समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

५३६ समराङ्गणसूत्रधारं
यानि प्रासादनामानि तानि स्युर्मण्डपेष्वपि ।
वास्तुभेदेन भेदोऽयं मण्डपानां विधीयते ॥ २५ ॥
शतार्धमण्डपस्थानं (नीलार्धं¹ भोजनाय च ?)।
यज्ञार्थो यतिमुख्यार्था विहा(रो²)र्थो नृपालदो(१) ॥ २६ ॥
कार्यो (दशभ्य ?) विस्तारो ++नु³ शतावुधेः ।
हस्तानां संख्यया मानं हस्तेन स्याद् गृहेषितुः ॥ २७ ॥
उपयोगानुसारेण स्वधिया परिकल्पितः ।
आयतश्चतुरश्रो वा कर्तव्यो नाट्यमण्डपः ॥ २८ ॥
शतमष्टोत्तरं ज्येष्ठश्चतुःषष्टिकरोऽवरः ।
कनिष्ठो मण्डपः कार्यो द्वात्रिंशत्करसंमितः ॥ २९ ॥
अर्द्धविस्तारोऽस्य स्यान्नेपथ्यगृहकादि तु (?)।
परिच्छेदानुसारेण स्वधिया परिकल्पयेत् ॥ ३० ॥
द्वारद्वयं च कर्तव्यं तत्प्रमाणानुसारतः ।
नेपथ्यगृहके चान्यत् तृतीयं रङ्गसम्मुखम् ॥ ३१ ॥
समैः क्षणैः समैः स्तम्भैरालिन्दैश्च समैर्युताः ।
समकर्णाः समा द्रव्यविधेयां मण्डपाः शुभाः ॥ ३२ ॥
(भित्तिमां चतुरस्रस्यात् ?) कार्यः कामं सनिर्गमः ।
स्तम्भकोणाश्रितं मानं भित्तिः स्यान्मानबाह्यतः ॥ ३३ ॥
वेदिर्मण्डपभूषायैः स्यान्मध्ये बाह्यतोऽपि वा ।
⁸क्षेत्रलोभे तु कर्तव्या भित्तिमानस्य मध्यतः ॥ ३४ ॥
चतुःषष्टिपदं¹¹ ज्येष्ठे भद्रं कुर्याच्चतुष्पदम् ।
एकाशीतिपदं मध्ये भद्रं स्यात् पञ्चभागिकम् ॥ ३५ ॥
(सततौगा¹² ?) विभक्ते तु खण्डशः स्यात् कनीयसि ।
कर्णा द्विभागिकाः कार्या भित्तियुक्तश्च मण्डपः ॥ ३६ ॥
१ द. र्थं । २ द. र्थायं । ३ द. भो । ४ द. या । ५ द. व्य । ६ द. द्वि । ७ द. ध्या ।
८ द. रं । ९ द. यो । १० क्षेत्रालामे । ११ द. दे । १२ द. भा ।

सप्तविंशतिमण्डपलक्षणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । ५३७
भद्रप्रासादसदृशौ कर्णभद्रं च भाजयेत् ।
क्षोभणं¹ बाह्यतो रक्षेत् (²पाडनं ?) स्याद् विपर्यये ॥ ३७॥
³क्षैरकं कुम्भकँलाशा(?) कपोतं जङ्घया सह ।
प्रासादस्यानुरूपेण +++++++॥ ३८॥
रुचकश्चतुरश्रः स्यादष्टाश्रिर्वज्र उच्यते ।
द्विवज्रः षोडशाश्रिश्च प्रतीतो द्विगुणस्ततः ॥ ३९॥
मध्यप्रदेशोऽयं स्तम्भो वृत्तो वृत्ततः प्रकीर्तितः ।
अथान्येन प्रकारेण षोढा कुर्वीत मण्डपान् ॥ ४०॥
त्रिपञ्चसप्तनवभिं⁵श्चतेक्षणैः उभयसमः (?)।
(साँद्रमध्यक्षणो⁶ऽन्येभ्यः?) सञ्त्र्यंशः सार्ध एव वा ॥ ४१॥
एवमेव प्रकर्तव्यः षट्प्रकारेऽपि मण्डपे ।
प्रासादगर्भस्यान्तेन (स्युस्तद्वित्तिरथापि वा?) ॥ ४२॥
स्तम्भसूत्रस्य मार्गेण क्षणे मण्डपमध्यगे ।
मूलप्रासादगर्भेण कार्या वा भद्रविस्तृतिः ॥ ४३॥
शेषाः क्षणा विधातव्या (समसंख्याक्षतैर्धरैः?) ।
प्रासादच्छादनासाद्रिः(?) सञ्त्र्यंशाँवापि मण्डपे ॥ ४४॥
सदृशां स ⁷समश्वशद् द्वा + समतले भवेत् (?)।
उच्छ्रायं मण्डपे ब्रूमः प्रकारेणापरेण च ॥ ४५॥
तलार्धं पदमध्येया + यस्य विहितः शुभः ।
प्रासादे दशधा भक्ते चतुःपञ्चकरे समा ॥ ४६॥
नव्यंश¹⁰ मण्डपं स्यादुत्तरंपट्टयोर्द्वयोः¹¹ (?)।
षड्युतैस्सप्तहस्ते¹²त्वष्टांशं सप्तभागे¹³ न वास्तवके (?)॥ ४७॥
दर्शैकादशके षट् स्युः सार्धभागासु संख्यया ।
त्रयोदशक +++ ¹⁴हैस्तयोः¹⁵ सार्धपञ्चकम् ॥ ४८॥
१ द. णां । २ द. पी । ३ द. क्षु । ४ द. कलशो । ५ द. ˚भि रेकादशभिश्चते क्षणैः । ६ द.
सांद्रि । ७ द. णा । ८ द. शं । ९ द. संन्त्रा । १० द. ˚पस्य स्यादु˚ । ११ द. रं । १२ द. सप्त
हस्ते । १३ द. र्गे । १४ द. स्यै । १५ द. हस्तायाः ।
वा, ६८

५३८
समराङ्गणसूत्रधारे
सपादाः पञ्चभागाः स्युश्चतुर्दश करे पुनः ।
तदूर्ध्वं विंशतिं यावदुच्छ्रितिः पञ्चभागिकी ॥ ४९ ॥
संसृता (व्यतिरिक्तव्या¹ त यथा ²वापि ? ) प्रकल्पयेत् ।
शुकनासस्य यः स्तम्भः स्तम्भो यो मण्डपस्य च ॥ ५० ॥
मिथः श्लिष्टावपि व्यक्तौ यत्र तौ संश्रितौ ³हसः (?) ।
(प्रासादकोणस्तम्भो य ग्रस्तास्ते ग्रस्तमण्डपा⁴ ? ) ॥ ५१ ॥
निर्गता व्यतिरिक्ताः स्युश्चतुर्भद्रविभूषिताः ।
तलपट्टाच्छौकनासाञ्चौतले(?) भूमिरङ्गिका ॥ ५२ ॥
तलपट्टमधस्तस्या मण्डपानां नियोजयेत् ।
एवं परं परं कुर्यान्निम्ननिम्नतरं बुधः ॥ ५३ ॥
सममेवाथवा कुर्यात् प्रासादर्तलमानतः ।
ध्रुवादिनाम्नां श्रीकूटः प्रवृत्तानां तथैव च ( ? ) ॥ ५४ ॥
रुचकप्रभृतीनां च या संज्ञा या विभक्तयः ।
मण्डपेष्वपि ता ज्ञेया त(स्त)त्सम्बन्धेषु नान्यथा ॥ ५५ ॥
देवालयोत्सवार्थाय विमानानि पृथक् पृथक् ।
मण्डपादि⁶ समाख्यातादूर्ध्वं(?) स्युः सप्तविंशतेः ॥ ५६ ॥
देवयात्रानिमित्तानि तथैव परिकल्पयेत् ।
चतुःषष्टेरप्यधिकाः स्तम्भाः स्युः पदसंख्यया ॥ ५७ ॥
प्रासादाङ्गानि ⁷ ++ स्युस्तत्क्षणान्मण्डपेन च ।
⁹संवास्तुपदं¹⁰ संबुद्ध्या(?)कर्तव्यो विषमैः क्षणैः ॥ ५८ ॥
न दोषो जायते तत्र (शिल्पीच्छतेऽत्र ?) कारणम् ।
अथ दारुकलां ब्रूमः ++¹³ मण्डपसंश्रयाम् ॥ ५९ ॥
(या)दृक् समतलं तत्र विभागस्तादृगुच्यते ।
प्रासादस्य विभागेन राजसेनं तु भागिकम् ॥ ६० ॥
१ द. त्वाद । २ द. त्वा । ३ द. हि । ४ द. पाः । ५ द. द्या । ६ द. ⁶त नामतः ।
७ द. प्रवृतीनां । ८ द. ⁸दिषु । ९ द. ⁹दो । १० द. यानि । ११ द. स । १२ द. द । १३ द. स ।

सप्तविंशतिमण्डपलक्षणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । ५३९
वेदी¹ भागद्वयं ज्ञेया द्वौ भागौ मत्तवारणम् ।
चन्द्रावलोकनं तद्वद् विधातव्यं द्विभागिकाम्² ॥ ६१ ॥
पट्टो भवति भागार्धमर्धभागिकमासनम् ।
कूटस्तम्भं तु भागेन सपादेन प्रकल्पयेत् ॥ ६२ ॥
शीर्षकं³क(भ)रणं चैव सपादं भागमिष्यते ।
एतत् समतले कार्यं विषमो⁵ऽपि क्वचिद् भवेत् ॥ ६३ ॥
पट्टिं⁶(?)भागिकी विधातव्या प्रकारेणापरेण वै⁷ ।
अधस्तादूर्ध्वपट्टस्य तलपट्टस्य चोर्ध्वतः ॥ ६४ ॥
पदे त्रिभागमध्ये वा कार्या चन्द्रावलोकने ।
तदधस्ताद् विधातव्यो विभागः पञ्चभिः पदैः ॥ ६५ ॥
भागिकं राजसेनं स्याद् वेदिकापि द्विभागिकी ।
मत्तवारणकं कार्यं भागद्वितयसंमितम् ॥ ६६ ॥
दशभक्तेऽथवा कार्या चतुर्भिश्चन्द्रलोकना ।
भागद्वयेन वेदी च तत्समं मत्तवारणम् ॥ ६७ ॥
भागेन रूपहारस्तु भागेनैकेन कं⁸ण्ठिका ।
मत्तवारणपातश्च त्र्यंशहीनैकभागिकः ॥ ६८ ॥
भागार्धेनाथवा पातस्तयोर्मध्ये च मध्यमः ।
कूटागारेष्विदं मानमिदं चासनपट्टके ॥ ६९ ॥
भागद्वितयविस्तारमासनं परिकल्पयेत् ।
पिण्डो भागद्विकं⁹ तस्य त्र्यंशोना मत्तवारणा(?) ॥ ७० ॥
वेद्यां पिण्डः सपट्टः स्यात् कूटागारे तथैव च ।
राजसेनस्य पिण्डस्तु कूटागारसमो भवेत् ॥ ७१ ॥
कुम्भिकापि च तत्पिण्डा चोदूरूर्ध्वतयासनम्(?) ।
विधात् + सशिरःस्तम्भः कूटकं +++++ ॥ ७२ ॥
१ द. दा । २ द. व्या । ३ द. का । ४ द. कक । ५ द. मे । ६ द. पिन्त्रिां । ७ द. वा ।
८ द. तः । ९ द. कंठकः । १० द. करत । ११ द. दू ।

५४० समराङ्गणसूत्रधारे
राजसेनसमा कुम्भी जङ्घा वेदिसमा भवेत् ।
एवमेतत् १त्रिधा प्रोक्तं (सूर्प ?)च्छाद्यमथोच्यते ॥ ७३ ॥
अधःपट्टोर्ध्वपट्टान्तं पञ्चधा प्रविभाजयेत् ।
उभाभ्यां वा त्रिभिर्वापि भजे(२निगतिस्तु सार्यते ?) ॥ ७४ ॥
++पट्टसमोऽथ (द्वा ?) त्रयोदशविभाजिते ।
शूर्प३भागं त्यजेदूर्ध्वं भ(घै )टना द्वादशांशिका ॥ ७५ ॥
कुर्यान्निपातं शूर्पस्य पञ्चभागमथापि वा ।
दण्डकैर्भूषयेच्छूर्पं मध्ये दण्डं विवर्जयेत् ॥ ७६ ॥
मध्ये च स्तम्भिका वेद्या मत्तवारणकस्य च ।
भागेन पट्टपिण्डस्तु सपादेनाथवा भवेत् ॥ ७७ ॥
पृथुत्वं स्यात् स षड्भागपिण्डतुल्यं तु पट्टके ।
स्तम्भः पट्टसमः कार्यः६ शीर्षकं त्रिगुणं ततः ॥ ७८ ॥
स्तम्भादप्यर्थिका कूटी हीरकादपि पट्टकः ।
बाह्यापट्टवदुच्छ्रायः शुकनासस्थ पट्टके ॥ ७९ ॥
पट्टपिण्डोच्छ्रिता वेदी यद्वा पट्टाधिका भवेत् ।
मण्डपे स्यात् तुलोच्छ्रायो विभागैः प्रमितोऽष्टभिः ॥ ८० ॥
स्थलप्रासादतुल्यो वा पातस्य च सतोऽपि वा ।
निम्नोन्नतं छादयेच्च छेदिकायोगतो बुधः ॥ ८१ ॥
कण्ठकश्चे११+ कार्येन विधातव्यो विचक्षणैः ।
छेदिकायोगतो मध्ये स्तम्भाः स्युर्बाह्यतोऽधिकाः ॥ ८२ ॥
पञ्चाशेनाष्टषष्ठेन केशान्तात् सालभञ्जिकाः ।
रथिकाशालभञ्जीभिः स्थिताभिः पट्टिकोर्ध्वतः ॥ ८३ ॥
मध्ये क(वा)राटकं कार्यं मनोज्ञं वा सरोरुहम् ।
छादयेद् वास + मलं विमानैर्बहुभेदवत् ॥ ८४ ॥
१ द. स त्रि । २ द. न्नि । ३ द. प । ४ द. पैं । ५ द. तटना । ६ द. कां । ७ द. द ।
८ द. र्या । ९ द. भ्यधिकां । १० द. सू । ११ द. ०क च्छेदिकार्धेन ।

सप्तविंशतिमण्डपलक्षणं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । ५४१
क्षणान्तरेषु रचयेद् दीप्तिकातोरणानि च ।
अन्यथा वा भवेद् वृत्तं चतुरश्रो यथा क्वचित् ॥ ८५ ॥
गजतालुयुतः पट्टस्योर्ध्वमष्टाश्रिरेव वा ।
कुर्वीत मध्ये चाष्टाश्रिबाह्यतः पङ्क्तयस्तथा ॥ ८६ ॥
(विशेषं छादये ब्रूमः स्तम्भिकांसूत्रद्भासयेत् ?) ।
षोडशं द्वादशाष्टौ वा +++ चतुरोच्छ्रायोः(?) ॥ ८७ ॥
पादान्यदूषयँत् शिल्पीमवेक्षणवशात्(?) सदा ।
त्रयोविंशतिधा भाज्यमन्तरं पट्टघण्टयोः ॥ ८८ ॥
घैण्टोर्ध्वं(?)पद्मपत्री सार्धभागसमुच्छ्रिता ।
उच्छ्रिता सार्धभागेन तदूर्ध्वं (दृढरी ?) भवेत् ॥ ८९ ॥
कपोती ग्राससंयुक्ताः सार्धभागसमुच्छ्रिताः ।
कण्ठकस्त(स्तु)द्विभागैः स्यादमरस्तु द्विभागिर्का(?) ॥ ९० ॥
भागद्वयं विनिष्क्रान्तं त्रिभागे गजतालुके ।
('दत्ताभागानुच्छितकोसलं भागं च धालिका भवेत् ?) ॥ ९१ ॥
भागद्वयं द्वितीयं च तृतीयं च द्विभागिकम् ।
तस्योपरिष्टात् कर्तव्या(वलिन्यार्धभागिका ?) ॥ ९२ ॥
निर्गमः सूत्रमार्गेण एकैकस्य स्वमानतः ।
++ गर्भकोणः स्यात् पक्ष्मपत्त्र्याश्च मस्तमे(?) ॥ ९३ ॥
विमृश्य सूत्रधारो वा निर्गमं कल्पयेत् स्वयम् ।
समैर्भागैश्च पत्त्रैश्च विकटैः पद्मपत्त्रकैः ॥ ९४ ॥
हस्तितुण्डैर्वरालैश्च शालभञ्जीभिरण्डकैः ।
भल्लिकातोरणैश्चैव भूषणीया चतुष्किका ॥ ९५ ॥
खेचरैर्मा(ल्य)बन्धैश्च नानाकर्मवितानभिः ।
मन्दारकैः शुंक्तिभिर्वा पद्मैर्वा नागपाशकैः ॥ ९६ ॥
मण्डपं छादयेत् प्राज्ञो बाह्यतस्त्वभिधीयते ।
द्विगुणौ(?) मौलिकद्वारात् पादोनद्विगुणं क्वचित् ॥ ९७ ॥
१ द. का० स्तत्रभास० । २ द. शा । ३ द. यपट्टच्छूया । ४ द. यन् । ५ द. घण्टा । ६ द. तो ।
७ द. गा । ८ द. काः । ९ द. न्दभागा नुच्छितकोसल । १० द. सु । ११ द. ण ।

१४२ समराङ्गणसूत्रधारे
सार्धभागमितं यद्वा त्र्यंशोनं द्विगुणं क्वचित् ।
क्वापि त्र्यंशाधिकं कार्यं चंतुर्द्वारं + मण्डपे ॥ ९८ ॥
द्वारे कार्यौ प्रतीहारौ भल्लिका तोरणास्तथा ।
स्तम्भयोश्च वराली द्वौ शालभंजिकया सह ॥ ९९ ॥
प्राग्ग्रीवं भद्रभद्रं च रथिका वेदिका बहिः ।
मण्डपे वरकैंस्योर्ध्वमधस्ताच्छिखरस्य च ॥ १०० ॥
भागार्थं छेदपट्टः स्याच्छेषं कुर्वंत संवृतिं(१) ।
(शिखरा त्र्यंशयुग्मेन पादोन वा कारयेत् ?) ॥ १०१ ॥
प्रासादे शुकनासं तु (सन्तु सम्भ्रमेऽथवा ?) ।
मण्डपस्योदयः स्वस्मादधस्तादथवा भवेत् ॥ १०२ ॥
वामनाद्या अनन्तान्ताः प्राक् प्रोक्ता ये दशोपयेः(दयौः) ।
कर्तव्यो मध्यतस्तेषामुदयः कोपि मण्डपे ॥ १०३ ॥
प्रविभज्योदयं त्रेधा घण्टां भागेन कारयेत् ।
तत् त्रिभागेन तिलकस्तिलकार्धेन(फंसना ?) ॥ १०४ ॥
क्रमैस्त्रिभिः पञ्चभिर्वा शूर्पैर्निर्माणमिष्यते ।
स्कन्धछाद्यर्वासने वामेषा सर्वणोदिना(?) ॥ १०५ ॥
शोभां भद्रेषु कर्णेषु यथायोगं प्रकल्पयेत् ।
वीथीमिश्चन्द्रशालाभिः सिंहकर्णैश्च शोभनैः ॥ १०६ ॥
रथिकाभिर्वरालैश्च तिलकश्चारुदर्शनैः ।
शुकनासैर्गजैः सिंहैरन्यैरित्येवमादिभिः ॥ १०७ ॥
कर्मप्रकारैः कर्तव्या मण्डपे भूषणक्रिया ।
॰ त्रिविधैरथवा कूटैः सङ्घटैः कक्षकूटकैः ॥ १०८ ॥
तिलकैर्वा तमङ्गैर्वा खुरच्छाद्यैः संधदृकैः ।
शृङ्गादिभिः प्रभेदैश्च कार्या मण्डपसंवृतिः ॥ १०९ ॥
१ द. वक्तुद्दर । २ द. तंडि । ३ द. का सार्ध । ४ द. र्ति । ५ द. पयः । ६ द. वासेने ।
७ द. ॰वर । ८ द. की । ९ द. शुमनाशंर्गहडैः । १० द. वि । ११ द. सं ।

जगत्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः । ५४३
शुकनासोच्छ्रितेरूर्ध्वं न कार्या मण्डपोच्छ्रितिः ।
अधस्ताद् यत्र या प्रोक्ता कर्तव्या सा त्वशङ्कितैः ॥ ११० ॥
वलभ्यां शुकनासान्ता कर्तव्या मण्डपोच्छ्रितिः ।
(मण्डपः शुकनासान्तं योग्रासर्कुलम् ?) ॥ १११ ॥
न च तत् पुरमध्ये तु यत्र सा मण्डपोच्छ्रितिः ।
(स पुत्रयस्तैबन्धवतंस्य तयः कर्तकारकैँ ?) ॥ ११२ ॥
हीनाधिकप्रमाणेषु (द्विविष्टेषु ?) वास्तुषु ।
द्रव्यैर्वाधिकप्रमाणेषु(?) स्युरनर्थाः पदे पदे ।
ऋद्विः पुरस्य न भवेत् स्यात् पुराधिपतेर्भयम् ॥ ११३ ॥
क्लृप्तैरेवं मण्डपैः सुप्रमाणै-
र्लक्ष्मोपेतैः सद्विधानेन कर्तुः ।
ऋद्विः सिद्धिः कारकस्यापि लोके
क्षेमं च स्याद् भूमिभर्तुर्जयश्च ॥ ११४ ॥
इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
सप्तविंशतिमण्डपाध्यायो नाम सप्तषष्टितमः ॥
अथ जगत्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ।
त्रिदशागारभूत्यर्थं भूषाहेतोः पुरस्य तुं ।
भुक्तये मुक्तये पुंसां सर्वकालं च शान्तये ॥ १ ॥
निवासहेतोर्देवानां चतुर्वर्गस्य(हे ?) सिद्धये ।
मनस्विनां च कीर्त्यायुर्यशस्सम्प्राप्तये नृणाम् ॥ २ ॥
जगतीनामथ ब्रूमो लक्षणं विस्तरादिह ।
प्रासादं लिङ्गमित्याहु(र्लिङ्ग ?)ल्लयनाद् यतः ॥ ३ ॥
ततस्तदाधारतया जगती पीठिका मता ।
आकारविस्तृतानायामानुच्छ्रायं (''ते क्रिया ?) ॥ ४ ॥
१ द. तं कुं । २ द. र्तु । ३ द. न । ४ द. कौ । ५ द. दुर्विनिष्टेषु वा° । ६ द. हीने ।
७ द. मश्व । ८ द. प्ता । ९ द. मू । १० द. च । ११ द. तत् ।

विना 'तमङ्गप्रत्यङ्गा कल्पना नापि + क्रमम् (?) ।
विभक्तिं² तिलकन्दानां भद्रविस्तारनिर्गमम् ॥ ५ ॥
जलाधार(प्रँदोश्च³ ?) प्रवेशं निर्गमोद्गमम् ।
मानसंख्यां⁴ च शालानां संस्थानोन्मानलक्षणम्⁵ ॥ ६ ॥
परिक्रमं (⁶तमैवासां ?)संज्ञां च त्रिविधामपि ।
षट्प्रैकारत्वमे⁷(र्वासां ? ) सम्भवस्य च कारणः( णम् ) ॥ ७ ॥
मूलशालो(ला )परिच्छित्तिं परिक्रमविनिर्गमम् ।
सश्रयद्वारसोपानमुण्डिकामण्डसम्भवा(न्⁸) ॥ ८ ॥
द्विग्यादि⁹देवताधिष्ण्यौज्जगतीस्तोरणानि च (?) ।
युक्तानि लक्षणैः सर्वैर्यथावत् सम्प्रचक्ष्महे ॥ ९ ॥
चतुरश्रा समा शस्ता मनोज्ञा सर्वतःप्लवा ।
अंशप्रगूढदिग्भागा प्रासादानुगता शुभा ॥ १०¹⁰ ॥
चतुरश्रायता यद्वा वृत्ता वृत्तायंता तथा ।
अष्टाश्रिर्वा विधातव्या सा संशोध्योदितः क्षितिम् ॥ ११ ॥
निरूप्य त्रिदशागारं संस्थानोन्मानलक्षणैः¹¹ ।
तदाकारवतीं¹² पार्श्वे जगतीं तस्य योजयेत् ॥ १२ ॥
कनीयसी मध्यमा च ज्येष्ठा चेति त्रिधैव सा ।
कनीयः प्रभृतिष्वेताः प्रासादेषु नियोजयेत् ॥ १३ ॥
जगत्यो(भरमणीभिः स्फारौकद्वित्रिस्त्रिभिः ?) क्रमात् ।
(नानाशातिशान्ति¹³न्यकनिष्ठाद्या ?) मनोरमाः ॥ १४ ॥
प्रासादस्यानु(नु )रूपेण साङ्गोपाङ्गादिसंख्यया ।
शालास्तासां मताः कर्म प्रोच्यते सामुदायिकम् ॥ १५ ॥
(श्री आ द्वादशकरादूर्ध्वमोर्ध्वा ?) विंशतिहस्ततः ।
शालात्रिभागं तुर्यांशः स्याद्वा द्वात्रिंशैंतः¹⁴ पुनः(?) ॥ १६ ॥
१ द. ग। २ द. क्ति। ३ द. मुद्रित पुस्तके 'प्रदेशांश्च' इति स्यात्। ४ द. ख्या।
५ द. णा। ६ मुद्रित पुस्तके 'तमङ्गानाम्' इति स्यात्। द. तथैतासां संज्ञं च। ७ द. प्रा। ८ द. ता।
९ द. ग्यां ज। १० द. तस्तथा। ११ द. णः। १२ द. ती। १३ द. क्निन्यः क। १४ द विंशता।

आसनाधार्त्तु पञ्चाशच्छाला(?) प्रासादतो भवेत् ।
बहुदेवकुला या तु प्रासादस्यानुसारतः ॥ १७॥
ब्रूमः प्रकाराञ् शालानां यथायोगमिहाधुना ।
कर्णोद्गवा भ्रमोच्छा(त्था) च भद्रजा गर्भसम्भवा ॥ १८॥
मध्यजा पार्श्वजा चेति भेदास्तासां भवन्ति षट् ।
(विस्तारायामतौर्यैभिः कर्णजा पूर्वमारिणा ?) ॥ १९ ॥
भ्रमजा तत्प्रमाणेन ++पादेन³ वेष्टिता ।
भद्रजा कर्णजातीया सार्धायार्म्यै(मा) प्रकीर्तिता ॥ २०॥
गर्भजा मध्यजा चेति कर्णजायस(त)सम्मिते ।
पार्श्वजा भ्रमजायासा(मा) स्थानं तासामथोच्यते ॥ २१ ॥
कर्णेषु कर्णजा ख्याता भ्रमजा च परिभ्रमे ।
भद्रेषु भद्रजा ज्ञेया त्रैयमध्ये च गर्भजा ॥ २२॥
मध्ये व्यवस्थिता या तु पञ्चानां मध्यजा तु⁵ सा ।
(पार्श्वसंस्थानश्चतस्रो यास्तांसां शान्ताः ?) पार्श्वद्वये⁷ स्मृताः ॥२३॥
पार्श्वद्वयं स्युः कर्णानां +⁹⁰ स्ता अपि च पार्श्वजाः(?) ।
प्रासादविस्तृतेरर्धं विधातव्या भ्रमन्तिका ॥ २४ ॥
(पदवृद्धतिबाह्यस्याः कन्दा दिक्षु +++ च ।
सुरसद्मानुसारेण कुर्यादष्टौ विचक्षणः ॥ २५ ॥
(आरभ्य भद्रमाल्या यावत् त्रिंशमत्रिकाम्?) ।
नवाण्डकाया यावत् स्यादेकत्रिंशत्तमे¹¹ क्रमात् ॥ २६॥
शालाकन्दाः स्मृतास्तासां चतुर्वर्गविभाजिताः ।
चतुष्पदा तत्र सास्यों(?) स्याद् द्वादशपदो भ्रमः ॥ २७॥
क्रमेणानेन कर्तव्यं शालाकन्दनिवेशतः (नम्) ।
तदूर्ध्वं तु भ्रमो नास्ति शालागणविभाजने ॥ २८॥

१ द. भू । २ द. स्या । ३ द. नार्द्धेन । ४ द. माः । ५ द. यत्र । ६ द. गर्ज° । ७ द. ति ।
८ द. स्तां । ९ द. त्रय । १० द. यास्तां । ११ द. मी । १२ द. सा ।
वा ६९

५४६ समराङ्गणसूत्रधारे
रु(भ)द्राद् भ्रमोऽयं न पुनः कर्णनिर्गमधारिणाम् ।
रुचकस्येवं कर्तव्यः कर्णदेशात् परिक्रमः ॥ २९ ॥
शालानुसारतो भद्रे विस्तरैः कन्दकाद् बहिः ।
कर्तव्यो निर्गमस्तत्र बुद्धैः पदचतुष्टयम् ॥ ३० ॥
उदकान्तरविस्तारो भागेनार्धेन वा क्वचित् ।
प्रजाङ्गस्य विधातव्यं क्षोभणं५ च पदद्वयम् ॥ ३१ ॥
प्रासादस्य च विस्तारं दत्त्वाग्रे सलिलान्तरम् ।
गण्डौ तत्सूत्रगौ कार्यौ भ्रमाद् द्विपदनिर्गतौ६ ॥ ३२ ॥
प्रासादानां तु विस्तृत्या स्युरेकद्वित्रिनिघ्नया(?) ।
कर्णाद् विनिस्सृतौ गण्डौ ज्येष्ठमध्यकनीयसा(म्) ॥ ३३ ॥
(भवग्रे सुण्डिकाः ?) कार्याः कर्णशालाविनिर्गमः(ताः) ।
मालांसोपानसंयुक्ताः प्रतीहारसमाकुलाः ॥ ३४ ॥
प्रतोली चाग्रतः कार्या सपटो + र्गला दृढा ।
ब्रूमोऽथ जगतीपीठं तत् कुर्यादेकहस्तके ॥ ३५ ॥
प्रासादे विस्तृतेस्तुल्यसमुत्सेधे१० विचक्षणः ।
द्विहस्तके तु पादोनं त्र्यंशहीनं त्रिहस्तकेम् ॥ ३६ ॥
चतुर्हस्ते (तु) कर्तव्ये सार्धहस्तद्वयोच्छ्रितम् ।
चतुरिष्टा१३ त्र्यंया१४ चं + + + द्वादशहस्तकम् (?) ॥ ३७ ॥
कनीयोमध्यमज्येष्ठानुदयान् कल्पयेत् क्रमात् ।
अर्धं वा कर्णशालायाः पादोनं१५ वाथ तत्समम् ॥ ३८ ॥
अनेन (च) प्रकारेण ज्येष्ठमध्यमयोरपि ।
प्रासादयोर्जगत्युच्चा कर्णप्रासादमानतः ॥ ३९ ॥
पीठस्य यः समुत्सेधो१६ + + + तं विभाजयेत् ।
भागेन खुरकं कुर्याद् भागेनैकेन वर्त्मना(?) ॥ ४० ॥
१ द. स्यै । २ द. स्त । ३ द. स्य । ४ द. पा । ५ द. णां । ६ द. मौ । ७ द. तदग्रे
सुंडिगा । ८ द. माः । ९ द. ता । १० द. ध । ११ द. के । १२ द. तिः । १३ द. न्व ।
१४ द. त्र्याव ं । १५ द. नवार्थम् । १६ द. धो ।

जगत्त्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः । ५४७
कुम्भस्य खुरका(कं)भागं द्विभागं कुम्भकं तथा ।
कलशं भागिकोत्सेधं तथैवान्तरपत्रकम् ॥ ४१ ॥
वरण्डीं भागिकीं कुर्यात् तथा पट्टं च भागिकम् ।
जगत्याः खुरकाद् भागं ( १प्रविशोकोद्गकः सुरः ? ) ॥ ४२ ॥
पट्टो२ भागेन सार्धेन प्रतिष्ठां३जगतीखुरान् ।
(खुरकारकुम्भकाकिश्चित्कुम्भका क्षणकस्तथा ?) ॥ ४३ ॥
(कणकादन्तरपत्र४ ?) कपोतालीं ५तथैव च ।
पट्टिकानां प्रवेशांश्च नासिकावर्तनास्तथा ॥ ४४ ॥
निम्नोनतप्रवेशांश्च विदधीत मनोहरान् ।

• थिकाभिर्विचित्राभिः कूटैश्चानेकशेखरैः ॥ ४५ ॥
  सुविभक्ता विधातव्याः शालानां कन्दकामू(स्त)ले ।
  कर्माण्यतिविचित्राणि स्थानस्थानोचितानि तु७ ॥ ४६ ॥
  कुर्यात् पीठेषु शोभार्थं प्रासादानां विचक्षणः ।
  यथा सिंहासनं राज्ञां८ शोभते मणिदीप्तिभिः ॥ ४७ ॥
  तथा प्रासादराजस्य पीठं कर्मभिरुत्तमैः ।
  पट्टस्योर्ध्वं विधातव्यमुत्कृष्टं राजसेनकम् ॥ ४८ ॥
  पुष्पितैः कमलैर्युक्तं शोभितं भारपुत्रकैः ।
  तदर्धं वेदिका देया नानापत्रसमाकुला ॥ ४९ ॥
  (रूपं संघटकोपेता ततश्चासमघट्टकः ।
  स्तम्भिकाभिरनेकाभिर्धारयेत् तं समन्वितः ? ) ॥ ५० ॥
  तस्योपरि विधातव्यं (करण्ड्यासनसमुत्तमम्९ ? ) ।
  अन्तरं कर्णशालानां तलपादार्धपट्टयोः ॥ ५१ ॥
  राजसेनयुतां वेदीं तत् त्रिभागेन कारयेत् ।
  वेदिकार्धं त्रिभागं वा तले स्याद् राजसेनकम् ॥ ५२ ॥
  १ द. प्रविशेत्कौभकः सुरः । २ द. दो । ३ द. विष्टो । ४ द. दान्तर । ५ द. ततोऽपि च ।
  ६ द. नौ । ७ द. ति । ८ द. ज्ञः । ९ द. क्ष्या । १० द. तावेदि ।

२४८ समराङ्गणसूत्रधारे
कूटारं + त्रिभागेन वेदेरूर्ध्वं मनोहरम् ।
करमात्रसमुत्सेधं कर्तव्यं मत्तवारणम् ॥ ५३॥
सुखलीलाशनार्थं तत् सप्रवेशं सनिर्गमम् ।
(गन्द्राग्रे सुकाग्रे ?) च प्रतोल्‍यग्रे तथैव च ।
तोरणं त्रिविधं ज्ञेयं कनीयोमध्यमोत्तमम् ॥ ५४॥
इत्थं जगत्यायतनस्य सम्यक्
प्रासादपीठस्य च सम्प्रदिष्टम् ।
विधानमेतज्जगतीषु (नार्त-
मन्यथाभिदधोः सह लक्षणानाम् ?) ॥ ५५॥
इति श्रीमदाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे
जगत्यङ्गसमुदायाधिकारो नामाष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥
अथ जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः ।
वसुधा वसुधारा ( च) वहन्ती च तथापरे (रा) ।
श्रीधरा भद्रिका³ चैव एकभद्रा द्विभद्रिका ॥ १॥
त्रिभद्रिका भद्रमाला वैमानी भ्रमरावली ।
स्वस्तिका हरमाला च कुलशीला महीधरी ॥ २॥
मन्दारमालिकानाङ्गलेखाथोत्सवमालिका ।
⁴नागारामा मारभव्या तथा च मकरध्वजा ॥ ३॥
नन्द्यावर्ता (नं ?) च भूपाला पारिजातकमञ्जरी ।
चूडामणिप्रभा चैव तथा श्रवणमञ्जरी ॥ ४॥
विश्वरूपादिकमला तथा त्रैलोक्यसुन्दरी ।
गन्धर्वबालिका चान्या विद्याधरकुमारिका ॥ ५॥
सुभद्रा च समाख्याता तथान्या सिंहपञ्जरा ।
( ⁶वज्रपङ्कुरवाद्या: ? ) गन्धर्वनगरी तथा ॥ ६॥
१ द. मा । २ द. ध्मः । ३ द. की । ४ द. नागागानामारभ्यर्च्य तथा च मकरध्वज ।
५ द. नां । ६ द. वज्रपङ्कुरवाद्यः गंधर्व° ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । २४९
तथामरावती ज्ञेया रत्नचूंमा च नामतः ।
त्रिदशेन्द्रसभा चैव तथान्या देवयन्त्रिका ॥ ७ ॥
चत्वारिंशद्द्वि( दि )तीयं स्यादेकोना नामसंख्यया ।
(यैमलाम्बरधरा नेत्रा दद्युडाः खण्डिला सिता ?) ॥ ८ ॥
अथातः कथ्यते तासां प्रविभागो यथा यथा ।
जगतीनां क्रमेणैव शालानां च यथोदितः ॥ ९ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे (षडेते स ?)विभाजिते ।
समं वा सार्धयुक्ते वा ⁶गुणेऽथ सुखायतम्( ? ) ॥ १० ॥
मण्डपेनोज्झिते कुर्याज्जगतीमनुसारतः ।
द्वौ भागौ मध्यदेशे स्यात् प्रासादो भागिको भ्रमः ॥ ११ ॥
(कर्णदृशां समुज्य ?) पार्श्वयोरुभयोः पुरः ।
श्रीखण्डिका विधातव्याः प्रासादमं + + मिमाम् (?) ॥ १२ ॥
मत्तवारणसंयुक्ता प्रतोत्यादिविभूषिता ।
प्रथमे( मा ) च समाख्याता जगती वसुधाभिधा ॥ १३ ॥
वसुधा वसुधारा स्यात् समायुक्ताग्रशालया ।
निर्गमः पुरतः कार्यः प्रासादस्य प्रमाणतः ॥ १४ ॥

• विस्तारस्तथा कार्यस्तं चतुर्धा विभाजयेत् ।
  भागिका भ्रमणी कार्या शेषशाला द्विभागिका ॥ १५ ॥
  शुण्डिका चापि पूर्वोक्तमानेनैवायता⁷ भवेत् ।
  वसुधा च पुनः कर्णशालाभ्यां राजसिंहिका ॥ १६ ॥
  प्रासादार्धेन ते कार्ये( र्ये ) कर्णयोरुभयोरपि ।
  स्वमानार्धेन च तयोर्भ्रमणीं परिकल्पयेत् ॥ १७ ॥
  मूलप्रासादविस्तारा कर्तव्या शुण्डिका पुरा ।
  शाला स्याद् वसुधा⁸ राजहंसाः( ? ) पुरो यदा ॥ १८ ॥
  १ द. चूडा । २ द. ममा । ३ द. न्य । ४ द. द्विदि । ५ मु. पाठस्तु 'यमलाम्बुधरा नेत्रा
  दोर्दण्डा खण्डला सिता' इति स्यात् । ६ द. द्विगुणे । ७ द. शुंडिका स विं° । ८ द. तो । ९ द. रा च ।

२९० समराङ्गणसूत्रधारे
श्रीधरी सा तदा तस्याः ( सुरोयचन्द्र ? ) पूर्ववत् ।
यदा तु हंसिकास्थाने शाले¹ स्तोऽपरकर्णयोः ॥ १९ ॥
तद्रूपे तत्प्रमाणे च तदा सा भद्रिका भवेत् ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे षोडशांशविभाजिते ॥ २० ॥
पूर्वोक्तक्रमसम्पन्ने यथाकामं मुखाग्रते ।
मण्डपायामसंयोगाद् यथाभागं विभाजिते ॥ २१ ॥
मध्ये देवालयः कार्यश्चतुर्वर्गपदान्वितः ।
बहिर्द्विपदविस्तारो भ्रमस्तस्य समन्ततः ॥ २२ ॥
कर्णे कर्णे च कर्तव्या द्विपदायामविस्तृता ।
चतुर्दिशं कर्णशाला या (पदि ?)भ्रमणान्विता ॥ २३ ॥
पदद्वितयविस्तारौ त्रिपदायामसंयुँता ।
पदिका च भ्रमर्णा⁴(?) कार्या भद्रशालाश्च सुन्दराः ॥ २४ ॥
वार्यन्तराणि परितः कुर्यान्मध्येपु शालयोः ।
पदमेकं प्रविष्टानि तदर्धं विस्तृतानि च ॥ २५ ॥
शालायाः पृष्ठभद्रे स्यादेकभद्रद्विर्भंद्रिका⁵(?) ।
(कृपोकृताभ्यां त्रिभद्राणि पृष्ठकुक्षिषु ?) ॥ २६ ॥
शालाभिः स्याँ(श्रा)थ⁷ तिसृभिर्जगती भद्रमालिनी ।
एकभद्रादिचतुष्टयम् ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते ॥ २७ ॥
षड्वर्गलक्षणोपेतो मध्ये कार्यः सुरालयः ।
देवालर्य(स्य)परितस्त्रिपदः स्यात् परिभ्रमः ॥ २८ ॥
नतः शालाविभक्तिश्च कर्तव्या प्रोक्तलक्षणा ।
पञ्चभागायता मध्ये(भूचतुविस्तृता ?) पदैः ॥ २९ ॥
भद्रशालाश्च कर्तव्यास्तन्मध्ये भागिकक्रमः ।
भद्रस्य पार्श्वद्वितये द्वित(प)दायामविस्तृतम् ॥ ३० ॥
१ द. ल । २ द. रन्नि । ३ द. विसंयुता । ४ द. णाः । ५ द. भागिका । ६ द. कुयोः
कृताभ्यां शालाभ्यां त्रिभद्रा पृष्ठिकुक्षिषु । ७ द. स्यात्तत्त सू° । ८ द. यं । ९ द. चतुर्भिर्र्वे ।

शालाद्वयं विधातव्यं द्वादशी शत + भ्रमम् (?) ।
भागमेकं प्रवेशस्तु तयोः (कर्ण ?) द्वयोर्भवेत् ॥ ३१ ॥
तिस्रस्तिस्रो भवत्येवं शालादिक्(क्षु)ति(सृ)ष्वपि ।
षडेवोदकमार्गाश्च कार्या भागार्धनिस्स्रुताः ॥ ३२ ॥
भागमेकं प्रविष्टाश्च भवेयुर्दिक्त्रयेऽपि ते ।
कर्णौ च पुरतः कार्यों भागद्वितयसम्मितौ ॥ ३३ ॥
सशुण्डिका(?) विमानोऽयं सुरासुरनरार्चिता(तः) ।
शुण्डिकाग्रे यदेतस्यां शालाप्रासादसंमुखम् ॥ ३४ ॥
संस्तुता किन्नरैः सिद्धैस्तदा स्याद् अमरावलिः ।
वक्त्रशालाविहीना तु पार्श्वशालाद्वयान्विता ॥ ३५ ॥
तद्रूपा तत्प्रमाणा या स्वस्तिकी सा प्रकीर्तिता ।
प्रासादाभिमुखी शाला स्वस्तिक्यामेव चेद् भवेत् ॥ ३६ ॥
तदानीं हंसमालति विख्याता जगती भुवि ।
मुख्य(ख)स्य पार्श्वद्वितये भागं वार्यन्तरं यदा ॥ ३७॥
कृत्वा (प्रासादैर्यदग्रे ?) भद्रमानेन निर्गमम् ।
प्रासादसंमितं सूत्रं शालास्तु गलभूषिताः ॥ ३८ ॥
शुण्डिका तदवस्थे च मुखे स्याच्छालया विना ।
कुलशैला तदा ज्ञेया हंसमालागमांश्रया ॥ ३९ ॥
सदा महेश्वरस्येष्टा स्कन्दस्य तु विशेषतः ।
अस्या एव यदा शाला पुरोभद्रे विधीयते ॥ ४० ॥
तदा महीधरी प्रोक्ता महीधरमनःप्रिया ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे साष्टाविंशतिभाजिते ॥ ४१ ॥
चतुःषष्टिपदं मध्ये कुर्याद् देवालयं बुधः ।
चतुष्पदो भ्रमः कार्यों देवागारस्य सर्वतः ॥ ४२ ॥

१ द. द्वादशांशकृतभ्रमं । २ द. मु । ३ द. मु । ४ द. द्वि । ५ द. मुद्रित पुस्तके 'हरमाले'ति
लक्ष्ये पश्यते; द. इसमालेति । ६ द. °येऽग्रे । ७ द. त । ८ द. °स्थैव । ९ मुद्रित पाठस्तु
'कुलशीले 'ति पूर्वं पठितः। द. कुलशैला । १० द. में । ११ द. री ।

५५२ समराङ्गणसूत्रधारे
भ्रमसूत्रस्य कर्णस्था द्विपदायतविस्तृताः ।
शालाश्चतस्त(तस्रः) कर्तव्या भागिकभ्रमवेष्टिताः ॥ ४३ ॥
नासां पार्श्वेषु सन्त्यज्य भ्रमाद् भागचतुष्टयम् ।
(शालां कं +)प्रकुर्वीत + भागायतविस्तृतम् ॥ ४४ ॥
एकभागिकविस्तारः कर्णः (स्यात्) पार्श्वशालयोः ।
मध्ये भागे जलाध्वा२ स्याद् विहाय त्रिदशं बहिः ॥ ४५ ॥
द्विभागविस्तृतां तां च कुर्याद् भागत्रयायताम् (?) ।
अन्तरेण जलाध्वा३ स्याद् भद्रपार्श्वजला(शा)लयोः ॥ ४६ ॥
स च भागार्धमायामा(त्) प्रविष्टस्तावदेव च ।
कृत्वा तिसृषु दिक्ष्वेवं सुण्डिकाकन्दमध्यतः ॥ ४७ ॥
प्रासादार्धसमायामौ सम्यक् तुण्डौ निवेशयेत् ।
तयोरपि च शाले द्वे भ्रमक्रमविभूषिते ॥ ४८ ॥
कार्ये मन्दारशा(मा)ला स्यादेवं हरमनःप्रिया ।
सुण्डिकायां यदि तस्याः शाला सम्पद्यते तदा ॥ ४९ ॥
अनङ्गलेखा भवति जगती पार्वतीप्रिया ।
यत्रास्मिन्नेव विन्यासे मुखशाले विना कृते ॥ ५० ॥
शुण्डिकागण्ड६ ++ न्यौ शाला सोपानमालिकाः ।
मुखशालान्विता सैव यदा नागोङ्गना तदा ॥ ५१ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे द्वात्रिंशद्भाग(वि?)भाजिते ।
चतुःषष्टिपदं मध्ये कर्तव्यं सुरमन्दिरम् ॥ ५२ ॥
कार्यस्तस्य भ्रमः सम्यक् समन्ताच्च चतुष्पदः ।
भ्रमन्ति(न्ती) द्विपदायामे शाले(तु) भ्रमसंयुतौ(ते) ॥ ५३ ॥
स्वंप्रमाणाद् विधातव्ये मध्यगे भद्रकर्णयोः ।
स्युः षोडशपदः(दाः) कॅन्दास्तेषु शालाश्चतुष्पदाः ॥ ५४ ॥
१ मु. पु. ‘शालाक्रन्दम्’ इति स्यात् । द. शाला कं । २ द. द्वा । ३ द. धा । ४ द. य ।
५ द. दि । ६ द. ण्डमंड । ७ मु. पुस्तके ‘उत्सवमालिके’ति निर्देशो दृश्यते । ८ द. काः । ९ मुद्रित
पुस्तके ‘नागरामे’ति पूर्वत्र पठिता । १० द. सु । ११ द. स्कंधा ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५१३
चतुर्ष्वपि च कर्णेषु प्रविष्टा भ्रमजाः पदम् ।
कर्तव्यं द्विपदायामं भद्रशालायुगं तथा ॥ ५५ ॥
विस्तारात् प्र + पादोनमन्योन्याभिमुखं भवेत् ।
आयता(द् ) द्व्यंशविस्तारा पदेनैकेन वेष्टिता ॥ ५६ ॥
भद्रशाला विधातव्या सार्धत्रिपदनिर्गमा ।
सौम्यानिलीवारुणीषु नैरृतीया(म्ययो )रपि ॥ ५७ ॥
शालास्तिस्रः प्रतिदिश( मशालाग्रेय्यायैदिना सुरविद्विषः ? ) ।
अस्या एव मुखे शाला यदि तन्मकरध्वजा ॥ ५८ ॥
अमराणां कृतानन्दा कृत्वैनां मोक्षमाप्नुयात् ।
मुखशास्त्रां परित्यज्य यद्यैकायकर्णयोः ॥ ५९ ॥
शाला प्रदीयते सा स्यान्नन्द्यावर्त( यत्यहर्पतेः ? ) ।
विकर्णकन्धोराग्रे(?) यदास्यान पृष्ठवंशगा ॥ ६० ॥
द्विभागायामविस्तारा शाला भवति शोभना ।
चतुर्ष्वसंस्थिता(?) शाला शालायाः संमुखी भवेत् ॥ ६१ ॥
ताम्रमूला तदा ज्ञेयाः ब्रह्मविष्णुहरि (र) प्रिया ।
यदास्यान पृष्ठवंशस्था ( हस्तायाम्योत्तरात्तथा ॥ ६२ ॥
शाले क्रियेते ? ) तदा ज्ञेया पारिजातकमञ्जरी ।
( वारुणीचतुष्टःस्थिता ? ) शालायाः सम्मुखी भवेत् ॥ ६३ ॥
(ताम्रयाम्यासौम्यास ? ) शालाः स्युर्यदि वंशगाः ।
प्रिया स्यात् सर्वदेवानां तदा चूडा(मणिः प्रभोः ? ) ॥ ६४ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुरश्रः समन्ततः ।
दशांशः (स्यादुभायान्ता ? ) मध्ये प्रासादनायकः ॥ ६५ ॥
१ द. च । २ द. माः । ३ द. मे । ४ द. इतः पूर्वं '......द्वयं द्वयं ॥ निर्दिष्टा मा बंधैषा
विंशत्यंशक्रमंडिकौ । कर्तव्या ब्राह्मणः शंभोर्यदि' इत्ययं अधिकः पाठः । ५ द. जाः । ६ द. लं । ७ मु. पु.
'ती त्वहर्पतेः' इति स्यात् । ८ द. र्णः । ९ द. धा । १० द. ष्का । ११ द. स । १२ मु. 'भूपाले'ति
लक्ष्यनिर्देशे पश्यते । द. ताम्रचू° । १३ द. याः । १४ द. पदस्या । १५ द. म्योन्तरे तथा । १६ द. य ।
१७ द. लाभा । १८ मु. 'मणि प्रभा' इति पाठ्यं भाति । द. णिं । १९ मु. इह क्षेत्रविभाजकांशदर्शनान
किञ्चित्त्रमिव प्रतिभाति ।
वा. ७०

५९४ समराङ्गणसूत्रधारे
+++ ¹पुरतश्चैवं पार्श्वयोरुभयोरपि ।
भ्रमोऽस्तस्या विधातव्योः +++ पञ्चभिः पदैः ॥ ६६ ॥
कर्णकन्दाश्च कर्तव्या भ्रमसूत्राद् बहिः स्थिताः ।
द्विभागायामविस्ताराश्चतुःशालोपशोभिताः ॥ ६७ ॥
⁴अमुनैव क्रमेण स्युर्भद्रकन्दाः पदाधिकाः ।
मूलप्रासादमालायां मालात्रितयधारिणाम्( ? ) ॥ ६८ ॥
कर्णे कर्णे तु याः शालास्ता द्वयंशायामविस्तृताः ।
द्विभागिकजलाधारा( स्तथा ) भागपरिश्रमाः ॥ ६९ ॥
पदप्र( वि )ष्टाम्बुपदा भ्रमपद्धतिसंयुताः ।
तुल्याश्चतुर्षु कर्णेषु तुल्या भद्रत्रयेऽपि च ॥ ७० ॥
भागद्वितयविस्तीर्णा भागत्रितयमायताः ।
( सृग ? ) भ्रमाश्च कर्तव्या भ्रमशालादिशान्तयोः ॥ ७१ ॥
शेषं च पूर्ववत् कार्यं शुण्डिकागण्डमण्डनम् ।
स्यात् कर्णमञ्जरीत्येषा त्रिलोक्यानन्ददायिनी ॥ ७२ ॥
कर्णमञ्जरिकाभद्रे विभक्ते दशाभिः पदैः ।
द्विभागायामविस्तारं तुर्यां शालां निवेशयेत् ॥ ७३ ॥
उद ( र्क ) क्षणपूर्वाणि मुखान्यासां प्रकल्पयेत् ।
परिक्रमस्त्रि( स्तु ) सर्वासाम् भागैकः सर्वतो भवेत् ॥ ७४ ॥
द्वौ भागौ भद्रकर्णाभ्यां संक्षेपो( भ्योभयपार्श्वयो¹⁰? ) ।
भागिकोभयविस्तारा भद्रेऽन्या कर्णिका भवेत् ॥ ७५ ॥
पदैः षोडशभिर्युक्त( क्ता ) विचित्रभ्रमविभ्रमं( मा ) ।
¹²भद्रास्या( च ) चतुष्की स्यात् पुरतः संवृतान्तरैः( रा ) ) ॥ ७६ ॥
श्रीमण्डपं प्रकुर्वीत प्रभूतस्तम्भमण्डितम् ।
( दितामेतानेन परिक्षिप्तं छाद्यकाले हसंयुतै¹⁴? ) ॥ ७७ ॥
१ द. पुरतः पृष्टत । २ द. म । ३ द. व्यः । ४ द. अमुनैव......विस्तृताः इति यावत् पाठः
नास्ति । ५ द. त्रि । ६ द. यनं । ७ द. चैर्द । ८ द. ग्द । ९ द. भ्यो । १० द. योः । ११ द.
मुक्तं । १२ द. भद्राशा चतुष्क स्यात्पुरतः । १३ द. रं । १४ द. क्तं ।

(एश्वास्याद् विश्वरूपे च कस्यायास्तुपुरस्करा ?)
चतुष्पिका(भि)स्तिसृभिर्भवेत् त्रैलोक्यसुन्दरी ॥ ७८ ॥
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते द्वादशभिः पदैः ।
त्रिभागायामविस्तारा मध्ये शाला चतुर्मुखी ॥ ७९ ॥
सर्वतः सार्धभागाश्च(च) कर्तव्या पदपद्धतिः ।
तस्याः प्रागुदक्१ ++++शालाचतुष्टयम् ॥ ८० ॥
द्विभागायामविस्तारं विधातव्यं सुशोभनम् ।
भागिकालिन्दकेनैतत् स्यात् प्राकूसे + न वेष्टितम् ॥ ८१ ॥
कक्ष्यास्ताभिर्द्विभागाभिः कर्णिकाभिरलङ्कृतम् ।
एवै(त)त् कर्णमञ्जर्याः कर्णे ++विधीयते(?) ॥ ८२ ॥
जगती स्याच्छ्वस्येष्टा३ तदा गन्धर्वमा(वा)लिका ।
इयवे(मे)वापरे भागे चतुर्थ्यां शालयान्वितां(ता) ॥ ८३ ॥
विज्ञेया जगती नाम्ना विद्याधरकुमारिका ।
अपरस्यां चतुर्थी(र्थीं) तु हित्वा शालां (विनीयते?) ॥ ८४ ॥
ते द्वे + (कुचो?) कुर्वीत सुभद्रां त्रिदशप्रियाम् ।
(चतसृषु भद्रेषु प्रत्येकं पञ्च कर्णिगा६ ॥ ८५॥
शालाः स्युर्यदिश्चन्द्राष्टा ?) तदा स्यात् सिंहपञ्जरा७ ।
चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते ॥ ८६ ॥
त्रिभागायामविस्तीर्णं मध्ये देवकुलं भवेत् ।
भागेनैकेन कर्तव्यो भ्रमो दिक्षु तिसृष्वथ ॥ ८७ ॥
प्रासादायामविस्तीर्णे तस्याग्रे मुखमण्डपः ।
भद्रस्य पार्श्वद्वितये बाह्यतो भद्रविस्तृतं(म्) ॥ ८८ ॥
शालायुग्मं विधातव्यं त्रिपदायामविस्तृतिः९ ।
भागिकभद्रमा(भ्रम)णोपेतं (यदिकाच्च पयास्वित ?) ॥ ८९ ॥

१ द. क्षु । २ द. गि । ३ द. ष्टां । ४ द. सा । ५ द. च । ६ द. र्ण । ७ द. राः ।
८ द. ते । ९ द. तिः ।