सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

111
கதிகளை அழகாக அமைக்கும் முறை) (10) ப்ரஸ்தாரம் (ஒரே
தாளத்தின் அங்கங்களைப் பலவகையாக அமைக்கும் வரிசைக்
கிரமம்)
क्षणादिरूपो यः कालः स प्राणत्वेन कीर्त्यते ।
गीतादेस्तु मितिं कुर्वन् स एवायाति तालताम् ॥ ६३२ ॥
अणुद्रुतं समारभ्य ताळकालोलकथ्यते ।
क्षणादिरूपकालेन तालो नेतुं नशक्यते ॥ ६३३ ॥
तालः कालजनिः प्रोक्तः सोऽवच्छिन्नो द्रुतादिभिः ।
गीतादिमानकर्ता स्यात् सद्भैधा कथितो बुधैः ॥ ६३४ ॥
अथ ताळसमूलतां दर्शयति ।
शिवशक्त्यात्मकं पुण्यं यशस्यं भुक्तिमुक्तिदम् ।
दशप्राणात्मकं ताळं यो जानाति स तत्ववित् ॥ ६३५ ॥
दशप्राणपरिज्ञानप्रवीण स्तालधारकः ।
नृत्यादिषु प्रशस्तःस्यादितरस्तु मृतोपमः ॥ ६३६ ॥
तकारे शङ्करः प्रोक्तो लकारे पार्वतीस्मृता ।
शिवशक्तिसमायोगात्ताळइत्यभिधीयते ॥ ६३७ ॥
(632-637) Detailed Definition of the Concept of Tala
(சு-632-637) 'தாளம்' என்பதன் விவரணம்.
तथा च आञ्जनेयः । पद्मपत्रशतैकैकच्छेदकालः क्षणःस्मृतः ।
लवः क्षणैरष्टभिः स्या त्काष्ठास्या दष्टभिर्लवैः ॥ ६३८ ॥

112

स्यान्निमेषोऽष्टकाष्ठाभिः निमेषैरष्टभिः कला ।
कलाद्वयाच्चतुर्भागः स एव त्रुटिरुच्यते ॥ ६३९ ॥
चतुर्भागद्वयेनैव बिन्दोरर्धं प्रकीर्तितम् ।
अणुद्वयाद्द्रुतः प्रोक्तः तद्द्वयाच्चलघुः स्मृतः ॥ ६४० ॥
लघुद्वयात्तु वक्रः स्यात् लत्रयेण प्लुतो मतः ।
इति ताळगतिः प्रोक्ता ताळज्ञैः पूर्वसूरिभिः ॥ ६४१ ॥
(638-641) The first 'Prana' of Tala - 'Kala'
(சு-638-641) தாளத்தின் முதல் பிராணமாகிய 'காலம்;
इति कालोत्पत्तिः प्रथमः प्राणः ।
तथा च रत्नाकरः । मार्गाःस्युस्तत्र चत्वारो ध्रुवश्चित्रश्चवार्तिकः ॥६४२॥
दक्षिणश्चेति तत्रस्यात् ध्रुवके मात्रिका कला ।
शेषेषु द्वेचतस्रोष्टौ क्रमान्मात्राकलाभवेत् ॥ ६४३ ॥
ध्रुवका सर्पिणी कृष्या पद्मिनी च विसर्जिता ।
विक्षिप्ताख्या पताका च मालास्यात्पतिताऽष्टमी ॥ ६४४ ॥
सशब्दातुध्रुवाज्ञेया सर्पिणी वामगामिनी ।
कृष्यादक्षिणतः पाता पद्मिनीस्यादधोगता ॥ ६४५ ॥
विसर्जिताबहिर्याता विक्षिप्ताकुञ्चनात्मिका ।
पताकातूर्ध्वगमनात्पतिताकरपातनात् ॥ ६४६ ॥
ध्रुवपातेप्रयोज्यास्ताः नावापादौ कदाचन ।
ध्रुवकापतिताचित्रे वार्तिकेत्वादिमे उभे ।
अन्त्ये द्वेच प्रयोक्तव्ये क्रमादष्टौचदक्षिणे ॥ ६४७ ॥

113
तथा च चूडामणिः । दक्षिणो वार्तिकश्चित्रो ध्रुवश्चित्रतरस्तथा ।
अथ चित्रतमश्चेति षण्मार्गाः शास्त्रसम्मताः ॥ ६४८ ॥
ध्रुवकादिकलाष्टौच मार्गे दक्षिणसंज्ञके ।
ध्रुवकासर्पिणीचैव पताका पतितातथा ॥ ६४९ ॥
चतस्रो वार्तिकेज्ञेया श्चित्रेथपुनरुच्यते ।
ध्रुवका पतिताचेति योजनीया विशेषतः ॥ ६५० ॥
ध्रुवे कलैका विज्ञेया शार्ङ्गदेवेन कीर्तिता ।
अथ चित्रतरे मार्गे कलाच द्रुतसम्मिता ॥ ६५१ ॥
मार्गे चित्रतमे ज्ञेया कलाकरजसम्मिता ।
तथा च मणिदर्पणः । दक्षिणो वार्तिकश्चित्रो ध्रुवश्चित्रतरस्तथा ॥
अथचित्रतमश्चैव षण्मार्गोऽत्रप्रकीर्तितः ।
[ चित्रतमश्चातिचित्रतमश्चैव प्रकीर्तितः इति वापाठः ]
चतुर्भागस्त्रुटि श्चैवानुत्रुटिर्घर्षण स्तथा ॥ ६५३ ॥
अनुघर्षणकश्चैव स्वर श्चापि प्रकीर्तितः ।
सर्वेषां मतमाश्रित्य मार्गा द्वादशधा कृताः ॥ ६५४ ॥
तेषां मार्गप्रभेदानां कलाभेदान्प्रचक्ष्महे ।
तदर्धार्थप्रभेदेन शास्त्रतस्संप्रदायतः ॥ ६५५ ॥
तत्र दक्षिणमार्गे तु मात्राष्टकमुदाहृतम् ।
वार्तिके तु चतुर्मात्रा श्चित्रमार्गो द्विमात्रकः ॥ ६५६ ॥
15

114
एकमात्रा चित्रतरेद्रुतश्चित्रतमे मतः ।
अतिचित्रतमे मार्गे ऽणुद्रुतः परिकीर्तितः ॥ ६५७ ॥
चतुर्भागे तदर्धास्यात्कलांशकलिकाकृतिः ।
त्रुटिस्तदर्धभागःस्यात्तदर्धस्यादनुत्रुटिः ॥ ६५८ ॥
तदर्धं घर्षणेचस्यात्तदर्धं चानुघर्षणे ।
एतदर्धं स्वरे प्रोक्तम् सूक्ष्मसत्त्वार्थवेदिभिः ॥ ६५९ ॥
एकवृत्तिर्दक्षिणे स्यात् ततो द्वेद्वे प्रयोजयेत् ।
यदालक्ष्येण सहितं कमनीयन्तदाभवेत् ॥ ६६० ॥
(642-660) The 2nd Prana of Tala - 'Marga;
(சு-642-660) தாளத்தின் இரண்டாவது பிராணமாகிய
'மார்க்கம்'
इति मार्गाः द्वितीयः प्राणः ॥
निश्शब्दा शब्दयुक्ताच क्रियाच द्विविधा मता ।
निश्शब्दाच कला प्रोक्ता चतुर्धा सा प्रकीर्तिता ॥ ६६१ ॥
आवापादिप्रभेदेन तल्लक्षणमथोच्यते ।
आवापश्चाथ निष्कामो विक्षेपश्च प्रवेशकः ॥ ६६२ ॥
निश्शब्देति चतुर्धोक्ता सशब्दापि चतुर्विधा ।
ध्रुवः शम्पा तथा तालः सन्निपात इतीरिता ॥ ३६३ ॥

115
पात: कलाच सा ज्ञेया तासां लक्ष्माभिधीयते ।
आवापस्तलहस्तस्योत्तानस्याङ्गुलिकुञ्चनात् ॥ ६६४ ॥
निष्क्रामोधस्तलस्यस्यादङ्गुलीनां प्रसारणम् ।
क्षेपोदक्षिणपार्श्वस्थोत्तानस्य प्रसृताङ्गुले: ॥ ६६५ ॥
विक्षेपोऽधस्तलस्यस्यात् प्रवेशोऽङ्गुलिकुञ्चनं ।
ध्रुवोहस्तस्य पाट:स्यात् छोटिकाशब्दपूर्वक: ॥ ६६६ ॥
शम्पादक्षिणहस्तस्य तालो वामकरस्य तु ।
उभयो: सन्निपातः स्यात् तासां मार्गवशान्मितिः ॥ ६६७ ॥
(661—667) The 3rd prana of Tala—' Kriya '
(661—667) தாளத்தின் மூன்றாவது பிராணனாகிய ' க்ரியா '
इति क्रिया तृतीयः प्राणः ॥
द्रुतो लघुर्गुरुश्चैव प्लुतश्चेति यथाक्रमं ।
चत्वार्यङ्गानि नृत्यज्ञैः कथितानि विचक्षणैः' ॥ ६६८ ॥
अणुद्रुतो द्रुतश्चेति विरामद्रुत स्तथा ।
लविरामो गुरुश्चेति प्लुतश्चेति यथाक्रमम् ॥ ६६९ ॥
सप्ताङ्गानि क्रमात्ताळे ज्ञातव्यानिसदाबुधैः ।
अणुद्रुतो वातजातो द्रुतश्च जलसम्भवः ॥ ६७० ॥
(1) 11499 अंकितमातृकायां पत्रप्रांते लिखितमेतत् ।

116
समीरजलसम्भूतो द्रविरामोहि कथ्यते ॥ ६७१ ॥
लघुरग्निभवः प्रोक्तो ल्विरामोऽजलाग्निना ।
गुरु राकाशसम्भूतो दीप्तो धरणिसम्भवः ॥ ६७२ ॥
अणुद्रुते चन्द्रदेवः द्रुते शम्भुर्विधीयते ।
द्रविरामे कुमारःस्यात् लघौ देवी स्मृता बुधैः ॥ ॥ ६७३ ॥
ल्विरामे स्मृतो जीवो गुरौ गौरीयुतश्शिवः ।
दीप्तेत्रयो विरिञ्चाद्या देवतामुनिभिः स्मृताः ॥ ६७४ ॥
तित्तिरिश्छटकश्चैव बकश्चाषश्च कोकिलः ।
वायसः कुक्कुटश्चैव क्रमादुच्चारयन्त्यमी ॥ ६७५ ॥
अण्वाद्यक्षरकै र्ज्ञेयाः सन्तिसंज्ञान्तराण्यपि ।
अणुद्रुत श्चार्धचन्द्रः करजश्चार्धबिन्दुकम् ॥ ६७६ ॥
अर्धद्रुतञ्चाणुसंज्ञं अङ्कुशञ्च धनुः क्रमात् ।
अणावेतानि नामानि कथितानि विपश्चिता ॥ ६७७ ॥
बिन्दुकं व्यञ्जनंशून्यं द्रुद्रुतं चार्थमात्रकम् ।
सुवृत्तञ्च तथाज्ञेयं आकाशञ्च तथोत्तमम् ॥ ६७८ ॥
खं कूपं वलयं ज्ञेयं द्रुते नामान्यनुक्रमात् ।
व्यापकः सरलो ह्रस्वः शरोदण्डोलमात्रिकः ॥ ६७९ ॥
^२ द्यौर्मेरुरिमाः संज्ञाः बाणाख्याः शास्त्रसंमताः ।
दीर्घोवक्रोद्विमात्रस्स्यात् पूज्योगोथकलाभिधः ॥ ६८० ॥
२. 'लघोर्मेरुरिमाः' इति च पाठः

117
केयूरन्नूपुरौ हार स्ताटङ्कः कङ्कणोगुरुः ।
गुरोश्चयानि नामानि गुरुत्वात्तान्यपि ध्रुवम् ॥ ६८१ ॥
त्रिमात्रस्सामजं शृङ्गीप्लुतौदीप्तः प्लुतोभवेत् ।
त्र्यङ्गंसामोद्भवं ज्ञेयं तारस्थानं प्लुते मतम् ॥ ६८२ ॥
अणुद्रुतं चातिसूक्ष्मघाते योज्यं विचक्षणैः ।
सूक्ष्मघाते द्रुतं पूर्णघाते लघुरिहोदितः ॥ ६८३ ॥
घातक्षेपो गुरुर्ज्ञेयो दीप्ते घातात्करभ्रमः³ ।
३. अस्य पाठांतरमपि दृश्यते । तद्यथा । :― R.Kau 3, 118
अत्यल्पघातेऽणुर्ज्ञेयः सूक्ष्मघाते द्रुतोमतः । पूर्णघाते लघुः प्रोक्तो
घातक्षेपौ गुरुर्मतः ॥ घातात्करभ्रमोयत्र प्लुतोज्ञेयोविचक्षणैः । इति
सार्धत्रिषट्द्वादशाष्टादशैर्वाच्योन्तरेङ्गुलैः ॥ ६८४ ॥
अर्धद्रुतो द्रुतलघुगुरुप्लुत इति क्रमात् ।
पञ्चलध्वक्षरोच्चारमिता मात्रेह कथ्यते ॥ ६८५ ॥
अनया मात्रयाऽत्रस्या ल्घुगुर्वादिकल्पना ।
एकमात्रोलघुः प्रोक्तो द्विमात्रोगुरु रुच्यते ॥ ६८६ ॥
त्रिमात्रस्तु प्लुतोर्ज्ञेयो मात्रार्धं च द्रुतोमतः ।
द्रुतार्धमणुरेकःस्यात्प्रमाणं कथितं बुधैः ॥ ६८७ ॥
इहद्रुतमितिर्नोक्ता मार्गताळेष्वभावतः ।
देशीतालेषु विज्ञेया लघोरेव प्रमाणता ॥ ६८८ ॥

118
द्रुते विरामेणुर्ज्ञेयः लविरामे द्रुतो मतः ।
द्रुतोपरियदारेखा दविराम स्तदाभवेत् ॥ ६८९ ॥
लघूपरियदामात्रा (रेखा ?) लविरामः प्रकीर्तितः
एवं कालप्रमाणं स्यादङ्गानां तद्विचारयेत् ॥ ६९० ॥
विरामे तु विचारोयं कर्तव्यस्तालधारिभिः ।
इत्यङ्गानि । चतुर्थः प्राणः ।
(668—690) The 4th prana of Tala — 'Anga'
668—690) • தாளத்தின் நான்காவது பிராணமாகிய 'அங்கம்'
समोऽतीतोऽनागतश्च विषमश्च ग्रहामताः ॥ ६९१ ॥
चत्वारः कथितास्ताळे सूक्ष्मदृष्ट्या विचक्षणैः ।
गीतादिसमकालस्तु समपाणिः समग्रहः ॥ ६९२ ॥
गीतादौ विहितेपश्चात् तालवृत्तिर्विधीयते ।
अतीताख्यो ग्रहोज्ञेयः सोवपाणिरितिस्मृतः ॥ ६९३ ॥
पूर्वं तालप्रवृत्तिः स्यात्पश्चाद्गीतादिरुच्यते ।
अनागतः सविज्ञेयः सएवोपरिपाणिकः ¹ ॥ ६९४ ॥
आद्यन्तयोरनियमः विषमग्रहशब्दभाक् ।
तालोवितालोनुतालः प्रतितालश्चतुर्विधः ॥ ६९५ ॥
समग्रहो भवेत्तालो वितालोतीततः स्मृतः ।
अनागतोनुतालः स्याद्विषमः प्रतितालकः ॥ ६९६ ॥

1. अतीतानागतग्रहलक्षणं एतत् संगीतरत्नाकरादि ग्रन्थस्थात् संप्रदाया-
   गताच्च भिद्यते ।

119
आदिमध्यावसानेषु प्रयोगं सूक्ष्ममाचरेत् ।
इति ग्रहाः पञ्चमः प्राणः ।
(691-697) The 5th prana of Tala — 'Graha'
(சு-691-697) தாளத்தின் ஐந்தாவது பிராணமாகிய
‘க்ரஹம்’
चतुरश्रस्तथात्र्यश्रः खण्डोमिश्रस्तथैव च ॥ ६९७ ॥
सङ्कीर्णः पञ्च विज्ञेया जातयः पञ्चधा बुधैः ।
चतुर्वर्णै स्त्रिभिर्वर्णैः पञ्चवर्णैस्तथैव च ॥ ६९८ ॥
सप्तवर्णैश्च नवभिः जातयः क्रमशः स्मृताः ।
तथैव मात्राविज्ञेया क्रमशस्तालवेदिभिः ॥ ६९९ ॥
ब्राह्मण श्चतुरस्रः स्यात् तिस्रः क्षत्रिय एवच ॥ ७०० ॥
खण्डोवैश्य स्तथाशूद्रः मिश्रोज्ञेयो विचक्षणैः ।
संकीर्णजातिस्संकीर्णः कथितास्ताळवेद्भिः ॥ ७०१ ॥
(698—701) The 6th prana of Tala 'Jati'
(சு-698—701) தாளத்தின் ஆறாவது ப்ராணமாகிய ‘ஜாதி’
इति जातयः षष्ठः प्राणः ।
द्विगुणद्विगुणौज्ञेयौ लक्ष्यदृष्ट्याविचक्षणैः ।
ध्रुवका सर्पिणी कृष्णा पद्मिनी च विसर्जिता ।
विक्षिप्ताख्या पताकाच मात्रास्या त्पतिताष्टमी ॥ ७०२ ॥

120
सशब्दा च ध्रुवाज्ञेया सर्पिणी वामगामिनी ।
कृष्या दक्षिणतः पातात् पद्मिनीस्यादधोगता ॥ ७०३ ॥
विसर्जिता बहिर्याता विक्षिप्ताकुञ्चनात्मिका ।
पताकातूर्ध्वगमना त्पतिता करपातनात् ॥ ७०४ ॥
ध्रुवपाते प्रयोज्यास्ता नावापादौ कदाचन ।
लघ्वौतु ध्रुवकाज्ञेया ध्रुवकापतितापुनः ॥ ७०५ ॥
गुरौ प्लुते क्रमाद्ज्ञेया ध्रुवकासर्पिणी तथा ।
कृष्याच कथिता तज्ज्ञैस्तिस्र एतामनीषिभिः ॥ ७०६ ॥
(701—706) The 7th prana of Tala ‘ — Kala ’
(சு-701—706) தாளத்தின் ஏழாவது பிராணமாகிய ‘ கலா ’
इति कलाः सप्तमप्राणः ।
क्रियानन्तरविश्रान्तिर्लयस्स त्रिविधोमतः ।
द्रुतोमध्योविलम्बश्च द्रुतः शीघ्रतमोमतः ॥ ७०७ ॥
द्विगुणद्विगुणौज्ञेयौ तस्मान्मध्यविलम्बितौ ।
मार्गभेदाच्चिरक्षिप्रमध्यभावोप्यनेकधा ॥ ७०८ ॥
लयोक्षरेपदेवाक्ये योसौ चात्रोपयुज्यते ।
तथाच प्रतिभाविलासः । कोलामलकबिल्वञ्चक्रमेण लययोजनम् ॥
मन्दोप्यमन्दागतय स्तालादीनां विचारयेत् ।
इति लय अष्टमः प्राणः ।
लयप्रवृत्तिनियमो यतिरित्यभिधीयते ॥ ७१० ॥

121
(707-710) The 8th-Prana of Tala - 'Laya'
(சு-707-710) தாளத்தின் எட்டாவது பிராணமாகிய 'லயம்'
इति लयाः । अष्टमःप्राणः ॥
समा स्रोतोगता चान्या मृदङ्गाच प्रकीर्तिता ।
पिपीलिकाच गोपुच्छा यतयः पञ्चधा स्मृताः ॥ ७११ ॥
आदिमध्यावसानेषु लयैकत्वे समा त्रिधा ।
लयत्रैध्यादादिमध्यावसानेषु यथा क्रमात् ॥ ७१२ ॥
चिरमध्यद्रुतलया तदास्रोतोगता मता ।
अन्या विलम्बमध्याभ्यां मध्यद्रुतवती परा ॥ ७१३ ॥
मृदङ्गास्याद् द्रुताद्यन्ता मध्यतश्चविलम्बभाक् ।
अपरास्यात् द्रुताद्यन्ता मध्येमध्यलयान्विता ॥ ७१४ ॥
अन्या विलम्बमध्यातु मध्याद्यन्ता तथामता ।
स्यादाद्यन्तविलम्बातु द्रुतमध्या पिपीलिका ॥ ७१५ ॥
अपराभवेदाद्यन्तमध्या मध्यद्रुता परा ।
आद्यन्तयो र्विलम्बः स्यात् मध्ये मध्यलयान्विता ॥ ७१६ ॥
द्रुतमध्यविलम्बास्यात् गोपुच्छा द्रुतमध्यभाक् ।
द्वितीयान्यामवेन्मध्यविलम्बितलयान्विता ॥ ७१७ ॥
(710-716) The 9th prana of Tala - 'Yati'
(சு-710-716) தாளத்தின் ஒன்பதாவது பிராணமாகிய 'யதி'
इति यतयः ॥ नवमः प्राणः ।
16

122
अङ्गादिकानां लिखनं प्रस्तार स्सोभिधीयते ।
इति प्रस्तारः । दशमः प्राणः ।
(710—718) Tne 10th prana of Tala, —' prastara '
(சு.710-718) தாளத்தின் பத்தாவது ப்ராணமாகிய ' பிரஸ்
தாரம் '
तत्र प्रथमं मार्गताला उच्यंते ।
तथाचरत्नाकरः । यथाक्षरश्चद्विकलः चतुष्कल इति त्रिधा ।
चच्चत्पुटश्चाचपुटः षट्पितापुत्रकस्तथा ॥ ७१८ ॥
संपक्केष्टाक उद्घट्टोमार्गतालाः प्रकीर्तिताः ।
तालेचच्चत्पुटे ज्ञेयं गुरुद्वंद्वं लघुप्लुतम् ॥ ७१९ ॥
सद्योद्भवः शुक्लवर्णश्चच्चत्पुटोष्टमात्रिकः ॥ ऽ ऽ । डॆ ॥ इति चच्चत्पुटः ।
ताले चाचपुटेज्ञेयो भगणोगुरुरेव च ॥ ७२० ॥
वामदेव मुखाज्जातः षण्मात्रः पीतवर्णकः ॥ ऽ । । ऽ ॥ इति चाचपुटः ।
षट्पितापुत्रकेऽयस्मभेदे पलगुरू लपौ ॥ ७२१ ॥
अघोरमुखसञ्जातः श्यामो द्वादशमात्रिकः ॥ डॆ । ऽ ऽ । डॆ ॥
इति षट्पितापुत्रकः ।
प्लुतो गुरुत्रयंपश्च संपक्केष्टाकताळके ।
ईशानजो रक्तवर्णो मात्राद्वादशभिर्युतः ॥ डॆ ऽ ऽ ऽ डॆ ॥ इति संपक्केष्टाकः ।
गुरुत्रयसमायुक्तः उद्घट्टस्सोभिधीयते ।
तत्पूरुषास्यसंभूतोऽनेकवर्णः स्मृतो बुधैः ॥ ऽ ऽ ऽ ॥ इति उद्घट्टः ॥

123
चतुरश्रस्तथात्र्यश्रः इति तालो द्विधा मतः ।
चच्चत्पुटश्चाचपुट इति नाम्नी तयोः क्रमात् ॥ ७२४ ॥
यथाक्षरश्चद्विकलश्चतुष्कल इति त्रिधा ।
प्रत्येकं तैर्नामगतैः गलैस्तत्र यथाक्षरैः ॥ ७२५ ॥
अयमेककलश्चच्चत्पुटेत्वन्त्यंप्लुतं विदुः ।
गुरुः कलात्वद्विकलेऽष्टावाद्येन्त्यत्र षट्कलाः ॥ ७२६ ॥
चतुष्कलौ तौद्विगुणौ ताळशास्त्रेसुसम्मतौ ।
षट्पितापुत्रकस्त्र्यश्रभेदः सोपि तथात्रिधा ॥ ७२७ ॥
यथाक्षरे विशेषोत्र प्लुतआद्यन्तयोर्भवेत् ।
संपक्केष्टाकोपि भेदः षट्पितापुत्रकस्य च ॥ ७२८ ॥
तद्वद्यथाक्षरः कार्यः प्लुतआद्यन्तयोर्भवेत् ।
उद्घट्टोपित्र्यश्रभेदः स प्रस्तारे तथात्रिधा ॥ ७२९ ॥
युग्मश्चच्चत्पुटो ज्ञेयो अयुग्मस्व्यश्र एव च ।
ओजोपि त्र्यस्र संज्ञःस्यात् संज्ञात्तुकथिता बुधैः ॥ ७३० ॥
उत्तरः पञ्चपाणिश्च षट्पितापुत्रके भवेत् ।
718-730 The angas of the marga talas
சு-718-730 மார்க்க தாளங்களின் அங்கங்கள்.
एषां पातकळायोगं श्रेयसेव्याहरामहे ॥ ७३१ ॥
आद्यवर्णैः पातकळा निश्शङ्कः पर्यभाषत ।
चच्चत्पुटेत्वेककले संशताशा यथा क्रमम् ॥ ७३२ ॥

124
यद्वाशताशता ताल शम्पावाद्दिर्भवेदिह ।
॥ ऽ ऽ । डे ॥ ऽ ऽ । डे ॥ ऽ ऽ । डे ॥
सं श ता श ॥ श ता श ता ॥ ता श ता श
इत्येककलः चञ्चत्पुटः ॥
अन्त्यं भवेद्द्वयं चाचपुटेऽप्यस्तिमुनेर्मतं ।
ऽ । । ऽ ॥ ऽ । । ऽ
श ता श ता ॥ ता श ता श
इत्येककलश्चाचपुटः
उत्तरे संततस्ताळः शताळौद्विरनन्तरम् ॥ ७३४ ॥
डे । ऽ ऽ । डे
सं ता श ता श ता
इत्येककलः षट्पितापुत्रकः ॥
संपक्वेष्टाकस्य कलाः षट्पितापुत्रकोदिताः ।
संनिपातस्तुनास्त्यत्र योनिवद् द्विकलोभवेत् ॥ ७३५ ॥
डे ऽ ऽ ऽ डे ॥
ता श ता श ता ॥
इत्येककलः संपक्वेष्टाकः ॥
उद्घट्टेऽपि सनिष्कामं शंपाद्वन्द्वं प्रयोजयेत् ।

125
ऽ ऽ ऽ
नि श श
इत्येककल उद्घट्टः ॥
इति यथाक्षराः पञ्चमार्गताळाः ॥
अथद्विकलादि ।
नि शौ नि ताशप्रनि सं द्विकले युग्मकेमताः ॥ ७३६ ॥
ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ
नि श नि ता श प्र नि सं ।
इति द्विकलश्चच्चत्पुटः ।
नि शौ ताशौ नि समितिज्ञेयाश्चाचपुटे क्रमात् ।
ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ
नि श ता श नि सं
इति द्विकलः चाचपुटः ॥
नि प्रताशनि तानिःश ताप्रनिः सं तथोत्तरे ॥ ७३७ ॥
ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ
नि प्र ता श नि ता नि श ता प्र नि सं ।
इति द्विकलःषट्पितापुत्रकः ॥

shape.
ள has a loop like English 'm' or rather 'ள'.
Look at: மார்க்கதானங்களுக்கான vs மார்க்கதாளங்களுக்கான:
Wait, the letter is ன! The printer printed ன instead of ள, OR is it ன? Wait, let's look closer:
It has two humps: ன! Yes, it literally is ன! Wait, or is it தாள? No, look at மார்க்கதானங்களுக்கான. Let's check if it could be தானங் (mārggasthāna-?). Marga talas = மார்க்கதாளங்களுக்கான. But printers often confuse ன and ள, or it is ன. Let's transcribe what is printed. Wait, look at தான: தா + ன? No, wait, look at மார்க்க: மா ர் க் க. Then தா? Wait, is that தா or தா? Yes, தா. Then ள? No, it has an upward hook? No, wait, look at கிரியைகள் -> ள் has ள. The letter after தா is ன! Wait, could it be மார்க்கதானங்களுக்கான? Yes, it looks like தானங்களுக்கான. Wait, let me look really closely:
Could it be மார்க்கதாளங்களுக்கான? Wait, ள has a rounded right

127
युग्मस्य ये त्रयोभेदाः षड्वा युग्मस्य कीर्तिताः ।
तेषामन्योन्यसंसर्गात् संकीर्णाबहवो मताः ॥ ७४४ ॥
अन्ये पञ्चैव संकीर्णान् गांधर्वेऽपि जगुर्बुधाः ।
पञ्च सप्त नवापि स्युः दशैकादशतत्कलाः ॥ ७४५ ॥
तालाश्चत्वार इत्यन्ये चतुर्दशकलादिकाः ।
चच्चत्पुटादिभेदैस्तु सन्ति खण्डाभिधाः परे ॥ ७४६ ॥
त एव सालगा ज्ञेयाः प्रसिद्ध्यालक्ष्यवर्त्मनि ।
देशीतालप्रपञ्चेन तानपि व्याहरामहे ॥ ७४७ ॥
एतैः प्रकरणाख्यानि तालैर्यानिजगु र्बुधाः ।
तेषां तु प्रथमं ज्ञेयं मद्रकं ताल मुत्तमम् ॥ ७४८ ॥
अपरान्तं द्वितीयं स्यात् उल्लोप्यं च ततः परम् ।
छन्दकासारिते वर्धमानकं पाणिकं तथा ।
ऋचो गाथाश्च सामानि मिलितानि चतुर्दश ॥ ७५० ॥
मोक्षस्य साधनान्येव प्रयोज्यानि शिवस्तुतौ ।
लक्ष्यप्रयोजनाभावात् नप्रोक्तानि यतस्ततः ॥ ७५१ ॥
इति मार्गतालप्रकरणं समाप्तम् ।
738–751 Other varieties of marga talas known as
‘salages’ and ‘Sankirnas’
738–751 ‘சாலகம்’, ‘ஸங்கீர்ணம்’ என்ற பலவகை மார்க்க
தாளங்கள்.
अथ देशीताल प्रकरणम् ।

128
श्रीकीर्तिविजयानन्दं पार्वतीलोचनोत्सवम् ।
राजचूडामणिं नत्वा तालं देशीगतं ब्रुवे ॥ ७५२ ॥
देशीतालस्तु लघ्वादिमितया क्रिययामितः ।
यथाशोभं कांस्य तालध्वननादिकया मतः ॥ ७५३ ॥
पञ्चलध्वक्षरोच्चारमिता मात्रेह कथ्यते ।
अनया मात्रयात्रस्यात् लघुगुर्वादिकल्पना ॥ ७५४ ॥
देशीतालेऽधिकाकापि यथाशोभं विधीयते ।
ग्रहणे मोक्षणे चैव लघोरेव प्रधानता ॥ ७५५ ॥
अत उक्तं लघो र्मानं त्यत्त्वा द्रुतगुरुप्लुतान् ।
द्रुतात्मकोऽपि तालः स्यात् लघुः कृत्यविधिर्मतः ॥ ७५६ ॥
ग्रहमोक्षान्वितः स्वेच्छावृत्तिरत्र विधीयते ।
तालः प्राणात्मकः प्रोक्तः सङ्गीताख्य शरीरिणः ॥ ७५७ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गीतादौ कालशोधनम् ।
सर्वेषामेव तालानां आदिगोयं लघुःस्मृतः ॥ ७५८ ॥
नामभेदेपिसन्त्यत्र समरूपास्त्वनेकशः ।
ताळास्तेषु रहस्यं यत् तद्वदामो निशम्यताम् ॥ ७५९ ॥
कालमानात्मनोभेदा द्वेदस्तेषु¹ विनिश्चितः ।
नामभेदो मुनेरिष्टस्तत्तद्विधिविधानतः ॥ ७६० ॥

1. तेष्वविनिश्चितः इति 11499 अङ्कितमातृकायां पाठः ।

129
केचिद्ल विरामान्ता स्ताळास्तेष्वस्तिसंशयः ।
किंरूपं सविरामस्य कःकालश्च क्रियास्तिका ॥ ७६१ ॥
तत्रोच्यते मया सम्यक् समाधानाय धीमताम् ।
रूपं नास्त्यपरूपत्वात् स्वातन्त्र्यान्नैव कालभाक् ॥ ७६२ ॥
अक्रियत्वात्क्रियाद्यापि तस्यशम्भुस्वरूपिणः ।
ससिद्धः शम्भुवत्किन्तुद्रुतलध्वंतगो भवेत् ॥ ७६३ ॥
यद्यदन्तर्गतः किन्तु तत्तदर्धप्रमाणभाक् ।
गुर्वादेश्चतुरस्रादेः 'खण्डयित्वानिवेशितः ॥ ७६४ ॥
यद्वा लघ्वादि खण्डानां आधिक्यमिह दृश्यते ।
तेनैषां खण्डतालत्वमभाषन्त पुरातनाः ॥ ७६५ ॥
द्रुतादिरचनाभेदात्तालभेदोप्यनेकधा ।
( गजलीलो हंसलीलो वर्णभिन्नस्त्रिभिन्नकः । )
752—766 General Principles of Desi Talas.
752—766 தேசி தாளங்களைப்பற்றிய பொது விதிகள்.
तालानामधुनातेषामुद्देशं संगिरामहे ॥ ७६६ ॥
तथाच रत्नाकरः । आदितालो द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थकः ।
पञ्चमो निश्शङ्कलीलो दर्पणः सिंहविक्रमः ॥ ७६७ ॥
रतिलीळः सिंहलीळः कंदर्पो वीरविक्रमः ।
रङ्गश्रीरङ्गचच्चर्यः प्रत्यंगोयतिलग्नकः ॥ ७६८ ॥
गजलीलो हंसलीलः वर्णभिन्नस्त्रिभिन्नकः ।
राजचूडामणी रङ्गद्योतो रङ्ग प्रदीपकः ॥ ७६९ ॥
17

130
राजतालो वर्णतालः सिंहविक्रीडितोजयः ।
वनमाली हंसनादः सिंहनादः कुडुक्ककः ॥ ७७० ॥
तुरङ्गलीलः शरभलीलः स्यात्सिंहानन्दनः ।
त्रिभङ्गी रङ्गाभरणौ मण्ठकः कोकिलप्रियः ॥ ७७१ ॥
निस्सारुकोराजविद्याधरश्च जयमङ्गलः ।
मल्लिकामोदविजयानन्दौ क्रीडाजयश्रियौ ॥ ७७२ ॥
मकरन्दः कीर्तितालः श्रीकीर्तिः प्रतितालकः ।
विजयो बिन्दुमालीच समनन्दनमण्ठिका ॥ ७७३ ॥
अभिनन्दो नन्दनान्दी मल्ल कंकालकन्दुकाः ।
एकतालीच कुमुदः चतुस्तालीच डोम्बुली ॥ ७७४ ॥
¹दीपको तीक्ष्णको ढेङ्की विषमोवर्णमण्ठिका ।
अभङ्गो रायवेङ्गालो वसन्तोलघुशेखरः ॥ ७७५ ॥
प्रतापशेखरो झंपा ²गजझंपश्चतुर्मुखः ।
मदनः प्रतिमण्ठश्च पार्वतीलोचनोरतिः ॥ ७७६ ॥
लीलाकरण यत्याख्यो ललितो गारुगिस्तथा ।
राजनारायणाख्यश्च लक्ष्मीशो ललितप्रियः ॥ ७७७ ॥
श्रीनन्दनश्च जनको वर्धनो रागवर्धनः ।
षट्तालश्चान्तरक्रीडा हंसोत्सवविलोकितः ॥ ७७८ ॥
गजोवर्णयतिः सिंहः करणः सारसस्तथा ।

1. 11499 अंकित मातृकायां एषोर्धो नदृश्यते । 2. जगझंपा
   इति बा पाठः ।