सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)
Sangita Darpana of Damodara Pandita (TMSSML Edition)
दामोदर पण्डित (सम्पादक: के. वासुदेव शास्त्री) द्वारा
166
गुरुः कूपद्वयं गश्चदौ शरो रङ्गमंठके ।
॥ ऽ ० ० ऽ ० ० । ॥ इति रङ्गमंठः
गुरुद्वंद्वं लघुद्वंद्वं निश्शब्दं लचतुष्टयम् ।
षण्मंठके तु विज्ञेयं रसिकैर्नृत्यवेदिभिः ॥
॥ ऽ ऽ । । ୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति षण्मंठः
गीर्वाणमंठके तुस्या जगणो दीप्तकोगुरुः ।
॥ । ऽ । डे ऽ ॥ इति गीर्वाणमंठः
विचारप्रतिमंठोऽसौ नगणोदौ विरामवान् ।
॥ । । । ०े ॥ इति विचारप्रतिमंठः
भाच्चतुर्लघु निश्शब्दं भवेत्कल्याणमंठके ।
॥ ऽ । । ୮ ୮ ୮ ୮ ॥ इति कल्याणमंठः
शरः कूपद्वयं लौद्वौ नगणस्तगणस्तथा ।
कमलोमंठकोज्ञेयः सर्वशास्त्रेषु संमतः ।
॥ । ० ० । । । । ऽ ऽ । ॥ इति कमलमं*ठः
- 11499-मातृकायां अस्य पाठान्तरं यथा—
शरः कूपद्वयं लौद्वौद्रुतौद्वौनगणस्तथा ।
॥ । ० ० । । ० ० । । । ॥
: सगणेयत्र करालामंठको भवेत् ।Wait, "यगणः सगणे यत्र"? Yagana is। ऽ ऽ. Sagana is । । ऽ. Together: । ऽ ऽ । । ऽ! Look at line 18: ॥ ऽ ऽ । । ऽ ॥- wait! Where is the first।of Yagana? In line 18, it starts with॥ ऽ ऽ! The first ।is missing, or it'sऽ ऽ! Wait, look at line 3: Ragana is ऽ । ऽ. In line 3 it has । ऽ । ऽ! Did the printer swap the initial ।` from line 18 to line 3?!
Regardless of printer's errors, our job is to transcribe EXACTLY what is printed on this page!
Let's carefully verify every character on this page:
Line 1:
167
Line 2:
वल्लभो रगणेनैव कथितस्तालवेदिभिः ।
Line 3:
॥ । ऽ । ऽ ॥ इति वल्लभमंठः
(Wait, is there a visarga at the end of वल्लभमंठः? Yes, वल्लभमंठः).
Line 4:
`साच्चतुर्लघु निश्शब्दं पुनर्भूमंठ
168
लघुद्वंद्वं द्रुतद्वंद्वं लघुदौ वर्णमंठके ।
॥ । । ० ० । ० ० ॥ इति वर्णमंठः
गुरुः प्लुतो भवेद्यत्र गंभीरोमंठको भवेत्* ।
॥ ऽ डे ॥ इति गंभीरमंठः
द्रुतत्रयं लघुश्चैको द्रुतोलश्चद्रुतोमतः ।
शरद्वयं भवेद्यत्र भिन्नमंठस्स उच्यते ॥
॥ ० ० ० । ० । ० । । ॥ इति भिन्नमंठः
कलिङ्गमंठो विज्ञेयो द्रुतो लघुयुगान्वितः ।
॥ ० । । ॥ इति कलिङ्गमंठः
आदितालो द्वितीयश्च दद्वयञ्च लघुस्ततः ।
यति लभद्वयं यत्र द्वितीय युगलं तथा ।
• वेदं द्रुतास्तु विज्ञेयाः पश्चाच्छरचतुष्टयम् ।
अशब्दञ्च क्रमाद् ज्ञेयं संकीर्णेमंठकेबुधैः ।
॥ ० ० । ० ० । ०̄ । ० । ० ० । ० ० । ० ० ० ०
г г г г ॥ इति संकीर्णमंठः
- अत्र 11499-मातृकायां अधिकपाठः यथा—
सगणो लघु दीर्घौच श्रीरंगे मंठके भवेत् ।
॥ । । ऽ । डे ॥ इति श्रीरंगमंठः
169
इति द्वात्रिंशन्मंठाः
गलौ पपञ्चकञ्चैव दत्रयं विजयो भवेत् ।
॥ ऽ । डे डे डे डे डे ० ० ० ॥ इति विजयतालः*
- अतः परं 11499 मातृकायां अधिकपाठः यथाः—
द्रुतौ लघुर्मृगाङ्केतु
॥ ० ० । ॥ इति मृगाङ्कतालः
उत्सवे लप्लुतद्वयम् ।
॥ । डे डे । ॥ इति उत्सवतालः
पद्माख्यताले सगणः लघुश्चपरिकीर्तितः ।
॥ । । ऽ । ॥ इति पद्मतालः
सुदेववत्सतालेतुलंघुर्द्रुतलघुत्रयम् ।
॥ । ० । । । ॥ इति सुदेववत्सतालः
तगणो गुरुदीप्तौचमतो रङ्गप्रदीपकः ।
॥ ऽ ऽ । ऽ डे ॥ इति रङ्गप्रदीपकः
दोलौचदत्रयञ्चैव लघुःस्याद्रतितालके ।
॥ ० । । ० ० ० । ॥ इति रतितालः
गपोदौ गलपाश्चैव राजतालोमतोबुधैः ।
॥ ऽ डे ० ० ऽ । डे ॥ इति राजतालः
चतुर्द्रुतात्परंगश्च मुकुन्दः परिकीर्तितः ।
॥ ० ० ० ० ऽ ॥ इति मुकुंदतालः
द्रुतौच नगणश्चैवाप्यभङ्गेपरिकीर्तिताः ।
॥ ० ० । । । ॥ इति अभङ्गतालः
गलदा राजमार्ताण्डः—
॥ ऽ । ० ॥ इति राजमार्ताण्डतालः
22
170
गौरीतुलघुपञ्चकम्
॥ । । । । । ॥ गौरीतालः
दचतुष्कं भग्नताले नगणश्चविरामवान्
॥ ० ० ० ० । । ॊ ॥ इति भग्नतालः
तलौ सरस्वतीकण्ठाभरणे द्रुतयुग्मकम् ।
॥ ऽ ऽ । । ० ० ॥ इति सरस्वतीकण्ठाभरणतालः
सगणः कलकण्ठःस्यात्
॥ । । ऽ ॥ इति कलकण्ठतालः
द्वंद्वेतु सतदीप्ताकाः—
॥ । । ऽ ऽ ऽ । डे ॥ इति द्वंद्वतालः
लौदौलपौचित्रपुटः—
॥ । । ० ० । डे ॥ इति चित्रपुटतालः
गौदौपश्चविलोकितेः—
॥ ऽ ऽ ० ० डे ॥ इति विलोकिततालः
रोदौगुरूद्वयंस्कंदेः—
॥ ऽ । ऽ ० ० ऽ ऽ ॥ इति स्कंदतालः
दत्रयंलौचसारसः—
॥ ० ० ० । । ॥ इति सारसतालः
इति देशीतालप्रकरणम्
Page ( -170): Marga and Desi Talas described
பக்கம் ( -170) மார்க்கதேசீ தாளங்களின் லக்ஷணங்கள்.
अन्येऽपि सन्ति भूयांस स्तालास्ते लक्ष्यवर्त्मनि ।
प्रसिद्धिविधुरत्वेन शास्त्रेऽस्मिन्नप्रदर्शितांः ॥
तद्भेदप्रत्ययार्थिन्तु लघूपाया भवन्त्यमी ।
प्रस्तारसंख्या नष्टंचोद्दिष्टं पातालकस्तथा ॥
171
द्रुतमेरुर्लघोर्मेरुः गुरुमेरुः प्लुतस्यच ।
मेरुश्चेति ततः खण्डप्रस्तारस्तदनन्तरम् ॥
नष्टोद्दिष्टञ्चमेरूणांचतुर्णांन्तुक्रमेणतु ।
ततो विरामप्रस्तारं नष्टादिः क्रमशः पृथक् ।
लघूपायेन वक्ष्यामः शास्त्रतस्संप्रदायतः ॥
प्रस्तारप्रक्रियाश्चात्र प्रोक्तास्ताः सुमनोहराः ।
ज्ञानाय सुधियां सम्यक् सांप्रतं कथयिष्यते ॥
अथ प्रस्तारः
लिखित्वेप्सिततालस्य मात्राः पिण्डीकृताः पुनः ।
गुरोरादेरधः कुर्यात् तद्धीनं च परं समम् ॥
ज्येष्ठानुक्रमत स्सम्यक् शेषं लेख्यञ्च वामतः ।
तथा च रत्नाकरः :---
सर्वद्रुतावधिः कार्यः प्रस्तारोयं लघौ गुरौ ।
प्लुतेव्यस्ते समस्ते च न तु व्यस्ते द्रुतेऽस्ति सः ॥
इति प्रस्तारः ।
एकद्वित्र्यङ्गदिक्चन्द्रनवषट्सु क्रमादियम् ।
सूचीपरान्तयुग्माङ्क तुर्यषष्ठस्य योगतः ॥
यैरङ्कैरिष्टतालस्य परासूची विधीयते
तैरङ्कैरिहचज्ञेया भेदा दलगपांतगाः ॥ तथाच रत्नाकरः ।
172
ऐकाद्यङ्कान्क्रमान्न्यस्य युञ्जीतान्तं पुरातनैः ।
द्वितीय तुर्यषष्ठाङ्कैरभावे तुर्यषष्ठयोः ॥
तृतीय पञ्चमाङ्काभ्यां क्रमात्तंयोगमग्रतः
लिखेद्दक्षिण संस्थैवमङ्कश्रेणी विधीयते ॥
साचाङ्कैरिष्टताळस्थद्रुतसंख्यैःसमाप्यते
द्रुतो लघुःसार्धमात्रो गुरुः सार्धद्विमात्रुकः ।
प्लुतः सार्धत्रिमात्रश्चेत्येकैकद्रुतवर्धितैः ॥¹
| १ | २ | ३ | ६ | १० | १९ | ३३ | ६० | १०६ | १९१ |
इति सूची
अथनष्टम्
अत्रैतावतिथोभेदः किं रूप इति पृच्छति ।
यत्र तन्नष्टमाख्यातं तस्योत्तरमिहोच्यते ॥
भेदानां यावतांमध्ये नष्टप्रश्नः कृतोभवेत् ।
तावत्संख्याकपर्यन्तां लिखेत्सङ्ख्याकसन्ततिम् ॥
अन्त्याङ्केतलनष्टाङ्कं पातयेदथ शेषतः ।
पातयेत्पूर्वपूर्वाङ्कं तलत्वपतितो द्रुतः ॥
- सङ्गीतरत्नाकरे इतः परंस्थिताः श्लोकार्थाः यथाः—
तालभेदाः क्रमादङ्कैः संख्यायन्तेक्रमादिह । यदङ्कयोगादन्त्योऽङ्कः लब्ध-
स्तैरन्ततः क्रमात् ॥ भेदाद्रुतान्तलध्वन्तगुर्वन्ताश्चप्लुतान्तकाः । संख्यायन्ते इति
प्रोक्ताः संख्यानिःशंकसूरिणा ॥
पूर्वश्चेत्पतितो नस्यात् लघुस्तुपतिताद्भवेत् ।
उत्तरेणाकृतार्थेन सहितात्तदसम्भवे ॥
अकृतार्थेन पूर्वेण सान्तरे पतिते पृथक्
लघुनिरन्तरे तस्मिन् लघुरेव गुरुर्भवेत् ।
गुरुहेतो स्तृतीये तु पतितोगः प्लुतो भवेत् ॥
अङ्गाभावे द्रुताग्राद्यास्ताळपूरणहेतवः । इति नष्टम् ।
अथोद्दिष्टम्
ईदृग्रूपोऽत्रकथितो भेदः प्रश्न इतीदृशः ।
उद्दिष्टं तत् सङ्ख्याङ्कसन्ततिं नष्टवलिखेत् ॥
यैरङ्कैः पतितै र्नष्टे लभ्यन्तेये द्रुतादयः ।
तानेवाङ्कान् लभन्ते ते भेदमुद्दिष्टमाश्रिताः ॥
उद्दिष्टे पतितै रङ्कै न्यूने संख्याभिधीयते ।
यद्वा षट्प्लुतहेत्वङ्कमध्येऽन्त्यात्प्राचि सप्तमे ॥
तदभावे तु षष्ठाङ्के पतिते ऽन्त्याङ्कमध्यतः ।
174
तानेवाङ्कान् गृहीत्वान्ते दत्वाशेषं वदे बुधः ॥ इत्युद्दिष्टम् ।
तिर्यग्रेखा त्रयी कार्या ऊर्ध्वगाच यथेच्छया ।
ऊर्ध्वकोष्ठेषु सूच्यङ्कानथ तद्विधिरुच्यते ॥
चतुरङ्गस्य सूचीच प्रान्तमङ्कं ततोर्ध्वकम् ।
मेलयित्वा लिखेद्ज्ञानं तत्सूचीवन्मतं बुधैः ॥
तुर्यषष्ठ प्रतिनिधिः नचास्ते किन्त्विह ध्रुवम् ।
| 1 | 2 | 3 | 6 | 10 | 19 | 33 | 60 | 106 | 191 | 340 | 610 | 1089 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 5 | 10 | 22 | 44 | 91 | 180 | 358 | 698 | 1360 | 2622 | 5041 |
इति पाताळः ॥
अथ द्रुतमेरुलक्षणम् ।
पङ्क्तिकृत्वेष्टतालस्य द्रुतसंमितकोष्ठकाम् ।
तिरश्चींतत्परांऊनांकोष्ठेनाथततः पराः ॥
द्विद्विकोष्ठोनिता स्वस्व पूर्वतोऽथाङ्गयोजना ।
द्वौ द्वौ तासामाद्यकोष्ठौस्यातामेकाङ्गसंयुतौ ।
अधस्तन्या स्तुतीयादौ विषमे कोष्ठकेलिखेत् ॥
अन्त्याद्यङ्गचतुष्कस्य योगं सङ्ख्याङ्कसङ्गवत् ।
समेत्वन्त्यं विनैतेषां योगेन्यस्याथ पङ्क्तिषु ॥
परासुशेषकोष्ठेषु चतुर्योगोयमिष्यते ।
नास्ति प्रतिनिधित्वासामङ्गयोस्तुर्यषष्ठयोः ।
तासुस्वभावतोयास्यु र्निष्पन्ना ऊर्ध्वपङ्क्तयः ॥
175
तन्मध्ये तु समे कोष्ठेऽन्त्यस्थानन्त्यादधस्तनः ।
अङ्कः कार्योथतैरङ्कै र्भेदसङ्ख्याऽभिधीयते ।
विषमायां ऊर्ध्वपङ्कौ स्थितैरङ्कैरधः क्रमात् ॥
एकद्रुताद्याविषमास्त्र्यादिसंख्या द्रुतभिदाः ।
सर्वद्रुतान्तामीयन्ते समपङ्क्तिस्थितैः पुनः ॥
द्रुतहीनाद्योर्द्व्यादिसमसंख्या द्रुतभिदाः ।
सर्वद्रुतान्तामीयन्तेद्रुतमेरुरयंमतः ॥
ऊर्ध्वे पङ्क्तिस्थसर्वाङ्क योगात्सङ्ख्याभिधीयते ।
| | | | | | | | 1 | 1 |
| | | | | | 1 | 1 | 7 | 8 |
| | | | 1 | 1 | 5 | 6 | 20 | 27 |
| | 1 | 1 | 3 | 4 | 9 | 14 | 25 | 44 |
| 1 | 1 | 2 | 2 | 5 | 4 | 12 | 7 | 26 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
द्रुतमेरुकोष्ठम्
इति द्रुतमेरुः ।
अथलघुमेरुलक्षणम्
लघुमेरौ कोष्ठपङ्क्तीः प्राग्वन्न्यस्यतदादिमाः ।
एकैककोष्ठ एकाङ्कयुक्तोऽधः पङ्क्तिषु च ॥
176
शेषकोष्ठेत्वन्त्यतुर्यषष्ठयोगं निवेशयेत् ।
परासां शेषकोष्ठेषूपान्त्योधस्तनसंयुतम् ॥
वियोगमेवमादध्यात् अत्रचद्रुतमेरुवत् ।
सदसत्वे प्रतिनिधिः कोष्ठाङ्कैरूर्ध्वपङ्क्तिगैः ॥
लघुहीनादुपक्रम्य ह्येकैकोत्तरवृद्धलाः ।
सर्वलान्ताः क्रमाद्ज्ञेयाः सङ्ख्या सर्वाङ्कसन्ततेः ।
| 1 | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 5 | 15 | |||||||
| 1 | 4 | 10 | 20 | 29 | |||||
| 1 | 3 | 6 | 10 | 18 | 33 | 61 | |||
| 1 | 2 | 3 | 4 | 7 | 12 | 21 | 34 | 55 | |
| 1 | 1 | 1 | 2 | 3 | 5 | 7 | 10 | 14 | 21 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| लघुमेरुकोष्ठकम् | |||||||||
| इति लघुमेरुलक्षणम् । | |||||||||
| गुरुमेरावधःपङ्क्तेः पराकोष्ठलयोनिता । | |||||||||
| चतुश्चतुः कोष्ठहीनाः स्वस्वपूर्वावलेः पराः । | |||||||||
| एकाङ्कयुक्त आद्याद्यकोष्ठाः प्रथम पङ्क्तिगाः । | |||||||||
| द्वितीयोद्भूयचङ्कवानन्त्योपान्त्यषष्ठांकयोगिनः । |
177
योगोन्त्योपान्त्यषष्ठानां अधस्तुर्याङ्कसंयुतः ।
लघुस्थाने गुरुर्ज्ञेयः शेषंतु लघुमेरुवत् ॥
| 8 | 3 | 1 | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 5 | 10 | 20 | 38 | 73 | |||
| 1 | 2 | 3 | 5 | 8 | 14 | 23 | 29 | 65 | 108 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| गुरुमेरुकोष्ठम् | |||||||||
| इति गुरुमेरुलक्षणम् | |||||||||
| अथप्लुतमेरुः । | |||||||||
| प्लुतमेराोधः पङ्क्तेः पञ्च कोष्ठोनिता परा । | |||||||||
| तत्पराःस्वस्वपूर्वातः षट्षट्कोष्ठोनितामताः ॥ | |||||||||
| अधः पङ्क्तौतु षष्ठाङ्कस्थाने तुर्योऽलयुज्यते । | |||||||||
| त्रियोगोयमधः षष्ठयुक्तःस्यात्परपङ्क्तिषु ॥ | |||||||||
| प्लुतोज्ञेयो गुरुस्थाने शेषन्तुगुरुमेरुवत् । | |||||||||
| 1 | 2 | 5 | 10 | ||||||
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 6 | 10 | 18 | 31 | 55 | 96 | 168 |
| प्लुतमेरुकोष्ठकम् | |||||||||
| इति प्लुतमेरुः | |||||||||
| 23 |
178
अथ संयोगमेरुः ।
संयोगमेरावूर्ध्वाःस्युश्चतस्रः कोष्ठपङ्क्तयः ।
इष्टतालद्रुतमितैः कोष्ठैर्युक्तास्ततः परे ॥
द्वेपङ्क्ती स्वस्वपूर्वातो द्विद्विकोष्ठोनिते ततः ॥
द्वेषष्ट्या एककोष्ठोने ततस्तिस्रोऽष्टमावलेः ।
एककोष्ठोनिताः पश्चाद्विद्विकोष्ठोनितेपरे ॥
पङ्क्तिभ्यां स्वस्वपूर्वाभ्यां तथैवैकोनितेपरे ।
आद्यासु चतसृष्वासां क्रमेण सकलद्रुताः ॥
समस्तलघवः सर्वगुरवः सकलप्लुताः ।
एकाङ्कयुक्तनिशेषकोष्ठाद्याः स्यात्परापुनः ॥
स्वयुक्तैः विषमैः कोष्ठैः समैस्त्वेकाङ्कसंयुतैः ।
कर्तव्या गुरुपङ्क्तेस्तु त्रयः कोष्ठा नभोन्विताः ॥
तुर्य एकाङ्कवानेवं चतुः कोष्ठाः पराअपि ।
प्लुतपङ्क्तौ सशून्याःस्युः पञ्चषष्ठेस्तु रूपवान् ॥
षट् कोष्ठास्तद्वदन्याःस्युः षट्सु पङ्क्तिष्वनन्तरम् ।
द्वियोगजाः क्रमाद्भेदाः दलघू दगुरू दपौ ॥
लगौ लपौ गपौचेति तदङ्गप्रक्रियात्वियम् ।
अत्रोपरिष्टादारभ्य स्यादधोऽधोऽङ्कलेखनम् ॥
अन्त्यपूर्व द्वितीयाङ्क तुर्यषष्ठस्तथाक्रमात् ।
योज्या दलगपेषु स्युस्तेषु यद्योगजा भिदाः ॥
179
पङ्क्तौतदङ्कयोगाङ्कं तत्कोष्ठे संभवाल्लिखेत् ॥
लेख्यपङ्क्त्युपरिश्रेणी यातिरश्चीतदाश्रिताः ।
अङ्का दलगपानांस्युराद्यकोष्ठचतुष्टये ॥
तेषु प्रस्तुतभेदस्य द्रुतादिव्यक्तिसंश्रितान् ।
अङ्कान् गृहीत तेप्यन्त्यद्वितीयाद्या द्रुतादिषु ॥
प्रस्तुतेषु विपर्यस्ताः स्युरंकाऽसम्भवेतुखं ।
त्रियोगजाश्चयेभेदा चतुर्योगभवाश्चये ॥
तत्पङ्क्तीनामपिज्ञेयमेवमेवाङ्कपूरणम् ।
किन्तु त्रियोगजाभेदा येत्वापिस्युर्द्वियोगजाः ॥
तेषां सन्निहितानां प्रागुक्तोऽङ्कविपर्ययः ।
चतुर्योगे तु चत्वारो येस्युर्भेदास्त्रियोगजाः ॥
तदङ्केष्वेव पूर्वोक्तं स्याद्विपर्यासयोजनम् !
येचत्वारस्त्रियोगाश्च चतुर्योगोऽथपञ्चमः ॥
भेदास्ते पङ्क्तिषुज्ञेयाः क्रमादन्त्यासु पञ्चसु ।
दलगा दलपाश्चेति दलपा लगपाः क्रमात् ॥
त्रियोगजाश्चतुर्योगभवा दलगपा इति ।
एष संयोगमेरुः स्यादातो ज्ञेयमिहोच्यते ॥
तिर्यक्पङ्क्तिस्थकोष्ठाङ्क स्तै स्तैस्सर्वद्रुतादयः ।
लब्धं पङ्क्तिगतामेया स्तद्भावेतुशून्यता ॥
तावद्द्भुतोऽत्र तालः स्यात् पङ्किर्यावितिथीतिरः ।
उपरिष्टात्समारभ्य संख्यापङ्क्त्यधङ्गसङ्गतेः ॥
480
| 0 | 0 | 1 | ऽ | डे |
| 1 | 1 | 0 | 0 | 0 |
| 2 | 1 | 1 | 0 | 0 | 01 |
| 3 | 1 | 0 | 0 | 0 | 2 |
| 4 | 1 | 1 | 1 | 0 | 3 | 0ऽ |
| 5 | 1 | 0 | 0 | 0 | 7 | 2 | 0डे | 1ऽ |
| 6 | 1 | 1 | 0 | 1 | 11 | 3 | 0 | 2 | 1डे | ऽडे | 0।ऽ |
| 7 | 1 | 0 | 0 | 0 | 20 | 4 | 2 | 0 | 0 | 0 | 6 |
| 8 | 1 | 1 | 1 | 0 | 32 | 5 | 3 | 3 | 2 | 0 | 12 | 01डे |
| 9 | 1 | 0 | 0 | 0 | 54 | 9 | 4 | 0 | 0 | 0 | 32 | 6 |
| 10 | 1 | 1 | 0 | 0 | 87 | 13 | 5 | 3 | 3 | 2 | 60 | 12 | 0ऽडे |
| 11 | 1 | 0 | 0 | 0 | 143 | 18 | 6 | 0 | 0 | 0 | 134 | 32 | 6 | ।ऽडे |
| 12 | 1 | 1 | 1 | 1 | 231 | 24 | 7 | 19 | 4 | 0 | 251 | 60 | 12 | 6 | 01ऽडे |
| 13 | 1 | 0 | 0 | 0 | 376 | 35 | 11 | 0 | 0 | 0 | 500 | 122 | 20 | 0 | 24 |
संयोगमेरुकोष्ठकम्
इति संयोगमेरुलक्षणम् ।
अथ खण्ड प्रस्तारः ।
सांप्रतं द्रुतहीनादि खण्डप्रस्तारकीर्तनम् ।
-181
तद्भेदा मेरुभिः प्रोक्ता तत्संख्यातेषु मेरुषु
प्रस्ताररीतिः पूर्वोक्ता तत्संख्यातेषुमेरुषु ॥
प्रसाररीतिः पूर्वोक्ता विशेषस्त्ववधार्यताम् ।
निषेधोवा विधानं वा यस्यस्यादत्रयत्नतः ।
प्रतिपाल्यैव तं सर्वं पश्चादन्त्योविधिर्मतः
इति खण्डप्रस्तारः ।
अथ मेरुनष्टोद्दिष्टम् ।
अन्त्ये ऽङ्केन्यूनषष्ठाङ्के तद्धेत्वङ्कांश्च पातयेत्
द्रुतादयस्त्वपातेस्युः तत्रैवाथपुनर्विधिः
योयो न पतितस्तत्र तद्धेत्वङ्कांस्तु पातयेत्
यावदिष्टद्रुतादीनां लाभः पातेत्वयं क्रमः
शिष्टेऽङ्के शिष्टहेत्वङ्कान्पातयेत्पूर्वे पूर्वतः ।
एकाङ्कपाते र्लादीनां लाभःस्याद्युगपद्द्वयोः ।
पातेमहान्तं विलिखे देवमूह्यंयथोचितम्
इति चतुर्मेरुपङ्क्ति नष्टोद्दिष्टम्
उद्दिष्टपतिते रङ्कैन्यूनात्संख्याधिगम्यते ।
इत्युद्दिष्टम् ।
अथ विरामप्रस्तारः ।
द्रुतस्याधो विरामः स्याद्विरामद्रुतयोर्द्रुतः ।
प्रस्तारैः पूर्ववत्सर्वं एतद्बुद्ध्या विधीयते ॥
इति विरामान्त प्रस्तारः ॥
followed by क is ङ्क.
"एकाद्यङ्कान् क्रमान् न्यस्य" = एकादि-अङ्कान् क्रमान् न्यस्य!
Yes! एकाद्यङ्कान्! (Ekādi-aṅkān kramān nyasya).
"एकाद्यङ्कान् क्रमान्न्यस्य युञ्जीतान्त्यं पुरातनैः ।"
Grammatically, "एकाद्यङ्कान्" makes 100% sense! (अङ्क = number/digit, ekādi-aṅkān = numbers starting from 1).
So it is definitely एकाद्यङ्कान्क्रमान्न्यस्य!
Now line 3:
द्वित्रितुर्याङ्काष्टमित्रैः योज्याङ्कपुरतोलिखेत् ।
Wait, "द्वित्रितुर्याङ्काष्टमित्रैः" or "द्वित्रितुर्याङ्काष्टमिश्रैः"?
Look at the word after "तुर्याङ्क":
अष्ट + मिश्रैः?
Wait, look at the character:
Is it मिश्रैः or मित्रैः?
Look at श्र vs त्र:
In मिश्रैः: does it have श्र?
Wait, look at प्र in प्रचक्षते (line 4, 15): प्र has a diagonal from left of vertical stem.
Look at त्र in
अथ नृत्याध्याय प्रारम्भः ॥
प्रणम्य सर्वदेवेशं शिवब्रह्मादिकं ततः ।
सङ्गीतशास्त्रं वक्ष्यामि ब्रह्मणायदुदाहृतम् ॥ १ ॥
दामोदरेण विदुषा चतुरेण कलाविदा ।
सङ्गीतदर्पणोनाम क्रियते कृतिनां मुदे ॥ २ ॥
अथानुक्रमणीं वक्ष्ये तलादौ मुखचालिका
यतिनृत्तं शब्दचालिरुड्डुपानि ध्रुवादिकम् ॥ ३ ॥
नानाविधं लागनृत्तं सूडशब्दमतः परम् ।
नानाविधं शब्दनृत्यं विवर्त्त काडसंज्ञकम् ॥ ४ ॥
सूडद्वये गीतनृत्यं नानागीताश्रितं ततः ।
चिन्दुनृत्यं ततः कुर्यात् तालचारीसमन्वितम् ॥ ५ ॥
देशीकट्टरिनृत्तं च वैपोतारुख्यं ततः परम् ।
शब्दनृत्तं कल्पनृत्तं झकरी ध्रौपदं ततः ॥ ६ ॥
खण्डमानेन विविधं बहुरूपमिति क्रमः
पेरणी गोण्डलीचैव नृत्यमन्यद्यथोचितम्
अथैषां लक्षणं वक्ष्ये यथालक्ष्यागमोदितम् ॥ ७ ॥
इत्यनुक्रमणिका
Sl. 1—7 The several items dealt with in this chapter
(சுலோ. 1—7) விஷய அட்டவணை
अथ मुखचालिः । तत्र प्रथमं प्रभुलक्षणम् ।
184
सङ्गीतमार्गकुशले वदान्ये भावुके नृपे
कलाभिज्ञैः समं सभ्यैः स्वस्थे रङ्गमधिष्ठिते ॥ ८ ॥
प्रविशेदथ रङ्गोर्वीं सांप्रदायिक वृन्दकम् ।
गातृवादक संघातो बृन्दमित्यभिधीयते ॥ ९ ॥
भुरुट्यानुवृत्तिमिलंनं तालकालानुवर्तनम् ।
मिथ स्त्रुटितनिर्वाहः त्रिस्थानव्याप्तिशक्तिता ॥ १० ॥
शब्दसादृश्यमित्येते प्रोक्ताबृन्दस्य षड्गुणाः ।
ततादिवाद्ययुक्तेन कर्तव्यं नृत्तकोविदैः ॥ ११ ॥
चत्वारोमुखगातारो द्विगुणास्समगायनाः ।
गायन्यष्टौ च तत्रोक्तास्तालधारीचतुष्टयम् ॥ १२ ॥
मार्द्दङ्गिकास्तु चत्वारो वांशिकानां चतुष्टयम् ।
एवञ्चोत्तमवृन्दंस्यात् कर्तव्यंच प्रयत्नतः ॥ १३ ॥
मध्यमंस्यात् तदर्द्धेन तदर्द्धेन लघुस्मृतम् ॥ इति बृन्दलक्षणम्
नृत्यादौ प्रथमं नृत्यं मुखचालिरितिस्मृतम् ।
अनिबद्धं निबद्धं च द्विधागीतं प्रयोजयेत् ॥ १४ ॥
ततो गणेशशब्दं च मङ्गलार्थं प्रयोजयेत् ।
मेलापकं वादयेयुः मुहरापरनामकम् ॥ १५ ॥
किञ्चित्स्थानकमाश्रित्य तिष्ठेज्जवनिकान्तरे
दधत्पुष्पाञ्जलिं पात्रं सौष्ठवैकनिकेतनम् ॥ १६ ॥
अन्तर्धानांशुके दूरीकृते चेतांसि पश्यताम् ।
मोदयन् प्रविशेद्रङ्गं मध्येपुष्पाञ्जलिं क्षिपेत् ॥ १७ ॥
षष्ठ नर्तनाध्याय: रस, भाव, आंगिक अभिनय एवं सङ्गीतदर्पण उपसंहार
3185
अग्रतः क्षेपणाद्राजा पीड्यते दक्षिणेसभा ।
गुरुःपृष्ठे ततो रङ्गपीठान्तर्वामतः क्षिपेत् ॥ १८ ॥
रङ्गपीठान्तरं यस्मात् ब्रह्माख्यमधिष्ठितः ।
केचित्पुष्पाञ्जलौ संख्यां पुष्पाणामाचचक्षिरे ॥ १९ ॥
एकविंशतिमन्येतु नियमेनैव मेनिरे ।
प्रायशो नर्तनारम्भे संहतं च लताकरौ
चतुरश्रं भवेदङ्गं विशेषस्त्वयमुच्यते ॥ २० ॥
-अथवा समपादम्
वपुः स्वाभाविकं पादौ वितस्त्यन्तरितावृजू ।
तत्र तत्समपादं स्यात् चतुराननदैवतम् ॥ २१ ॥
-तत्र संहतलक्षणम्
देहः स्वभाविकोऽङ्गुष्ठौ पादयोश्चेन्मिथो युतौ ।
गुल्फौ च संहतौ तत्स्यात् पुष्पाञ्जलिविसर्जने ॥ २२ ॥
-तत्र लताकरलक्षणम् ।
पताकौ दोलितौ तिर्यक्प्रसृतौ तौ लताकरौ ।
संहतं च परित्यज्य चतुरश्रं ततः श्रयेत् ॥ २३ ॥
-तत्रचतुरश्र लक्षणम्
नन्द्यावर्तस्य चेदङ्घ्र्यो र्भवेदष्टादशाङ्गुलम् ।
अन्तरं चतुरैःस्थानं चतुरश्रं तदोदितम् ॥ २४ ॥
24