ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

द्वितीयः सर्गः । २९
तथोक्तः । 'स्तोमौघनिकरव्रातवारसंघातसंचयाः' इत्यमरः ।
एष कालो वर्षाकालः कान्तवत्प्रियवद्वधूनां स्त्रीणां शिरसि
मूर्धनि मालतीभिर्मालतीकुसुमैः समेतां युक्तां वकुलमालां
केसरस्रजं रचयति करोति । तथा विकसितनवपुष्पैः संफु-
ल्लनूतनकुसुमैर्यूथिकाया मागधीलतायाः कुड्मलानि मुकुला-
नि तैः । 'अथ मागधी । गणिका यूथिकाऽम्बष्ठा' इत्यमरः ।
'कुड्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । विकचानि विकसि-
तानि नवानि नूतनानि यानि कदम्बानि कदम्बकुसुमानि
तैश्च कर्णपूरं कर्णोत्तंसं रचयति करोतीत्यर्थः ॥
दधति वरकुचाग्रैरुन्नतैर्हारयष्टिं
प्रतनुकसितदुकूलान्यायतः श्रोणिबिम्बैः ।
नवजलकणसेकादुद्गतां रोमराजीं
ललितवलिविभङ्गेर्मध्यदेशैश्च नार्यः ॥ २५ ॥
दधतीति ॥ नार्यः स्त्रिय उन्नतैरूर्ध्वमुखैर्बरा उत्तमाः ।
पीना वर्तुलाश्चेति यावत् । ये कुचाः स्तनास्तेषामग्रैरग्रभागै-
र्हारयष्टिं मुक्ताहारमायतैर्दीर्घैः श्रोणिबिम्बैः कटिपश्चाद्भागैः
प्रतनूनि सूक्ष्माणि सितानि श्वेतवर्णानि यानि दुकूलानि
वस्त्राणि तानि ललितानां सुन्दराणां वलीनां त्रिवलीनां वि-
भङ्गा येषु तैस्तथोक्तैर्मध्यदेशैर्नवानां जलकणानां सेकादुद्ग-
तामुत्पन्नां रोमराजीं रोमाञ्चपङ्क्तिं दधतीत्यर्थः ॥
नवजलकणसङ्गाच्छीततामादधानः
कुसुमभरनतानां लासकः पादपानाम् ।
१ 'कुचयुगाग्रैः,' 'पृथुकुचाग्रैः'. २ 'राजिम्'. ३ 'त्रिवलिवलि-
विभङ्गैः,' 'ललितवलिविभागैः'. ४ 'मध्यदेशे'. ५ 'तु'. ६ 'सेकात्'.
७ 'लालसः,' 'नाशकः'.