ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

[Header] तृतीयः सर्गः । ४५

तत्तथोक्तम् । निर्मलमित्यर्थः । धरित्री क्षितिः । 'धरा धरित्री
धरणिः क्षोणी ज्या काश्यपी क्षितिः' इत्यमरः । श्यानपङ्का
शुष्कपङ्का व्योमाकाशं विमला निर्मलाः किरणा मयूखा
यस्य तादृशश्चन्द्रो यत्र तत्तथोक्तम् । 'किरणोस्रमयूखांशु-'
इत्यमरः । ताराभिर्नक्षत्रैर्विचित्रं सुन्दरमित्यर्थः । 'नक्षत्रमृक्षं
भं तारा तारकाप्युडु वा स्त्रियाम्' इत्यमरः ॥
दिवसकरमयूखैर्बोध्यमानं प्रभाते
वरयुवतिमुखाभं पङ्कजं जृम्भतेऽद्य ।
कुमुदमपि गतेऽस्तं लीयते चन्द्रबिम्बे
हसितमिव वधूनां प्रोषितेषु प्रियेपु ॥ २३ ॥
दिवसेति ॥ प्रभाते प्रातःकाले दिवसकरस्य सूर्यस्य मयूखैः
किरणैर्बोध्यमानं विकास्यमानमित्यर्थः । 'स्युः प्रभारुचि-
स्त्वड्भाभाश्छविद्युतिदीप्तयः' इत्यमरः । पङ्कजं कमलमद्येदा-
नीं जृभते शोभते । कुमुदं कैरवमपि चन्द्रबिम्बेऽस्तमस्ताचलं
गते प्राप्ते सति प्रोषितेषु विदेशगतेषु प्रियेपु कान्तेषु वधूनां
रमणीनां हसितमिव लीयते । क्षीणं भवतीत्यर्थः ॥
असितनयनलक्ष्मीं लक्षयित्वोत्पलेषु
क्वणितकनककाञ्चीं मत्तहंसस्वनेषु ।
अधररुचिरशोभां वन्धुजीवे प्रियाणां
पथिकजन इदानीं रोदिति भ्रान्तचित्तः ॥ २४ ॥
असितेति ॥ पथिकजनः पान्थजन इदानीं शरत्काले प्रि-
१ 'म्लायते'. २ 'चन्द्रबिम्बम्'. ३ 'कान्तिम्'. ४ 'हंसी'. ५ 'प्रि-
यायाः'. ६ 'भ्रान्तचेतः'.
५