ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२८ ऋतुसंहारे
नीलैः श्यामवर्णैरुन्नतैरुच्चैस्तोयनम्रैर्जलनम्रैर्मृदुना लघुना
पवनेन वातेन विधूताः कम्पितास्तैस्त एव मन्दमन्दमति-
न्थरं चलद्भिर्गच्छद्भिः सेन्द्रचापैरिन्द्रधनुषा सहितैस्तोयदैर्मे-
घैस्तेषां पान्थजनानां वियोगेन विरहेणाकुला व्याकुलास्तासां
पथिकजनवधूनां विरहिणीनां चेतोऽन्तःकरणमपहृतमिव हृ-
त्वानीतमिवेत्युत्प्रेक्षा । मालिनी वृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ॥
मुदित इव कदम्बैर्जातपुष्पैः समन्ता-
त्पवनचलितशाखैः शाखिभिर्नृत्यतीव ।
हसितमिव विधत्ते सूचिभिः केतकीनां
नवसलिलनिषेकैच्छिन्नतापो वनान्तः ॥२३॥
मुदित इति ॥ नवस्य नूतनस्य सलिलस्य निषेकेण सेव-
नेन छिन्न उच्छिन्नस्तापो यस्य स तथोक्तः वनान्तोऽरण्य-
प्रान्तो जातपुष्पैः प्रादुर्भूतकुसुमैः कदम्बैर्नीपवृक्षैर्मुदित इव
समन्तादितस्ततः पवनेन वायुना चलिताः कम्पिताः शाखा
यैस्तथोक्तैः शाखिभिर्वृक्षैः । 'वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी
पादपस्तरुः' इत्यमरः । नृत्यतीव नृत्यं करोतीवेत्युत्प्रेक्षा ।
एवमन्यत्रापि । केतकीनां सूचिभिः कण्टकैर्हसितमिव हास्य-
मिव विधत्ते दधतीत्यर्थः ॥
शिरसि वकुलमालां मालतीभिः समेतां
विकसितनवपुष्पैर्यूथिकाकुङ्मलैश्च ।
विकचनवकदम्बैः कर्णपूरं वधूनां
रचयति जलदौघः कान्तवत्काल एषः ॥२४॥
शिरसीति ॥ जलदानां मेघानामोघः संघातो यस्मिन्स
१ 'निषेकात्'. २ 'शान्ततापः'. ३ 'कुसुमितवनपुष्पैः'.

द्वितीयः सर्गः । २९
तथोक्तः । 'स्तोमौघनिकरव्रातवारसंघातसंचयाः' इत्यमरः ।
एष कालो वर्षाकालः कान्तवत्प्रियवद्वधूनां स्त्रीणां शिरसि
मूर्धनि मालतीभिर्मालतीकुसुमैः समेतां युक्तां वकुलमालां
केसरस्रजं रचयति करोति । तथा विकसितनवपुष्पैः संफु-
ल्लनूतनकुसुमैर्यूथिकाया मागधीलतायाः कुड्मलानि मुकुला-
नि तैः । 'अथ मागधी । गणिका यूथिकाऽम्बष्ठा' इत्यमरः ।
'कुड्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । विकचानि विकसि-
तानि नवानि नूतनानि यानि कदम्बानि कदम्बकुसुमानि
तैश्च कर्णपूरं कर्णोत्तंसं रचयति करोतीत्यर्थः ॥
दधति वरकुचाग्रैरुन्नतैर्हारयष्टिं
प्रतनुकसितदुकूलान्यायतः श्रोणिबिम्बैः ।
नवजलकणसेकादुद्गतां रोमराजीं
ललितवलिविभङ्गेर्मध्यदेशैश्च नार्यः ॥ २५ ॥
दधतीति ॥ नार्यः स्त्रिय उन्नतैरूर्ध्वमुखैर्बरा उत्तमाः ।
पीना वर्तुलाश्चेति यावत् । ये कुचाः स्तनास्तेषामग्रैरग्रभागै-
र्हारयष्टिं मुक्ताहारमायतैर्दीर्घैः श्रोणिबिम्बैः कटिपश्चाद्भागैः
प्रतनूनि सूक्ष्माणि सितानि श्वेतवर्णानि यानि दुकूलानि
वस्त्राणि तानि ललितानां सुन्दराणां वलीनां त्रिवलीनां वि-
भङ्गा येषु तैस्तथोक्तैर्मध्यदेशैर्नवानां जलकणानां सेकादुद्ग-
तामुत्पन्नां रोमराजीं रोमाञ्चपङ्क्तिं दधतीत्यर्थः ॥
नवजलकणसङ्गाच्छीततामादधानः
कुसुमभरनतानां लासकः पादपानाम् ।
१ 'कुचयुगाग्रैः,' 'पृथुकुचाग्रैः'. २ 'राजिम्'. ३ 'त्रिवलिवलि-
विभङ्गैः,' 'ललितवलिविभागैः'. ४ 'मध्यदेशे'. ५ 'तु'. ६ 'सेकात्'.
७ 'लालसः,' 'नाशकः'.

३० ऋतुसंहारे
जनित¹रुचिरगन्धः केतकीनां रजोभिः
परिहरति² नभस्वान्प्रोषितानां³ मनांसि ॥२६॥
नवेति ॥ नवानां नूतनानां जलकणानां सङ्गात्संबन्धा-
च्छीततां शैत्यमादधानो गृहन्कुसुमानां पुष्पाणां भरेण नता
नम्रास्तेषां तथोक्तानां पादपानां वृक्षाणां लासकः संसर्गवान् ।
एतेन मान्द्यमुक्तम् । केतकीनां रजोभिः परागैः । 'परागः
सुमनोरजः' इत्यमरः । जनित उत्पादितो रुचिरः सुन्दरो
गन्धो यस्मिंस्तथोक्तो नभस्वान्वायुः प्रोषितानां पान्थजनानां
मनांस्यन्तःकरणानि परिहरतीत्यर्थः ॥
⁴जलधरविनतानामाश्रयोऽस्माकमुच्चै-
रयमिति जलसेकैस्तोयदास्तोयनम्राः ।
अतिशयपरुषाभिर्ग्रीष्मवह्नेः शिखाभिः
समुपजनिततापं ह्लादयन्तीव विन्ध्यम् ॥२७॥
जलधरेति ॥ तोयनम्रा जलभारनतास्तोयदा मेघा जल-
धरेण विनतानां नम्राणामस्माकमुच्चैरून्नतोऽयं विन्ध्याचल
आश्रय आधारः । भवतीति शेषः । इतीति हेतोरतिशय-
मत्यन्तं परुषाः कठिनास्ताभिस्तथोक्ताभिर्ग्रीष्मवह्नेः शिखाभिः
सम्यगुपजनित उत्पादितस्तापः संतापो यस्य तं तथोक्तं वि-
न्ध्यं विन्ध्याद्रिं जलसेकैर्जलवर्षणैर्ह्लादयन्ति हर्षं प्रापयन्ती-
वेत्युत्प्रेक्षा । उपकृतो हि विपन्नं परमुपकरोतीति भावः ॥
१. 'सुरभि'. २ 'व्यवहरति'; 'अपहरति'. ३ 'योषितानाम्'.
४ 'जलभरनमितानाम्'.

तृतीयः सर्गः । ३१
बहुगुणरमणीयः कामिनीचित्तहारी
तरुविटपलतानां बान्धवो निर्विकारः ।
जलदसमय एष प्राणिनां प्राणभूतो
दिशतु तव हितानि प्रायशो वाञ्छितानि ॥२८
बहुगुणेति ॥ बहुगुणै रमणीयः सुन्दरः कामिनीनाम-
ङ्गनानां चित्तहारी । मनोऽनुरञ्जक इति यावत् । तरुविटपा
वृक्षशाखा लता बह्व्यश्च तासाम् । क्वचित्पुस्तके 'नतविट-
पिलतानाम्' इति पाठः । तदर्थस्तु—नता नम्रा ये विटपिनः
शाखिनो लताश्च तासामिति । 'वल्ली तु व्रततिर्लता' इत्य-
मरः । बान्धवो बन्धुः । निर्विकारो विकारशून्यः प्राणिनां
जन्तूनाम् । 'प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्यशरीरिणः'
इत्यमरः । प्राणभूतो जीवभूत एष जलदसमयो वर्षाकाल-
स्तव प्रायशो बहुशो वाञ्छितान्यभिलषितानि हितानीष्टानि
दिशतु ददात्वित्यर्थः ॥
इति भारद्वाजगोत्रोत्पन्नमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया
समेतः कविश्रीकालिदासकविवराग्रणीकृतावृतुसंहारे महाकाव्ये
प्रावृड्वर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः ।
तृतीयः सर्गः ।
अथ क्रमप्राप्तं शरत्कालं वर्णयति—
काशांशुका विकचपद्ममनोज्ञवक्त्रा
सोन्मादहंसरवनूपुरनादरम्या ।
१ 'योषिताम्'. २ 'एषाम्'. ३ 'प्राणिनः'. ४ 'प्राणहेतुः'. ५. 'रुत'.

३२ ऋतुसंहारे
आपक्वशालिरुचिरा$^१$ तनु$^२$गात्रयष्टिः
प्राप्ता शरन्नववधूरिव रूप$^३$रम्या ॥ १ ॥
काशांशुकेति ॥ काशमेव काशकुसुममेवांशुकं वस्त्रं यस्याः
सा तथोक्ता । पक्षे काशमिवांशुकं वस्त्रं यस्याः सेति । वि-
कचं विकसितं यत्पद्मं तदेव मनोज्ञं सुन्दरं वक्त्रं मुखं यस्याः
सा तथोक्ता । पक्षे विकचं विकसितं यत्पद्मं तदिव मनोज्ञं
सुन्दरं वक्त्रं मुखं यस्याः सेति । 'प्रफुल्लोत्फुल्लसंफुल्लव्याको-
शविकचस्फुटाः । फुल्लश्चैते विकसिते' इत्यमरः । 'वक्त्रास्ये
वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्' इत्यमरः । सोन्मादानामुन्माद-
सहितानां हंसानां रवः शब्द एव नूपुरनादो मञ्जीरध्वनिस्तेन
रम्या रमणीया । पक्षे सोन्मादहंसरव इव नूपुरनादस्तैन
रम्या । 'शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः' इत्यमरः ।
'मञ्जीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । आ समन्तात्पक्वा परिणता
शालिरेव रुचिरा सुन्दरा तन्वी गात्रयष्टिः शरीरलता यस्याः ।
पक्ष आपक्वशालिरिव रुचिरा तनुर्गात्रयष्टिर्वपुः संहननं यस्याः ।
'शरीरं वर्ष्म विग्रहः' इत्यमरः रूपरम्या शरन्नववधूरिव
प्राप्तागतेत्यर्थः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥
काशैर्मही शिशिरदीधितिना रजन्यो
हंसैर्जलानि सरितां कुमुदैः सरांसि ।
सप्तच्छदैः कुसुमभारनतैर्वनान्ताः
शुक्लीकृतान्युपवनानि च मालतीभिः ॥ २ ॥
काशैरिति ॥ काशैः काशपुष्पैर्मही पृथ्वी । शिशिर-
१ 'ललिता'. २. 'नत'. ३. 'हरिरूपा;' 'रम्यरूपा'.

तृतीयः सर्गः । ३३
दीधितिना चन्द्रेण रजन्यो रात्रयः । हंसैः सरितां नदीनां
जलानि । कुमुदैः कैरवैः । 'सिते कुमुदकैरवे' इत्यमरः ।
सरांसि कासाराः । 'कासारः सरसी सरः' इत्यमरः । कुसु-
मभारेण पुष्पभारेण नता नम्रास्तैस्तथोक्तैः सप्तच्छदैः सप्तप-
र्णैर्वृक्षविशेषैर्वनान्ता अरण्यप्रान्ताः । मालतीभिर्जातीभिश्च ।
'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः । उपवनान्यारामाः ।
'आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत्' इत्यमरः । शुक्ली-
कृतानीति लिङ्गवचनविपरिणामेनान्वयः ॥
चञ्चन्मनोज्ञशफरीरसनाकलापाः
पर्यन्तसंस्थितसिताण्डजपङ्क्तिहाराः ।
नद्यो विशालपुलिनान्तरनितम्बबिम्बा
मन्दं प्रयान्ति समदाः प्रमदा इवाद्य ॥ ३ ॥
चञ्चदिति ॥ चञ्चती चञ्चला मनोज्ञा सुन्दरा शफर्येव
प्रोष्ठ्येव रसनाकलापः काञ्चीगुणो यासां तास्तथोक्ताः । पक्षे
चञ्चन्मनोज्ञशफरीव रसनाकलापो यासां ताः । 'प्रोष्ठी तु
शफरी द्वयोः' इत्यमरः । पर्यन्ते प्रान्तभागे संस्थितोपविष्टा
या सिताण्डजानां धवलमरालादीनां पङ्क्तिः श्रेणी सैव हारो
यासां तास्तथोक्ताः । 'पङ्क्तिः श्रेणी लेखास्तु राजयः' इत्य-
मरः । पक्षे पर्यन्तसंस्थितसिताण्डजपङ्क्तिरिव हारो यासां
ताः । विशालो विस्तीर्णो यः पुलिनान्तस्तीरप्रान्तः स एव
नितम्बबिम्बं कटिपश्चाद्भागो यासां तास्तथोक्ता नद्यः सरितः ।
'अथ नदी सरित्' इत्यमरः। समदा यौवनमदगर्विताः प्रमदाः
१ 'भक्ति.' २ 'पुलिनोरु.'
४

३४ ऋतुसंहारे
स्त्रिय इव मन्दं मन्थरं यथा भवति तथाद्य प्रयान्ति गच्छ-
न्तीत्यर्थः ॥
व्योम^२ क्वचिद्रजतशङ्खमृणालगौरै-
स्त्यक्ताम्बुभि^१र्लघुतया शतशः प्रयातैः ।
संलक्ष्यते पवनवेगचलैः पयोदै
राजैव चामरवरै^३रुपवीज्यमानः^४ ॥ ४ ॥
व्योमेति ॥ त्यक्तं निवृत्तमम्बु यैस्तथोक्तैरतएव रजतं च
शङ्खश्च मृणालं च रजतशङ्खमृणालानि तानीव गौरा गौरव-
र्णास्तैस्तथोक्तैः । लघुतया शतशः प्रयातैः पवनस्य वायौर्वे-
गेन चलाश्चञ्चलास्तैस्तथोक्तैः पयोदैर्व्योमाकाशं क्वचित्कुत्र-
चिद्भागे चामरवरैश्चामरश्रेष्ठैरुपवीज्यमानो राजैव संलक्ष्यते
दृश्यत इत्यर्थः ॥
भिन्नाञ्जनप्रचयकान्ति नभो मनोज्ञं
बन्धूकपुष्परचितारुणता^५ च भूमिः ।
वप्राश्च चारुकमलावृतभूमिभागाः^६
प्रोत्कण्ठयन्ति^७ न मनो भुवि कस्य यूनः ॥५॥
भिन्नेति ॥ भिन्नो विभिन्नो योऽञ्जनप्रचयः कज्जलसमू-
हस्तद्वत्कान्तिर्यस्य तत्तथोक्तं मनोज्ञं सुन्दरं नभ आकाशम् ।
बन्धूकानां जीवबन्धूकानां पुष्पैः कुसुमै रचिता कृतारुणता
यस्याः सा तथोक्ता । 'बन्धूको बन्धुजीवकः' इत्यमरः ।
भूमिश्च । चारूणि सुन्दराणि यानि कमलानि तैरावृता आ-
१ 'वीताम्बुभिः.' २ 'उत्प्रेक्ष्यते.' ३ 'चामरशतैः.' ४ 'अपि
वीज्यमानः,' 'अभिवीज्यमानः.' ५ 'रजसारुणिता.' ६ 'पक्वकलमा.'
७ 'उत्कण्ठयन्ति.'

तृतीयः सर्गः । ३५
च्छादिता भूमिभागा येषां ते तथोक्ता वप्राः प्राकाराश्च ॥
‘स्याच्चयो वप्रमस्त्रियाम् । प्राकारो वरणः शालः’ इत्यमरः ।
भुवि कस्य यूनो मनो न प्रोत्कण्ठयन्ति प्रोत्कर्षेण नोत्क-
ण्ठयन्ति । अपि तु सर्वस्यापीति विभक्तिविपरिणामेनान्वयः ॥
मन्दानिलाकुलितचारुतराग्रशाखः
पुष्पोद्गमप्रचयकोमलपल्लवाग्रः ।
मत्तद्विरेफपरिपीतमधुप्रसेक-
श्चित्तं विदारयति कस्य न कोविदारः ॥ ६ ॥
मन्देति ॥ मन्देन मन्थरेणानिलेन पवनेनाकुलिताश्चारु-
तरा अतिसुन्दरा अग्रशाखा यस्य तथोक्तः । पुष्पोद्गमस्य
कुसुमप्रादुर्भावस्य प्रचयेनाधिक्येन कोमलानि मृदूनि पल्ल-
वाग्राणि यस्य स तथोक्तः । मत्तद्विरेफैरून्मत्तभ्रमरैः परिपी-
तो मधुप्रसेको मकरन्दप्रस्रवो यस्य स तथोक्तः कोविदार-
श्चमरिकवृक्षः । ‘कोविद्वारे चमरिकः कुद्दालो युगपत्रकः ।’
इत्यमरः । कस्य चित्तं न विदारयति । अपि तु सर्वस्यापि
विदीर्णं करोतीत्यर्थः ॥
तारागणप्रवरभूषणमुद्वहन्ती
मेघावरोधपरिमुक्तशशाङ्कवक्त्रा ।
ज्योत्स्नादुकूलममलं रजनी दधाना
वृद्धिं प्रयात्यनुदिनं प्रमदेव बाला ॥ ७ ॥
तारागणेति ॥ ताराणां नक्षत्राणां गणः समुदाय एव
प्रवरमुत्तमं भूषणम् । पक्षे तारागण इव प्रवरं भूषणम् ।
१ ‘चारुमनोज्ञ,’ ‘चारुविशाल.’ २ ‘मेघोपरोध.’

३६ ऋतुसंहारे
'नक्षत्रमृक्षं भं तारा' इत्यमरः । उद्द्वहन्ती दधती । मेघैः
कृत्वा योऽवरोधो व्यवधानं तस्मात्परिमुक्तो यः शशाङ्कश्चन्द्रः
स एव वक्त्रं वदनं यस्याः सा । पक्षे मेघ इव योऽवरोधो
वधूटिवयोऽवलम्बनीयो मुखवसनाच्छादनव्यवहारस्ततः
परिमुक्तं तन्नियमानधीनं शशाङ्कमिव चन्द्रमिव वक्त्रं मुखं
यस्याः सा । अमलं निर्मलं ज्योत्स्नैव दुकूलं वसनं दधाना
परिधानं कृतवती सा । पक्षे ज्योत्स्नेवामलं दुकूलं दधाना
सेति । 'चन्द्रिका कौमुदी ज्योत्स्ना' इत्यमरः । रजनी या-
मिनी । 'रजनी यामिनी तमी' इत्यमरः । प्रमदा बाला
चानुदिनं प्रतिदिनं वृद्धिं प्रयाति गच्छतीत्यर्थः ॥
कारण्डवाननविघट्टितवीचिमालाः
कादम्बसारसचयाकुलतीरदेशाः ।
कुर्वन्ति हंसविरुतैः परितो जनस्य
प्रीतिं ²सरोरुहरजोरुणितास्तटिन्यः ॥ ८ ॥
कारण्डवेति ॥ कारण्डवानां पक्षिविशेषाणामाननैर्वदनै-
र्विघट्टिता वीचिमालास्तरङ्गपङ्क्तयो यासु तास्तथोक्ताः । 'भङ्ग-
स्तरङ्ग ऊर्मिर्वा स्त्रियां वीचिः' इत्यमरः । कादम्बानां कल-
हंसानां सारसानां पुष्कराह्वानां चयेन समुदायेनाकुलो व्या-
कुलस्तीरदेशो यासां तास्तथोक्ताः । 'कादम्बः कलहंसः
स्यात्' इत्यमरः । 'पुष्कराह्वस्तु सारसः' इत्यमरः । सरोरु-
हाणां कमलानां रजोभी रेणुभिररुणिता आरक्ताः । 'परागः
सुमनोरजः' इत्यमरः । तटिन्यस्तरङ्गिण्यः । 'तरङ्गिणी शैव-
१ 'कुलाकुल.' २ 'सरोरुहरजोरुणिताश्च नद्यः,' 'परां कमलरेणु-
वृतास्तटिन्यः.'

लिनी तटिनी ह्लादिनी धुनी' इत्यमरः । परितः समन्ततो
हंसानां मरालानां विरुतैः शब्दैः । 'तिरश्चां वाशितं रुतम्'
इत्यमरः । जनस्य लोकस्य प्रीतिं कुर्वन्ति जनयन्तीत्यर्थः ॥
नेत्रोत्सवो हृदयहारिमरीचिमालः
प्रल्हादकः शिशिरसीकरवारिवर्षी ।
पत्युर्वियोगविषदिग्धशरक्षतानां
चन्द्रो दहंत्यतितरां तनुमङ्गनानाम् ॥ ९ ॥
नेत्रोत्सव इति ॥ नेत्राणां लोचनानामुत्सवो हर्षजनकः ।
'लोचनं नयनं नेत्रम्' इत्यमरः । हृदयहारिणी मरीचिमाला
किरणपङ्क्तिर्यस्य स तथोक्तः । प्रकर्षेण ह्लादको हर्षजनकः ।
शिशिरं शीतलं सीकराणां वारि वारिकणं वर्षति स तथो-
क्तश्चंद्रः सुधाकरः पत्युः प्रियस्य वियोगो विरह एव विषदि-
ग्धशरो बाणस्तेन क्षता व्रणितास्तासां तथोक्तानामङ्गनानां वि-
रहिणीनां तनुं शरीरमतितरामत्यन्तं दहति संतापयतीत्यर्थः ॥
आकम्पयन्फलभरानतशालिजाला-
नानर्तयंस्तरुवरान्कुसुमावनम्रांस् ।
उत्फुल्लपङ्कजवनां नलिनीं विधुन्व-
न्यूनां मनश्चलयति प्रसभं नभस्वान् ॥१०॥
आकम्पयन्निति ॥ फलानां भरेण भारेणानता नम्रा ये
शालिजालाः शालिसमूहास्तानाकम्पयन् । कुसुमावनम्रांस्त-
रुवरान्वृक्षश्रेष्ठानानर्तयन् । एतेन पवने मान्द्यमावेदितम् ।
१ 'अनुदिनम्.' २ 'तरुवरान्'; 'कुरुबकान्.' ३ 'प्रोत्फुल्ल.'
४ 'स्खलयति'; 'मदयति.'

३८ ऋतुसंहारे
उत्फुल्लानि विकसितानि पङ्कजानि कमलानि यस्मिंस्तादृशं
वनं जलं यस्यां तां तथोक्ताम् । 'जलम् । पयः कीलालम-
मृतं जीवनं भुवनं वनम्' इत्यमरः । नलिनीं कमलिनीं
विधुन्वन्विकम्पयन् । एतेन तस्मिन्सौगन्ध्यं शैत्यं चावेदि-
तम् । नभस्वान्वायूर्यूनां तरुणानां मनः प्रसभमत्यन्तं चल-
यति चञ्चलयतीत्यर्थः ॥
सोन्मादहंसमिथुनैरुपशोभितानि
स्वेच्छप्रफुल्लकमलोत्पलभूषितानि ।
मन्दप्रभातपवनोद्गतवीचिमाला-
न्युत्कण्ठयन्ति सहसा हृदयं सरांसि ॥११॥
सोन्मादेति ॥ सोन्मादानामुन्मादसहितानां हंसानां मरा-
लानां मिथुनैर्द्वन्द्वैरुपशोभितानि भूषितानि । अपि च स्वच्छा-
नि निर्मलानि प्रफुल्लानि च यानि कमलानि पद्मान्युत्पलानि
नीलेन्दीवराणि च तैर्भूषितानि शोभितानि । मन्देन मन्थरेण
प्रभातपवनेनोषःकालीनेन वायुनोद्गता उत्पन्ना वीचिमालास्त-
रङ्गपङ्क्तयो येषु तानि तथोक्तानि सरांसि सरोवराणि । जनाना-
मिति शेषः।हृदयं सहसोत्कण्ठयन्त्युत्कण्ठायुक्तं कुर्वन्तीत्यर्थः॥
नष्टं धनुर्बलभिदो जलदोदरेषु
सौदामिनी स्फुरति नाद्य वियतपताका ।
धून्वन्ति पक्षपवनैर्न नभो बलाकाः
पश्यन्ति नोन्नतमुखा गगनं मयूराः॥ १२ ॥
नष्टमिति ॥ अद्येदानीं जलदानां मेघानामुदरेषु गर्भेषु ।
१ 'स्वच्छानि फुल्ल.' २ 'मन्दं प्रभात'; 'मन्दप्रचार.' ३ 'पवनो-
द्धत. ४ 'हृदयं प्रसभम्'. ५ 'नापि'.

दृश्यमानमिति शेषः । बलनामकं दैत्यं भिनत्ति विदारयति ।
हन्तीति यावत् । तस्य बलभिदो बलारातेरिन्द्रस्य धनुः का-
र्मुकं नष्टं गतम् । न दृश्यत इत्यर्थः । वियत आकाशस्य
पताका सौदामिनी तडिन्न स्फुरति न दीव्यति । बलाका
बिसकण्ठिकाः । ‘बलाका बिसकण्ठिका’ इत्यमरः । पक्षाणां
पत्राणां पवनैर्वातैः । ‘गरुत्पक्षच्छदाः पत्रं पतत्रं च तनूरु-
हम्’ इत्यमरः । नभो न धुन्वन्ति न कम्पयन्ति । उन्नत-
मूर्ध्वं मुखं वदनं मेघदिदृक्षया येषां ते तथोक्ता मयूरा बर्हि-
णो गगनमाकाशं न पश्यन्ति नावलोकयन्तीत्यर्थः ॥

नृत्यप्रयोगरहिताञ्छिखिनो विहाय
हंसानुपैति मदनो मधुरप्रगीतान् ।
१मुक्त्वा कदम्बकुटजार्जुनसर्जनीपा-
न्सप्तच्छदानुपगता कुसुमोद्गमश्रीः ॥ १३ ॥

नृत्येति ॥ मदनः कंदर्पो नृत्यप्रयोगेन नर्तनप्रयोगेन
रहिताञ्शिखिनो बर्हिणो विहाय त्यक्त्वा मधुरं प्रगीतं गानं
येषां तांस्तथोक्तान्हंसानुपैति प्राप्नोति । कुसुमानां पुष्पाणा-
मुद्गम उत्पत्तिस्तस्य श्रीः शोभा कदम्बो धूलिकदम्बः, कुटजः
शक्रनामको वृक्षविशेषः, अर्जुनः ककुभवृक्षः, सर्जः शाल-
वृक्षः, नीपः पूर्वोक्तकदम्बभिन्नकदम्बस्तान् । ‘अथ कुटजः
शक्रः’ इत्यमरः । ‘इन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः’ इत्यमरः । मुक्त्वा
त्यक्त्वा सप्तच्छदान्सप्तपर्णवृक्षानुपगता प्राप्तेत्यर्थः ॥

१ ‘त्यक्त्वा’.

४० ऋतुसंहारे
शेफालिकाकुसुमगन्ध^१मनोहराणि
स्वस्थस्थिताण्डजकुल^२प्रतिनादितानि ।
पर्यन्तसंस्थितमृगीनयनोत्पलानि
प्रोत्कण्ठयन्त्युपवनानि मनांसि पुंसाम् ॥१४॥
शेफालिकेति ॥ शेफालिका सुवहा तस्याः कुसुमानां
पुष्पाणां गन्धेन मनोहराणि सुन्दराणि । 'शेफालिका तु सुव-
हा निर्गुण्डी नीलिका च सा' इत्यमरः । खस्थमनुद्वेगं तीव्र-
तराणि तापदावानलादिदुःखाभावाद्यथा भवति तथा स्थिता-
नामुपविष्टाना मण्डजानां पक्षिणां कोकिलादीनां कुलैः समु-
दायैः प्रतिनादितानि प्रतिध्वनितानि । पर्यन्ते संस्थितानां
प्रान्तस्थितानां मृगीणां हरिणीनां नयनानि लोचनान्येवोत्प-
लानि कुवलयानि येषु तानि तथोक्तान्युपवनान्युद्यानानि
पुंसां मनांसि प्रोत्कण्ठयन्ति समुत्कण्ठितानि कुर्वन्तीत्यर्थः ॥
कह्लारपद्मकुमुदानि^३ मुहु^४र्विधुन्वं-
स्तत्संगमादधिकशीतलतामुपेतः^५ ।
^६उत्कण्ठयत्यतितरां पवनः प्रभाते
पत्रान्तलग्नतुहि^७नाम्बुविधूयमानः ॥ १५ ॥
कह्लारेति ॥ कह्लारपद्मकुमुदानि कह्लारं सौगन्धिकम्, पद्मं
नलिनम्, कुमुदं कैरवं तानि । 'सौगन्धिकं तु कह्लारम्'
इत्यमरः । 'वा पुंसि पद्मं नलिनम्' इत्यमरः । 'सिते कुमु-
दकैरवे' इत्यमरः । मुहुर्वारंवारं विधुन्वन् । तेषां संगमा-
१ 'राग.' २ 'गण.' ३ 'कुसुमानि.' ४ 'मुदा.' ५ 'उपेत्य.'
६ 'सोत्कां करोति वनिताम्.' ७ 'तुहिनानि हरंस्तरूणाम्.'

त्स्पर्शादधिकमत्यन्तं शीतलतामुपेतः प्राप्तः । पत्रान्ते दल-
प्रान्ते लग्नं यत्तुहिनाम्बु हिमजलं तद्विधूयते स तथोक्तो
विधूयमानः पवनो वायुः प्रभाते प्रातःकालेऽतितरामत्यन्त-
मुत्कण्ठयत्युत्सुकयतीत्यर्थः ॥
संपन्नशालिनिचयावृतभूतलानि
स्वस्थस्थितप्रचुरगोकुलशोभितानि ।
हंसैः ससारसकुलैः प्रतिनादितानि
सीमान्तराणि जनयन्ति नृणां प्रमोदम् ॥१६॥
संपन्नेति ॥ संपन्नानां जलसिक्तानां शालीनां निचयेन
समूहेनावृतानि छादितानि भूतलानि येषां तानि तथोक्तानि।
स्वस्थमनुद्वेगं स्थितानां प्रचुराणां बह्वीनां गवां कुलैः समुदायैः
शोभितानि भूषितानि । सारसानां पक्षिविशेषाणां कुलैः स-
हितास्तैस्तथोक्तैर्हंसैः प्रतिनादितानि सीमान्तराणि नृणां ज-
नानां प्रमोदं हर्षं जनयन्त्युत्पादयन्तीत्यर्थः ॥
हंसैर्जिता सुललिता गतिरङ्गनाना-
मम्भोरुहैर्विकसितैर्मुखचन्द्रकान्तिः ।
नीलोत्पलैर्मदकलानि विलोकितानि
भ्रूविभ्रमाश्च रुचिरास्तनुभिस्तरङ्गैः ॥ १७ ॥
हंसैरिति ॥ अङ्गनानां पुरंध्रीणां सुललितात्यन्तं रमणीया
गतिर्हंसैर्जिता । मुखचन्द्रस्य वदनचन्द्रस्य कान्तिः शोभा
विकसितैर्विकचैरम्भोरुहैर्जिता । मदेन कलानि मधुराणि
विलोकितान्यवलोकितानि नीलोत्पलैर्जितानि । रुचिराः सु-
१ 'सुस्थ' २ 'च सारस.' ३ 'जनप्रमोदम्.' ४ 'चलानि.
५ 'विलोचनानि.' ६ 'सरिताम्.'

४२ ऋतुसंहारे
न्दरा भ्रूविभ्रमाश्च तनुभिः सूक्ष्मैस्तरंगैर्वीचिभिर्जिता इति
लिङ्गवचनविपरिणामेनान्वयः ॥
श्यामा लताः कुसुमभारनतप्रवालाः
स्त्रीणां हरन्ति धृतभूषणबाहुकान्तिम् ।
दन्तावभासविशदस्मितचन्द्रकान्तिं
कङ्केलिपुष्परुचिरा नवमालती च ॥ १८ ॥
श्यामा इति ॥ कुसुमानां पुष्पाणां भारेण नता नम्राः
प्रवालाः पल्लवा यासां तास्तथोक्ताः श्यामा हरिद्वर्णास्तत्र मध्ये
याश्च लता व्रतत्यः । ‘वल्ली तु व्रततिर्लता’ इत्यमरः । स्त्री-
णां नारीणां धृतानि भूषणानि यैस्तेषां बाहूनां कान्तिं शोभां
हरन्त्यपनयन्ति । कङ्केलिपुष्परुचिरा नवमालती नूतनमा-
लिका च दन्तानां रदनानामवभासेन प्रभया विशदं निर्मलं
स्मितमेव चन्द्रकान्तिम् । ‘रदना दशना दन्ताः’ इत्यमरः ।
हरतीति विभक्तिविपरिणामेनान्वयः ॥
केशान्नितान्तघननीलविकुञ्चिताग्रा-
नापूरयन्ति वनिता नवमालतीभिः ।
कर्णेषु च प्रवरकाञ्चनकुण्डलेषु
नीलोत्पलानि विविधानि निवेशयन्ति ॥ १९ ॥
केशानिति ॥ वनिता अबला नितान्तमत्यन्तं घनाः
संकीर्णा नीलाः कृष्णवर्णा विकुञ्चिताः कुटिला अत एवाग्राः
१ ‘भृत.’ २ ‘दन्ते विभास.’ ३ ‘वक्त्रकान्तिम्.’ ४ ‘बन्धूक.’ ५ ‘र-
चिता.’ ६ ‘नवमालिका च’; ‘नवमालतीव’; ‘नवमालिकेव.’ ७ ‘प्र-
चुर’; ‘प्रबल’; ‘प्रचल’. ८ ‘कुण्डलेषु’. ९ ‘विकचानि.’ १० ‘निवेशयन्ते.’

तृतीयः सर्गः । ४३
श्रेष्ठांस्तस्तथोक्तान्र्केशान्कुन्तलान् । ‘चिकुरः कुन्तलो बालः
कचः केशः शिरोरुहः’ इत्यमरः । नवमालतीभिर्नवमालतीकु-
सुमैरापूरयन्ति । प्रवरणि श्रेष्ठािन काञ्चनकुङ्मलानि खर्ण-
ताटङ्कादीनि येषु तेषु तथोक्तेषु कर्णेषु श्रवणेषु । ‘कर्णश-
ब्दग्रहो श्रोत्रं श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः’ इत्यमरः । विविधानि
विचित्राणि नीलोत्पलानीन्दीवराणि निवेशयन्ति । स्थापय-
न्ति । अवलम्बयन्तीत्यर्थः ॥
हारैः सचन्दनरसैः स्तनमण्डलानि
श्रोणीतटं सुविपुलं रसनाकलापैः ।
पादाम्बुजानि कलनूपुरशेखरैश्च
नार्यः प्रहृष्टमनसोऽद्य विभूषयन्ति ॥ २० ॥
हारैरिति ॥ प्रहृष्टमनसः प्रहर्षितचेतसो नार्यः स्त्रियोऽद्य
सचन्दनरसैश्चन्दनद्रवसहितैर्हारैः स्तनमण्डलानि कुचमण्ड-
लानि । रसनाकलापैः काञ्चीगुणैः सुविपुलं महच्छ्रोणीतटं
कटिपश्चाद्भागम् । कलनूपुरशेखरैरुत्तममञ्जीरैः पादाम्बुजानि
चरणकमलानि च विभूषयन्तीत्यर्थः ॥
स्फुटकुमुदचितानां राजहंसस्थितानां^२
मरकतमणिभासा वारिणा भूषितानाम्^३ ।
श्रियमतिशयरूपां व्योम तोयाशयानां
वहति विगतमेघं चन्द्रतारावकीर्णम् ॥२१॥
स्फुटेति ॥ विगता मेघा यस्मात्तं तथोक्तं चन्द्रश्च तारा
नक्षत्राणि च ताभिरवकीर्णं व्याप्तं व्योमाकाशं स्फुटैर्विक-
सितैः कुमुदैः कैरवैश्चिता व्याप्तास्तेषां तथोक्तानाम् । राज-
१ ‘वर.’ २ ‘आश्रितानाम्’. ३. ‘आपूरितानाम्.’

४४ ऋतुसंहारे
हंसा हंसविशेषाः स्थिता येषु तेषां तथोक्तानाम् । 'राजहं-
सास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः' इत्यमरः । मरकतमणे-
र्भा इव भाः कान्तिर्यस्य तेन तथोक्तेन वारिणा जलेन
भूषितानां शोभितानां तोयाशयानां जलाशयानामतिशयरू-
पामत्यन्तसुन्दरां श्रियं शोभां वहति धत्त इत्यर्थः । मालि-
नीवृत्तम् । तल्लक्षणं तु पूर्वोक्तम् ॥
शरदि १कुमुदसङ्गाद्२वायवो ३वान्ति शीता
४विगतजलदवृन्दा दिग्भागा मनोज्ञाः ।
विगतकलुषमम्भः ५श्यानपङ्का धरित्री
विमलकिरणचन्द्रं व्योम ताराविचित्रम् २२
शरदीति ॥ शरदि शरत्काले कुमुदस्य कैरवस्य सङ्गा-
त्संसर्गाच्छीताः शीतला वायवः पवना वान्ति वह-
न्ति । दिग्भागा आशाप्रान्ताः । 'दिशस्तु ककुभः
काष्ठा आशाश्च' इत्यमरः । विगतानि जलदानां मेघानां
वृन्दानि समूहा येभ्यस्ते तथोक्ता अत एव मनोज्ञाः सुन्द-
राः । अम्भो जलं विगतं विनष्टं कलुषं कालुष्यं यस्य
१ 'कुसुम'. २ 'तोयात्.' ३ 'यान्ति.' ४ 'विशद.' ५ 'शालिपक्वा.'
२२-२३ श्लोकयोर्मध्येऽयमंशो दृश्यते—
करकमलमनोज्ञाः कान्तसंसक्तहस्ता
वदनविजितचन्द्राः काश्चिदन्यास्तरुण्यः ।
रचितकुसुमगन्धि प्रायशो यान्ति वेश्म
प्रबलमदनहेतौ सूक्तसङ्गोक्तरम्याः ॥
सुरतरुचिविलासाः सत्सखीभिः समेता
असमशरविनोदं सूचयन्ति प्रकामम् ।
अनुगतमुखराभिः श्रोणिमध्ये विनोदं
शरदि तरुणकान्ताः सूचयन्ति प्रमोदान् ॥

[Header] तृतीयः सर्गः । ४५

तत्तथोक्तम् । निर्मलमित्यर्थः । धरित्री क्षितिः । 'धरा धरित्री
धरणिः क्षोणी ज्या काश्यपी क्षितिः' इत्यमरः । श्यानपङ्का
शुष्कपङ्का व्योमाकाशं विमला निर्मलाः किरणा मयूखा
यस्य तादृशश्चन्द्रो यत्र तत्तथोक्तम् । 'किरणोस्रमयूखांशु-'
इत्यमरः । ताराभिर्नक्षत्रैर्विचित्रं सुन्दरमित्यर्थः । 'नक्षत्रमृक्षं
भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्' इत्यमरः ॥
दिवसकरमयूखैर्बोध्यमानं प्रभाते
वरयुवतिमुखाभं पङ्कजं जृम्भतेऽद्य ।
कुमुदमपि गतेऽस्तं लीयते चन्द्रबिम्बे
हसितमिव वधूनां प्रोषितेषु प्रियेपु ॥ २३ ॥
दिवसेति ॥ प्रभाते प्रातःकाले दिवसकरस्य सूर्यस्य मयूखैः
किरणैर्बोध्यमानं विकास्यमानमित्यर्थः । 'स्युः प्रभारुचि-
स्त्वड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः' इत्यमरः । पङ्कजं कमलमद्येदा-
नीं जृभते शोभते । कुमुदं कैरवमपि चन्द्रबिम्बेऽस्तमस्ताचलं
गते प्राप्ते सति प्रोषितेषु विदेशगतेषु प्रियेपु कान्तेषु वधूनां
रमणीनां हसितमिव लीयते । क्षीणं भवतीत्यर्थः ॥
असितनयनलक्ष्मीं लक्षयित्वोत्पलेषु
क्वणितकनककाञ्चीं मत्तहंसस्वनेषु ।
अधररुचिरशोभां वन्धुजीवे प्रियाणां
पथिकजन इदानीं रोदिति भ्रान्तचित्तः ॥ २४ ॥
असितेति ॥ पथिकजनः पान्थजन इदानीं शरत्काले प्रि-
१ 'म्लायते'. २ 'चन्द्रबिम्बम्'. ३ 'कान्तिम्'. ४ 'हंसी'. ५ 'प्रि-
यायाः'. ६ 'भ्रान्तचेतः'.
५

४६ ঋतुसंहारे
याणां प्रेयसीनामसितानां कृष्णानां नयनानां नेत्राणां लक्ष्मीं
शोभाम् । 'कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः' इ-
त्यमरः । 'लोचनं नयनं नेत्रम्' इत्यमरः । उत्पलेषु कमलेषु
क्वणिता क्वणन्ती या कनककाञ्ची सुवर्णरशना तां मत्तहंस-
स्वनेषून्मत्तमरालशब्देष्वधरस्योष्ठस्य रुचिरा सुन्दरा या शो-
भा तां बन्धुजीवे बन्धूककुसुमे लक्षयित्वा दृष्ट्वा भ्रान्तचित्तः
सन्नेदिति । रोदनं करोतीत्यर्थः ॥
स्त्रीणां विहाय वदनेषु शशांकलक्ष्मीं
कामं च हंसवचनं मणिनूपुरेषु ।
बन्धूककान्तिमधरेषु मनोहरेषु
कापि प्रयाति सुभगा शरदागमश्रीः ॥२५॥
स्त्रीणामिति ॥ सुभगा सुन्दरा या शरदागमस्य श्रीः शोभा।
शशाङ्कस्य चन्द्रस्य लक्ष्मीं शोभां स्त्रीणां सुन्दरीणां वदनेषु मुखे-
षु । कामं रमणीयं हंसवचनं मरालविरुतं च मणिनूपुरेषु मणि-
खचितमञ्जीरेषु । बन्धूकस्य बन्धूककुसुमस्य कान्तिं च मनोहरेषु
सुन्दरेष्वधरेषु विहाय त्यक्त्वा कापि कुत्रचिदपि प्रयाति गच्छ-
तीत्यर्थः । एतेन हेमन्तागमः सूचितः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥
विकचकमलवक्त्रा फुल्लनीलोत्पलाक्षी
विकसितनवकाशश्वेतवासो वसाना ।
कुमुदरुचिरकान्तिः कामिनीवोन्मदेयं
प्रतिदिशतु शरद्वश्चेतसः प्रीतिमग्र्याम् ॥२६॥
१ 'निनाय'. २ 'लक्ष्मीः.' ३ 'हास्ये विशुद्धवदने कुमुदाकरश्रीम्';
'हास्ये विशुद्धवदने कुमुदाकरश्रीः'. ४ 'कान्तिः'. ५ 'विकसि-
तनवकाशासंकुलालम्बिवस्त्रा'; कुसुमितवनकाशाव्याकुलालम्बिवासा'.
६ 'हासा'. ७ 'परिदिशतु'; 'उपदिशतु'.

चतुर्थः सर्गः । ४७
विकचेति ॥ विकचं विकसितं कमलमेव वक्त्रं मुखं
यस्याः सा तथोक्ता । पक्षे विकचं कमलमिव वक्त्रं यस्याः
सेति । फुल्लानि प्रफुल्लानि नीलोत्पलानीन्दीवराण्येवाक्षिणी
यस्याः सा तथोक्ता । पक्षे फुल्लानि नीलोत्पलानीवाक्षिणी
यस्याः सेति । विकसितं विकाशं प्राप्तं नवकाशं नूतनं काश-
कुसुममेव श्वेतवासः श्वेतवस्त्रम् । पक्षे विकसितनवकाशमिव
श्वेतवासो वसाना । कुमुदेन कैरवेण सदृशी रुचिरा कान्ति-
र्यस्याः सा तथोक्ता । पक्षे कुमुदमिव रुचिरा कान्तिर्यस्याः
सेयं शरदुन्मदोत्कटमदा कामिनीव प्रेयसीव वो युष्माकं
चेतसश्चित्तस्याग्र्यामुत्तमां प्रीतिं प्रतिदिशतु ददात्वित्यर्थः ।
मालिनीवृत्तमेतत् ॥
इति भारद्वाजगोत्रोत्पन्नमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया
समेतः कविश्रीकालिदासकविवराग्रणीकृतावृत्तुसंहारे महाकाव्ये
शरद्वर्णनं नाम तृतीयः सर्गः ।
चतुर्थः सर्गः ।
अथ क्रमप्राप्तं हेमन्तकालं वर्णयति—
नवप्रवालोद्गमसंस्यरम्यः
प्रफुल्ललोध्रः परिपक्वशालिः ।
विलीनपद्मः प्रपतत्तुषारो
हेमन्तकालः समुपागतोऽयम् ॥ १ ॥
नवेति ॥ नवानां नूतनानां प्रवालानां पल्लवानामुद्गम
१ 'पुष्प'. २ 'प्रिये'.