ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

३० ऋतुसंहारे
जनित¹रुचिरगन्धः केतकीनां रजोभिः
परिहरति² नभस्वान्प्रोषितानां³ मनांसि ॥२६॥
नवेति ॥ नवानां नूतनानां जलकणानां सङ्गात्संबन्धा-
च्छीततां शैत्यमादधानो गृहन्कुसुमानां पुष्पाणां भरेण नता
नम्रास्तेषां तथोक्तानां पादपानां वृक्षाणां लासकः संसर्गवान् ।
एतेन मान्द्यमुक्तम् । केतकीनां रजोभिः परागैः । 'परागः
सुमनोरजः' इत्यमरः । जनित उत्पादितो रुचिरः सुन्दरो
गन्धो यस्मिंस्तथोक्तो नभस्वान्वायुः प्रोषितानां पान्थजनानां
मनांस्यन्तःकरणानि परिहरतीत्यर्थः ॥
⁴जलधरविनतानामाश्रयोऽस्माकमुच्चै-
रयमिति जलसेकैस्तोयदास्तोयनम्राः ।
अतिशयपरुषाभिर्ग्रीष्मवह्नेः शिखाभिः
समुपजनिततापं ह्लादयन्तीव विन्ध्यम् ॥२७॥
जलधरेति ॥ तोयनम्रा जलभारनतास्तोयदा मेघा जल-
धरेण विनतानां नम्राणामस्माकमुच्चैरून्नतोऽयं विन्ध्याचल
आश्रय आधारः । भवतीति शेषः । इतीति हेतोरतिशय-
मत्यन्तं परुषाः कठिनास्ताभिस्तथोक्ताभिर्ग्रीष्मवह्नेः शिखाभिः
सम्यगुपजनित उत्पादितस्तापः संतापो यस्य तं तथोक्तं वि-
न्ध्यं विन्ध्याद्रिं जलसेकैर्जलवर्षणैर्ह्लादयन्ति हर्षं प्रापयन्ती-
वेत्युत्प्रेक्षा । उपकृतो हि विपन्नं परमुपकरोतीति भावः ॥
१. 'सुरभि'. २ 'व्यवहरति'; 'अपहरति'. ३ 'योषितानाम्'.
४ 'जलभरनमितानाम्'.