ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

४४ ऋतुसंहारे
हंसा हंसविशेषाः स्थिता येषु तेषां तथोक्तानाम् । 'राजहं-
सास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः' इत्यमरः । मरकतमणे-
र्भा इव भाः कान्तिर्यस्य तेन तथोक्तेन वारिणा जलेन
भूषितानां शोभितानां तोयाशयानां जलाशयानामतिशयरू-
पामत्यन्तसुन्दरां श्रियं शोभां वहति धत्त इत्यर्थः । मालि-
नीवृत्तम् । तल्लक्षणं तु पूर्वोक्तम् ॥
शरदि १कुमुदसङ्गाद्२वायवो ३वान्ति शीता
४विगतजलदवृन्दा दिग्भागा मनोज्ञाः ।
विगतकलुषमम्भः ५श्यानपङ्का धरित्री
विमलकिरणचन्द्रं व्योम ताराविचित्रम् २२
शरदीति ॥ शरदि शरत्काले कुमुदस्य कैरवस्य सङ्गा-
त्संसर्गाच्छीताः शीतला वायवः पवना वान्ति वह-
न्ति । दिग्भागा आशाप्रान्ताः । 'दिशस्तु ककुभः
काष्ठा आशाश्च' इत्यमरः । विगतानि जलदानां मेघानां
वृन्दानि समूहा येभ्यस्ते तथोक्ता अत एव मनोज्ञाः सुन्द-
राः । अम्भो जलं विगतं विनष्टं कलुषं कालुष्यं यस्य
१ 'कुसुम'. २ 'तोयात्.' ३ 'यान्ति.' ४ 'विशद.' ५ 'शालिपक्वा.'
२२-२३ श्लोकयोर्मध्येऽयमंशो दृश्यते—
करकमलमनोज्ञाः कान्तसंसक्तहस्ता
वदनविजितचन्द्राः काश्चिदन्यास्तरुण्यः ।
रचितकुसुमगन्धि प्रायशो यान्ति वेश्म
प्रबलमदनहेतौ सूक्तसङ्गोक्तरम्याः ॥
सुरतरुचिविलासाः सत्सखीभिः समेता
असमशरविनोदं सूचयन्ति प्रकामम् ।
अनुगतमुखराभिः श्रोणिमध्ये विनोदं
शरदि तरुणकान्ताः सूचयन्ति प्रमोदान् ॥