
ततो द्वितीयरेखायामेवमेव पिण्डस्थानेषु पिण्डान् प्रक्षिपेत् ।
एतत्ते मातामह अमुकगोत्रामुकशर्मन् ये च त्वामनु इत्युक्त्वा
मातामहायामुकगोत्रायामुकशर्मणे वरुणरूपाय सपत्नीकायेदं न
ममेति प्रथमपिण्डे विशेषः । मातुःपितामहमातुःप्रपितामहयोः
प्रजापत्यग्निरूपाभ्यामिदं न ममेति पिण्डान् प्रक्षिपेत् । एते च
पिण्डाः दक्षिणापवर्गाः दक्षिणाप्रागपवर्गा वा बर्हिस्तरणानुसारेण
कार्याः । एवं आश्वलायनमतानुसारेण पिण्डदानमन्त्रा द-
र्शिताः । कात्यायनादिमतानुसारेण पिण्डदानमन्त्राः पूर्वप्रक-
रण एव दर्शिताः । तन्मतानुसारिभिरिहाप्यनुसन्धेयाः । एवं

पिण्डान् दत्वा रेखायामास्तीर्णे बर्हिषि 'अत्र पितरो मा-
दयध्वम्' इत्येतावन्मात्रेण हस्तलेपनिमार्जनं कृत्वा 'अत्र
पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वम्' इत्युक्त्वा अप्रद-
क्षिणावर्तनेनोदङ्मुखो भूत्वा यथाशक्त्यनुच्छसन्नासित्वाऽभिप-
र्यावृत्य 'अमीमदन्त पितरो यथाभागमावृषायीषथ' इति
षट्पिण्डान् सकृदेव अनुमन्त्र्य उच्छ्वसेत् । ततस्तूष्णीं पिण्ड-
पात्रस्थशेषमवघ्राय प्रक्षाळनोदकेन 'शुन्धन्तां पितरः' इत्या-
दिभिष्षड्भिर्मन्त्रैः पितः अमुकगोत्र अमुकशर्मन् अवनेनि-
ङ्क्ष्व इत्यादिभिष्षड्भिर्मन्त्रैष्षट्सु पिण्डेषु पूर्ववदवनेजनं कृत्वा
पिण्डपात्रमधोमुखं कुर्यात् । ततोऽमुकगोत्र अमुकशर्मन् अ-
भ्यङ्क्ष्वेति यथानामधेयं षट्सु पिण्डेषु तैलं दत्वा अमुक-
शर्मन् अङ्क्ष्वेति यथानामधेयं षट्सु पिण्डेषु अञ्जनं दद्यात् ।
'एतद्वः पितरो वासो मानोतोऽन्यत्पितरो युङ्ग्ध्वम्' इति-
मन्त्रेण वासोदशादिकं षट्पिण्डेषु दद्यात् । ततस्तूष्णीमर्घ्य-
गन्धमाल्यधूपदीपसर्ववर्णिकान्नोपहारैर्मधुघृततिलसहितोदपात्रेण
प्रतिपिण्डमर्चनं कुर्यात् । ततः पात्रपूर्णमुदकं तेनैव पात्रेण
सर्वेषां पिण्डानामुपरि निनयेत् । दक्षिणं पाणिमुत्तानं कृत्वा
तदुपरि सव्यपाणिनाऽधोमुखेन नमस्काराञ्जलिं बध्वा 'नमो
वः पितर इषे नमो वः पितर ऊर्जे नमो वः पितरश्शुष्माय
नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पि-
तरो रसाय स्वधा वः पितरो नमो वः पितरो नम एता युष्माकं

382 स्मृतिचन्द्रिकायां

पितर इमा अस्माकं वो जीवन्त इह सन्तस्स्याम मनोऽन्वाहुवामहे
नाराशंसेन सोमेन पितॄणां च मन्मभिः' इति तिसृभि ऋग्भिश्च
सर्वान् पिण्डान् सकृदेवोपतिष्ठेत् । ततः 'परेत पितरस्सो-
म्यासो गम्भीरेभिः पथिभिः पूर्वैभिः । दत्वायास्मभ्यं द्रवि-
णेह भद्रं रयिं च न स्सर्ववीरं नियच्छत' इति मन्त्रेण पिण्डां-
श्चालयेत् । ततः 'अग्ने तमद्याश्वं न स्तोमैः क्रतुं न भद्रं हृदि
स्पृशम् । ऋध्यामातओहैः' इत्येतयर्चाऽग्नौकरणाग्निं प्रतिगच्छेत् ।
'यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत द्यां यन्मातरं पितरं वा जिहिंसिम ।
अग्निर्मा तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्रमुञ्चतु दुरिता यानि चकृम करोतु
मामनेनसम्' इति मन्त्रेण गार्हपत्यं प्रतिगच्छेत्। एवमभ्यञ्जनादि
कमाश्वलायनमतानुसारेणोक्तम् । येषां स्वगृह्ये प्रकारान्तरम
नुक्तं तेषामाश्वलायनोक्तमभ्यञ्जनादिकमनुष्ठेयं, विष्णुस्मृतिपरि-
ग्रहेण स्मार्ततया सर्वसाधारणत्वात् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां पितृयज्ञधर्मकपिण्डदानप्रयोगः.
❖❖❖
अथान्यान्यपि पिण्डदानविषयाणि
कानिचिद्वचनानि लिख्यन्ते
तत्रबृहस्पतिः—
सर्वस्मात्प्रकृतादन्नात् पिण्डान्मधुतिलान्वितान् ।
पितृमातामहादीनां दद्याद्गृह्यविधानतः ॥
एतदुक्तं भवति—आपस्तम्बादिगृह्येषु यत्र पितृयज्ञविधानाद्विध्यन्त-

श्राद्धका 383
रेण पिण्डदानमुक्तं तद्गृह्यानुसारिणां तदुक्तविध्यन्तरेणैव पित्रादि-
भ्यो मातामहादिभ्यश्च पिण्डदानं कार्यमिति । यस्य च स्वस्य
गृहे विधानान्तरं नोपदिश्यते पिण्डपितृयज्ञविधानं वा निर्दिश्यते
तेनैव पिण्डपितृयज्ञकल्पेन पिण्डदानं कार्यं नान्येनेति मन्तव्यम्।
गृह्योक्तविधानान्तरेषूदाहरणार्थमापस्तम्बगृह्योक्तं विध्यन्तरं प्र।
दर्शयते तत्र ह्येवमभिहितं—'भुक्तवतोऽनुव्रज्य प्रदक्षिणीकृत्य
द्वैधं दक्षिणाग्रान् दर्भान् संस्तीर्य तेषूत्तरैरपो दत्वोत्तरैः दक्षिणा।
पवर्गान् पिण्डान् दत्वा पूर्ववदुत्तरैरपो दत्वोत्तरैरुपस्थायोदपात्रेण
त्रिः प्रसव्यं परिषिच्य न्युब्ज्य पात्राण्युत्तरं यजुरनवानं ऋचच
रार्धमावर्तयित्वा प्रोक्ष्य पात्राणि द्वंद्वमभ्युपाहृत्य' इति ।
अस्यार्थो विविच्यते—'भुक्तवतोऽनुव्रज्य प्रदक्षिणीकृत्येत्यनेन
ब्राह्मणभोजनात्मकं प्रधानमनुव्रजनप्रदक्षिणीकरणान्तपाश्चात्याङ्ग-
जातसहितं परिसमाप्यानन्तरं पिण्डप्रदानात्मकं प्रधानं साङ्ग-
मनुष्ठातव्यम् । न पुनर्ब्राह्मणभोजनात्मकं प्रधानमपरिसमाप्य
अनन्तरमित्युक्तम् । ततश्च स्वकीयस्थानं प्रति गतेषु विप्रेषु
पिण्डनिर्व्वापणमनुष्ठेयम्, न तु भुक्तवत्स्वाचान्तेषु अनाचान्तेषु
तिष्ठत्सु विप्रेष्ववगन्तव्यम्। द्वैधं दक्षिणाग्रान् दर्भान् संस्तीर्य
द्विधाभूतं यथाभवति दक्षिणाग्रान् दर्भान् अनुपहतदेशस्य पूर्वभागे
पश्चाद्भागे च पृथक्पृथक् संस्तीर्य तेषूत्तरैरपो दत्वा तेषु
द्विधा संस्तीर्णेषु दर्भेषु उत्तरैः 'मार्ज्यन्तां मम पितरः'
इत्यादिभिमन्त्रैः एकस्मिन् पिण्डस्थाने एकैकेन मन्त्रेणापो निन-

384 स्मृतिचन्द्रिकायां

येत् । पूर्वभागस्थदर्भेषु प्रथमपिण्डस्थाने 'मार्ज्यन्तां पितरः'
इति मन्त्रेणापो निनयेत् । द्वितीयतृतीयपिण्डस्थानयोः 'मार्ज्-
यन्तां पितामहाः प्रपितामहाः' इति मन्त्राभ्यामपो निनयेत् ।
पश्चाद्भागस्थदर्भेषु प्रथमपिण्डस्थाने 'मार्ज्यन्तां मातरः' इति
मन्त्रेण, द्वितीयतृतीयपिण्डस्थानयोः 'मार्ज्यन्तां पितामह्यः
प्रपितामह्यः' इति अपो निनयेत् । उत्तरैरेव दक्षिणापवर्गान्
पिण्डान् दत्त्वा 'एतत्ते ततासौ ये च त्वामनु' इत्यादिभिर्मन्त्रैः
एकस्मिन् पिण्डस्थाने एकैकेन मन्त्रेण एकैकपिण्डं पित्रादीनु-
द्दिश्य त्यागपूर्वं निवपेदित्यर्थः । तत्र पूर्वभागस्थदर्भेषूदकनिन-
यनक्रमेण 'एतत्ते ततासौ ये च त्वामनु' इति मन्त्रेण प्रथम-
पिण्डस्य निवपनम् । एवं पितामहप्रपितामहपिण्डयोर्निवपनम् ।
पश्चाद्भागस्थदर्भेषु 'एतत्ते मातरसौ याश्च त्वामनु' इति मन्त्रेण
प्रथमपिण्डस्य । एवं पितामहीप्रपितामह्योः पिण्डयोर्निवपनम् ।
'स्त्रीभ्यश्च पिण्डा इह पश्चिमास्स्युः' इति गृह्यभाष्यार्थसंग्रहका-
रेणाभिधानात् पश्चाद्भागस्थदर्भेषु स्त्रीणां पिण्डनिवपनमि-
त्यवगन्तव्यम् । षट्स्वपि पिण्डमन्त्रेषु असावित्यत्र सम्बोधनरूपे-
ण पितृपितामहप्रपितामहानां मातृपितामहीप्रपितामहीनां च
नामग्रहणं कर्तव्यम् ।
अर्घ्यदाने च सङ्कल्पे पिण्डदाने तथाऽक्षये ।
गोत्रसम्बन्धनामानि यथावत्प्रतिपादयेत् ॥
इति पारस्करस्मरणात् । पिण्डाश्च विप्रभोजनावशिष्टसर्वप्रका-

राम्मया मधुतिलान्विता न देयाः। 'सर्वस्मात्प्रकृतादन्नात्' इत्या-
देरापस्तम्बेनानिबद्धत्वादोदनमात्रेणैव पिण्डदानं कार्यमित्याहुः ।
पूर्ववदुत्तरैरपो दत्वा पिण्डनिर्वपणात्पूर्वोदकनिनयनवद्दर्भेष्वेव
पिण्डसमीपे उत्तरैः 'एतत्ते ततासौ' इत्यादिभ्यः षड्भ्यो मन्त्रे-
भ्यः परस्तात्पठितैः 'मार्ज्यन्तां पितरः' इत्यादिभिरेव मन्त्रै-
रपो निनयेदित्यर्थः । पूर्वोक्तोदकनिनयने पश्चादुक्तोदकनिनयने
च तिलमिश्रमुदकं ग्राह्यमिति केचिद्वदन्ति । उत्तरैरुपस्थाय 'ये
च वोऽत्र' इत्यादिभिर्मन्त्रैरुपस्थायेत्यर्थः। 'ये च वोऽत्र ये चास्मा-
स्वाशंसन्ते ते च वहन्तां तृप्यन्तु भवन्तः तृप्यत तृप्यत तृप्यत'
इत्येतैर्मन्त्रैः पितृवर्गार्थपिण्डोपस्थानम्। 'याश्च वोऽत्र याश्चास्मास्वा-
शंसन्ते ताश्च वहन्तां तृप्यन्तु भवत्यः तृप्यत तृप्यत तृप्यत'
इत्येतैर्मन्त्रैः मातृवर्गार्थपिण्डोपस्थानं कार्यमिति मन्त्रलिङ्गादव-
गन्तव्यम्। उत्तरयोदपात्रेण त्रिः प्रसव्वं परिषिच्य। उत्तरया
'पुत्रान् पौत्रान्' इत्यूचा उभयेषां पिण्डान् परिषिञ्चेदित्यर्थः। न्युब्ज्य
पात्राणि अन्नतिलमधुधारणार्थमुत्तानानि पात्राण्युदपात्राणि
चैकैकशो न्युब्ज्य अधोमुखतया स्थापयित्वेर्थ। उत्तरं यजुरनवानं
त्र्यवराधर्मावर्तयित्वा 'तृप्यत तृप्यत तृप्यत' इत्येकं यजुस्त्रिवारं
जप्त्वाऽन्यपक्षावलम्बनेनानुच्छ्रस्वन् आवर्तेत्यर्थः। प्रोक्ष्य पात्राणि
द्वंद्वमभ्युदाहृत्य न्युब्जीकृतानि पात्राणि प्रोक्ष्य द्वे पात्रे युगप-
दुद्धृत्यान्यत्र स्थापयेदित्यर्थः । एवमुक्तापस्तम्बगृह्यविधानतो

गृह्यान्तरोक्तविधानतो वा यथास्वगृह्यं पिण्डान् दद्यात् । गृहोक्त-
विधानेऽपि मातामहादीनां पिण्डनिवपनं कार्यं-
पितृमातामहादीनां दद्याद्गृह्यविधानतः ।
इत्येतस्मिन्नेव प्रकरणे बृहस्पतिवचनेन दर्शितत्वात् । तत्रापस्त-
म्बगृह्यविधानतो मातामहादीनां पृथक्पिण्डनिवपनं कार्यं
विकृतेः प्रकृतिवत्कर्तव्यत्वात् । विकृतित्वं च मातामहादिश्राद्ध-
स्य भाष्यार्थसंग्रहकारेणोक्तं-
मातामहादेरप्येवं श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नतः ।
इति । ततश्च तद्गृह्यानुसारिणां एवं मातामहाद्यर्थपिण्डदानप्र-
योगः । मातृवर्गार्थदर्भसंस्तरणं विधाय ततः पश्चाद्भागे मातामह-
वर्गार्थदर्भसंस्तरणं कृत्वा ततः पश्चाद्भागे मातामहीवर्गार्थदर्भसं-
स्तरणं कुर्यात्। मातृवर्गार्थमपो दत्वा मातामहवर्गार्थमपो दद्यात्।
'मार्ज्यन्तां मातामहाः' इत्यादिमन्त्रा ऊह्याः। मातामहवर्गार्थमपो
दत्वा मातामहीवर्गार्थमपो दद्यात् 'मार्ज्यन्तां मातामह्यः' इति
मन्त्रा ऊह्याः। मातृवर्गार्थपिण्डान् दत्वा मातामहवर्गार्थपिण्डान्
दद्यात् 'एतत्ते मातामह अमुकगोत्र अमुकशर्मन् ये च त्वामनु'
इति पिण्डदानमन्त्रा ऊह्याः। मातामहवर्गार्थपिण्डान् दत्वा माताम-
हीवर्गार्थपिण्डान् दद्यात् । एतत्ते मातामहि अमुकगोत्रे अमुक-
नाम्नि याश्च त्वामनु' इति पिण्डदानमन्त्रा ऊह्याः। मातृवर्गार्थपि-
ण्डसमीपे पुनरपो दत्वा मातामहवर्गार्थपिण्डसमीपे पुनरपो
दद्यात् । तदनन्तरं मातामहीवर्गपिण्डसमीपे पुनरपो निनयेत् ।